Mahabharata 7.165.36 — Drona Parva, Adhyaya 165, Shloka 36

Droṇa’s Withdrawal, Death, and the Kaurava Rout (द्रोणनिधन-प्रसङ्गः)

Devanagari script

अन्योन्यं क्षोभयामासु: सैन्यानि नृपसत्तम । उस समय अत्यन्त रोमांचकारी युद्ध हो रहा था। उसमें मनुष्य

Transliteration

sañjaya uvāca | anyonyaṃ kṣobhayāmāsuḥ sainyāni nṛpasattama | tacchaktisaṅghākulacaṇḍavātaṃ mahārathābhraṃ gajavāji-ghoṣam ||

Translation

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപശ്രേഷ്ഠാ, സൈന്യങ്ങൾ പരസ്പരം കലക്കമുണർത്തി. ആയുധസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഉഗ്ര കാറ്റുപോലെ ആ യുദ്ധം പൊങ്ങിപ്പുറപ്പെട്ടു—മഹാരഥികളുടെ മേഘംപോലെ, അതിൽ ഗജാശ്വങ്ങളുടെ ഘോഷം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ആ രോമാഞ്ചകരമായ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ മനുഷ്യരും ആനകളും കുതിരകളും ഒരുമിച്ച് മഥിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു. ഒരു വശത്ത് ദ്രോണം, കർണം, കൃപൻ—ഈ മൂന്ന് പ്രമുഖ വീരർ യുദ്ധം ചെയ്തു; മറുവശത്ത് ഭീമസേനൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, സാത്യകി എന്നിവർ അവരെ നേരിട്ട് നിലകൊണ്ടു.

Word by Word

• अन्योन्यम्: mutually, one another
• अन्योन्यम्: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: अन्योन्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण)

• क्षोभयामासुः: they agitated / caused to be in turmoil
• क्षोभयामासुः: Karta
• Type: Verb
• Root: क्षुभ् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, बहुवचन

• सैन्यानि: armies, troops
• सैन्यानि: Karma
• Type: Noun
• Root: सैन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• नृपसत्तम: O best of kings
• नृपसत्तम: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: नृपसत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• Dhṛtarāṣṭra (implied by address nṛpasattama)
• Droṇa
• Karṇa
• Kṛpācārya (Kṛpa)
• Bhīmasena
• Dhṛṣṭadyumna
• Sātyaki
• armies (sainyāni)
• weapons (śakti)
• elephants (gaja)
• horses (vāji)
• great chariot-warriors (mahārathāḥ)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse underscores how war, once unleashed, becomes a self-amplifying storm: disciplined warriors and vast forces mutually agitate and entangle one another, turning human skill and duty into overwhelming collective violence. It implicitly invites reflection on the ethical cost of kṣatriya glory when conflict escalates beyond control.

What is happening in the narrative?

Sañjaya reports to the king that both sides’ armies are in intense, chaotic engagement. He highlights a key confrontation: Droṇa, Karṇa, and Kṛpa fighting on one side, opposed by Bhīma, Dhṛṣṭadyumna, and Sātyaki on the other, while the battlefield roars with elephants, horses, and weapon-clamor.