Adhyaya 145
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः (Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Night engagement around Droṇa’s protection and counter-assaults)
Sañjaya reports that, amid an intensely tumultuous and fear-inducing engagement, Dhṛṣṭadyumna repeatedly draws and readies his bow, advancing upon Droṇa’s ornamented chariot with the explicit intention of ending the ācārya’s command. The Pāñcālas and Pāṇḍavas move to support and encircle him, while Droṇa’s side responds by surrounding and defending Droṇa with coordinated missile fire. Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa with five arrows and roars; Droṇa answers with a heavier volley, cutting Dhṛṣṭadyumna’s bow, forcing a re-armament. Dhṛṣṭadyumna launches a formidable arrow toward Droṇa, but Karṇa intercepts and slices it into multiple parts before it reaches the chariot, then joins others in concentrated attacks on Dhṛṣṭadyumna. Dhṛṣṭadyumna retaliates under pressure, kills Drumasena by decapitation, and breaks Karṇa’s bow, provoking Karṇa’s intensified counter-barrage. As multiple Kaurava champions converge, Sātyaki arrives to relieve Dhṛṣṭadyumna’s crisis, initiating a fierce, balanced duel with Karṇa. Sātyaki wounds Vṛṣasena; Karṇa, believing his son incapacitated, increases pressure on Sātyaki. The chapter closes with the broader battlefield swelling in violence and sound—especially the distant, unmistakable resonance of Arjuna’s Gāṇḍīva—prompting Karṇa to counsel Duryodhana on exploiting the moment by targeting Sātyaki and Dhṛṣṭadyumna and dispatching Śakuni (Saubala) with a large force against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रणभूमि में भूरिश्रवा सात्यकि को पकड़ कर वध के लिए उद्यत है; उसी क्षण अदृश्य-वेग से किरीटी अर्जुन का बाण उठता है और प्रहार करने को उठी भुजा कटकर भूमि पर सर्प-सी गिरती है। → एकभुज भूरिश्रवा क्रोध और अपमान से दहक उठता है—वह सात्यकि को छोड़कर अर्जुन को धिक्कारता है कि यह ‘वार्ष्णेय’ (सात्यकि) को बचाने हेतु किया गया क्षुद्र कर्म है, जो वासुदेव-मत के अनुरूप नहीं। क्षत्रिय-समाज और रथी-समूह इस विवाद को सुनते हैं; युद्ध का नियम, प्रतिज्ञा और मित्र-रक्षा—तीनों टकराते हैं। → भूरिश्रवा, प्रतिज्ञा-भंग और अपमान की आग में, युद्ध से विरत होकर प्रायोपवेशन/योग-ध्यान का आश्रय लेता है—नेत्र सूर्य में, मन शीतल जल में समाहित कर ‘महोपनिषद्’ के भाव में स्थित होता है; उसी समय सात्यकि, अपने पूर्व अपमान/प्रतिज्ञा की स्मृति से प्रेरित होकर, उस विरक्त-स्थित शत्रु का वध कर देता है। → देव, सिद्ध, चारण और मनुष्य विस्मित होते हैं—एक ओर भूरिश्रवा का तपोमय अंत, दूसरी ओर रण-धर्म की कठोरता। अर्जुन की प्रतिज्ञा-रक्षा (सात्यकि की रक्षा) और सात्यकि का प्रतिशोध—दोनों के कारण यह वध ‘धर्म’ के प्रश्न को और तीखा कर देता है; युद्ध का नैतिक ध्रुव डगमगाता है। → भूरिश्रवा-वध के बाद प्रतिज्ञाओं की श्रृंखला और तीव्र होती है—अपमान का बदला लेने की प्रतिज्ञा और अगले प्रतिशोध की छाया रणभूमि पर उतर आती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल ७३ ३ “लोक हैं।) #.१०3८६>-> हु #+ ३. पृथ्वीपर घुमाना। २. प्रतिद्वन्द्यीकी ओर बढ़ना। 3. पीछे लौटना। ४. पछाड़ना। ५. पृथ्वीपर पटकना। ६. उछलकर खड़ा होना। ७. पीठ लगाना। त्रिचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भूरिश्रवाका अर्जुनको उपालम्भ देना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭൂരിശ്രവസിന്റെ മനോഹരമായ ബാഹുബന്ധം അണിഞ്ഞിരുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠഭുജം, വാൾ പിടിച്ച നിലയിൽ തന്നെ ഛേദിക്കപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു. അതിന്റെ വീഴ്ച ജീവികളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ അത്ഭുതകരവും മഹത്തുമായ ദുഃഖം പടർത്തി—യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ ക്രമം പോലും യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രൂരാന്ത്യത്തിൽ മറിഞ്ഞുപോയതുപോലെ.
Verse 2
प्रहरिष्यन् हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना । वेगेन न्न्यपतद् भूमौ पठ्चास्य इव पन्नग:
പ്രഹരിക്കാനായി ഉയർത്തിയിരുന്ന ആ ഭുജം, അദൃശ്യനെന്നപോലെ വേഗമുള്ള കിരീടധാരിയായ അർജുനന്റെ അമ്പാൽ ഛേദിക്കപ്പെട്ട്, പഞ്ചഫണ സർപ്പത്തെപ്പോലെ മഹാവേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्टवा पार्थेन कौरव: । उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद् गर्हयामास पाण्डवम्
പാർത്ഥനായ അർജുനൻ തന്റെ ശ്രമം വ്യർത്ഥമാക്കിയതായി കണ്ട കൌരവനായ ഭൂരിശ്രവസ്, ക്രോധത്തോടെ സാത്യകിയെ വിട്ട് പാണ്ഡവനായ അർജുനനെ നിന്ദിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 4
(स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डज: । एकचक्रो रथो यद्धद् धरणीमास्थितो नृपः । उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्थ शृण्वतः ।।
ഭൂരിശ്രവസ് പറഞ്ഞു—കൗന്തേയാ! നീ അത്യന്തം ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്തു. ഞാൻ നിന്നെ കാണാതെ മറ്റൊരാളോടു യുദ്ധത്തിൽ ആസക്തനായിരിക്കെ നീ എന്റെ ഭുജം ഛേദിച്ചു.
Verse 5
कि नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । कि कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा रणे
ധർമ്മപുത്രനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരനോട് നീ എന്തു പറയും? “ഭൂരിശ്രവസ് മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ ആസക്തനായിരിക്കെ ഞാൻ അവനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചു” എന്നോ?
Verse 6
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना । अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा,पार्थ! इस अस्त्र-विद्याका उपदेश तुम्हें साक्षात् महात्मा इन्द्रने दिया है, या रुद्र, द्रोण अथवा कृपाचार्यने?
പാർത്ഥാ! ഈ അസ്ത്രവിദ്യ നിനക്കു സാക്ഷാൽ മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രൻ ഉപദേശിച്ചതാണോ? അല്ലെങ്കിൽ രുദ്രനോ, ദ്രോണനോ, കൃപാചാര്യനോ?
Verse 7
ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोके5 भ्यधिक: परै: । सोथ्युध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि
നീ ഈ ലോകത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ അധികമായി അസ്ത്രധർമ്മം അറിയുന്നവനെന്നു പ്രസിദ്ധൻ; എങ്കിൽ നിനക്കു നേരെ യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവനെ നീ റണത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രഹരിച്ചുവോ?
Verse 8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते । व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विन:,मनस्वी पुरुष असावधान, डरे हुए, रथहीन, प्राणों-की भिक्षा माँगनेवाले तथा संकटमें पड़े हुए मनुष्यपर प्रहार नहीं करते हैं
മനസ്വികൾ അശ്രദ്ധനായവനെയും ഭീതനായവനെയും രഥരഹിതനെയും ജീവഭിക്ഷ ചോദിക്കുന്നവനെയും ദുരിതത്തിൽ പെട്ടവനെയും പ്രഹരിക്കുകയില്ല.
Verse 9
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् | कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम्,पार्थ! यह नीच पुरुषोंद्वारा आचरित और दुष्ट पुरुषोंद्वारा सेवित अत्यन्त दुष्कर पापकर्म तुमने कैसे किया?
പാർത്ഥാ! ഇത് നീചർ ആചരിക്കുന്നതും ദുഷ്ടർ സേവിക്കുന്നതുമായ വഴിയാണ്; അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ഈ പാപകർമ്മം നീ എങ്ങനെ ചെയ്തു?
Verse 10
आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनंजय । अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि
ധനഞ്ജയാ! ആര്യനു ആര്യകർമ്മം ചെയ്യുന്നതാണ് എളുപ്പമെന്നു പറയുന്നു; എന്നാൽ അതേ ആര്യനു ഭൂമിയിൽ അനാര്യകർമ്മം ചെയ്യുന്നത് അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണ്.
Verse 11
येषु येषु नरव्यात्र यत्र यत्र च वर्तते । आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते
ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! മനുഷ്യൻ എവിടെയെവിടെയാണു വസിക്കുന്നത്, ആരാരോടൊപ്പമാണു ഇടപഴകുന്നത്, അവരുടേതായ സ്വഭാവവും ആചാരവും അവൻ വേഗത്തിൽ ഏറ്റെടുക്കുന്നു; അതേ സത്യം നിനക്കിലും കാണപ്പെടുന്നു, ഹേ നരവ്യാഘ്രാ।
Verse 12
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषत: । क्षत्रधर्मादपक्रान्त: सुवृत्तश्नरितव्रत:
നീ രാജവംശജനാണ്; പ്രത്യേകിച്ച് കൗരവകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ വഴിമാറി? ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ ആചാരം അത്യന്തം ഉത്തമമായിരുന്നു.
Verse 13
इदं तु यदत्तिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया । वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्युपपद्यते
എന്നാൽ വാർഷ്ണേയന്റെ (സാത്യകിയുടെ) കാര്യംനിമിത്തം നീ ചെയ്ത ഈ അതിനീചമായ പ്രവൃത്തി, നിശ്ചയമായും വാസുദേവപുത്രൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം തന്നെയായിരിക്കണം; കാരണം ഇത്തരമൊരു നീചാഭിപ്രായം നിനക്കു യോജിക്കുന്നതല്ല.
Verse 14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते । ईदृशं व्यसन दद्यादू यो न कृष्णसखो भवेत्
അശ്രദ്ധനായി നിൽക്കുന്ന യോദ്ധാവിനോട് ആരാണ് യുദ്ധം ചെയ്ത്, പിന്നെ അവനു മേൽ ഇത്തരമൊരു ദുരന്തം വരുത്തുക? ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സുഹൃത്ത് അല്ലാത്തവനാൽ ഇത്തരമൊരു പ്രവൃത്തി സാധ്യമല്ല.
Verse 15
व्रात्या: संक्लिष्टकर्माण: प्रकृत्यैव च गर्लहिता: । वृष्ण्यन्धका: कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृता:
ഹേ പാർഥാ! വൃഷ്ണികളും അന്ധകരും വ്രാത്യന്മാരെപ്പോലെ, മലിനകൃത്യങ്ങളിൽ ലിപ്തരും സ്വഭാവതഃ തന്നെ നിന്ദ്യരുമാണ്; പിന്നെ നീ അവരെ എങ്ങനെ പ്രമാണമായി സ്വീകരിച്ചു?
Verse 16
अर्जुन उवाच व्यक्त हि जीर्यमाणो<5पि बुद्धि जरयते नर:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! മനുഷ്യൻ വയസ്സാകുമ്പോൾ അവന്റെ ബുദ്ധിയും ജീർണ്ണിച്ച് ക്ഷയിക്കുന്നതു വ്യക്തമാണ്. അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ പറഞ്ഞതെല്ലാം വ്യർത്ഥം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപനായ ഹൃഷീകേശൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും, പാണ്ഡുപുത്രനായ എന്നെ അർജുനനെയും നിങ്ങൾ അറിയുന്നിട്ടും, ഞങ്ങളെ നിന്ദിക്കുന്നു.
Verse 17
अनर्थकमिदं सर्व यत् त्वया व्यादह्वतं प्रभो । जानन्नेव हषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതെല്ലാം നിർർത്ഥകം. ഹൃഷീകേശനെയും എന്നെ പാണ്ഡവ അർജുനനെയും അറിയുന്നിട്ടും നിങ്ങൾ ഞങ്ങളെ നിന്ദിക്കുന്നു.
Verse 18
संग्रामाणां हि धर्मज्ञ: सर्वशास्त्रार्थपारग: । न चाधर्ममहं कुर्या जानंश्वैव हि मुहासे
ഞാൻ യുദ്ധധർമ്മം അറിയുന്നവൻ; സർവ്വശാസ്ത്രാർത്ഥങ്ങളിലും പാരംഗതൻ. ഞാൻ അധർമ്മം ചെയ്യുകയില്ല; ഇതറിഞ്ഞിട്ടും നീ എന്റെ കാര്യത്തിൽ മോഹിതനാകുന്നു.
Verse 19
युध्यन्ति क्षत्रिया: शत्रून् स्वै: स्वैः परिवृता नरा: । भ्रातृभि: पितृभि: पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवै:
ക്ഷത്രിയർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ആളുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ശത്രുക്കളോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു—സഹോദരന്മാർ, പിതാക്കൾ, പുത്രന്മാർ, അതുപോലെ ബന്ധുക്കളും ബാന്ധവരും കൂടെ.
Verse 20
स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धमेव च,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
സാത്യകി എന്റെ ശിഷ്യനും എനിക്ക് പ്രിയബന്ധുവുമാണ്. അവനെ വലിച്ചിഴച്ച് ശത്രുവശത്തിലാക്കി നിശ്ചേഷ്ടനാക്കിയതു കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ അവനെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും? നീ അവനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതു ഞാൻ തന്നെ കണ്ടു; അവൻ അസഹായനായി അനങ്ങാതെയായി. എന്റെ കാരണത്താൽ തന്നെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ജീവൻപോലും സംബന്ധിച്ച ആസക്തി വിട്ട് അവൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; രണോന്മത്തനായ സാത്യകി യുദ്ധഭൂമിയിൽ എന്റെ വലതുഭുജംപോലെ. നിന്റെ കൈകളാൽ അവൻ പീഡിതനാകുന്നത് കണ്ടിട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ അവഗണിക്കുമായിരുന്നു?
Verse 21
अस्मदर्थ च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान् सुदुस्त्यजान् । मम बाहुं रणे राजन् दक्षिण युद्धदुर्मदम्,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ കാരണത്താൽ സാത്യകി, ഉപേക്ഷിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ പ്രാണബന്ധത്തോടുള്ള ആസക്തിയും ത്യജിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. രാജാവേ, യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ അവൻ रणഭൂമിയിൽ എന്റെ വലതുകൈപോലെ തന്നെയാണ്. നീ അവനെ വലിച്ചിഴക്കുന്നതും, ശത്രുവശനായി നിർജ്ജീവനായി വീണതും കണ്ടപ്പോൾ, അവന്റെ വേദനയെ ഞാൻ എങ്ങനെ അവഗണിക്കും?
Verse 22
न चात्मा रक्षितव्यो वै राजन् रणगतेन हि । यो यस्य युज्यते<र्थेषु स वै रक्ष्यो नराधिप
രാജാവേ, रणഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചവന് സ്വന്തം രക്ഷ മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല. നരാധിപാ, ആരുടെ കാര്യം-ധർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവനോ, അവൻ ആ കാരണത്താൽ തന്നെ അവനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്.
Verse 23
तै रक्ष्यममाणै: स नृपो रक्षितव्यो महामृधे । यद्यहं सात्यकिं पश्ये वध्यमानं महारणे
ഇങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾക്കും മഹാസമരത്തിൽ തങ്ങളുടെ രാജാവിനെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് കടമയാണ്. ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ എന്റെ കണ്ണുമുന്നിൽ സാത്യകി വധിക്കപ്പെടുന്നത് ഞാൻ കണ്ടിരുന്നെങ്കിൽ, അവന്റെ വേർപാടിന്റെ ദുഃഖം എനിക്ക് അനർത്ഥം വരുത്തുന്ന പാപംപോലെ ഭാരമായേനെ. അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ അവനെ രക്ഷിച്ചത്—അപ്പോൾ നീ എനിക്കെന്തിന് ക്രോധിക്കുന്നു?
Verse 24
ततस्तस्य वियोगेन पाप॑ मेडनर्थतो भवेत् | रक्षितश्न मया यस्मात् तस्मात् क्रुध्यसि कि मयि
അപ്പോൾ അവന്റെ വേർപാടാൽ എനിക്ക് അനർത്ഥം വരുത്തുന്ന പാപം സംഭവിക്കുമായിരുന്നു. ഞാൻ അവനെ രക്ഷിച്ചിരിക്കെ, അതേ കാരണത്താൽ നീ എനിക്കെന്തിന് ക്രോധിക്കുന്നു?
Verse 25
यच्च मे गर्हसे राजन्नन्येन सह संगतम् | अहं त्वया विनिकृतस्तत्र मे बुद्धिविभ्रम:
രാജാവേ, ‘നീ മറ്റൊരാളുമായി യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കെ ഞാൻ നിന്നോട് വഞ്ചന ചെയ്തു’ എന്ന് പറഞ്ഞ് നീ എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് എന്റെ ബുദ്ധിയെ തന്നെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കുന്നു.
Verse 26
कवचं धुन्वतस्तुभ्यं रथं चारोहत: स्वयम् । धनुर्ज्या कर्षतश्चैव युध्यतः सह शत्रुभि:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—നീ തന്നേ കവചം കുലുക്കിക്കൊണ്ട് രഥമേറി, ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാ വലിച്ച് ശത്രുസമൂഹത്തിന്റെ നടുവിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു. രഥങ്ങളും ഗജങ്ങളും അശ്വാരോഹികളും പാദാതികളും നിറഞ്ഞ, ഇരുപക്ഷത്തെയും സമാഗമിച്ച വീരർ പരസ്പരം ഘോരമായി ഏറ്റുമുട്ടിയ ആ ഗംഭീര സൈന്യസമുദ്രത്തിൽ—ഇത് ഒരുവൻ ഒരുവനോടുള്ള ‘ഏകദ്വന്ദ്വം’ ആയിരുന്നു എന്ന് എങ്ങനെ പറയാം, ചുറ്റുമുള്ള കലഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട യുദ്ധം പോലെ?
Verse 27
एवं रथगजाकीर्णे हयपत्तिसमाकुले । सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രഥഗജങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും അശ്വാരോഹി-പാദാതികളാൽ കുത്തിനിറഞ്ഞതുമായ, സിംഹനാദംപോലെ ഉയരുന്ന യുദ്ധഘോഷങ്ങളുടെ ഭീകര ഗർജനയിൽ വിറയ്ക്കുന്ന ആ ഗംഭീര സൈന്യസമുദ്രത്തിൽ—ഇരു പക്ഷങ്ങളിലെ സമാഗത വീരർ പരസ്പരം ഘോരസംഹാരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കെ—നിനക്ക് സാത്വതനായ സാത്യകിയുമായി നേരിട്ടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി. അത്തരം തുമുല യുദ്ധത്തിൽ ഇത് ‘ഒരുവൻ ഒരുവനോട്’ എന്ന ഏകദ്വന്ദ്വമെന്ന് എങ്ങനെ പറയാം?
Verse 28
स्वै: परैश्न समेतेभ्य: सात्वतेन च संगमे । एकस्यैकेन हि कथं संग्राम: सम्भविष्यति
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—സ്വജനങ്ങളും ശത്രുക്കളും ഒരുമിച്ച് സമാഗമിച്ചിരുന്ന ആ സംഘർഷത്തിൽ, നീ സാത്വതനായ സാത്യകിയെയും നേരിട്ടപ്പോൾ, ‘ഒരുവൻ ഒരുവനോട്’ എന്ന യുദ്ധം എങ്ങനെ സാധ്യമാകും? അനേകർ കൂടിച്ചേർന്ന ആ രണകോലാഹലത്തിൽ ‘ഏകദ്വന്ദ്വം’ എന്ന വാദം യുക്തമല്ല.
Verse 29
बहुभि: सह संगम्य निर्जित्य च महारथान् | श्रान्तश्न श्रान्तवाहश्न विमना: शस्त्रपीडित:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പല യോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം ഏറ്റുമുട്ടി, അനേകം മഹാരഥന്മാരെ ജയിച്ച ശേഷം സാത്യകി ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു. അവന്റെ കുതിരകളും പരിശ്രമത്തിൽ തളർന്നിരിക്കുന്നു; ആയുധാഘാതങ്ങളിൽ പീഡിതനായി അവൻ നിരുത്സാഹനും വിഷണ്ണനും ആയി.
Verse 30
ईदृशं सात्यकिं संख्ये निर्जित्य च महारथम् । अधिकत्वं विजानीषे स्ववीर्यवशमागतम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള അവസ്ഥയിലിരുന്ന മഹാരഥിയായ സാത്യകിയെ ജയിച്ചതോടെ, നീ നിന്നെ മേലാളനെന്ന് കരുതുന്നു; അവൻ നിന്റെ തന്നെ വീര്യപരാക്രമത്താൽ വശപ്പെട്ടുവെന്നപോലെ.
Verse 31
यदिच्छसि शिरश्नलास्य असिना हन्तुमाहवे | तथा कृच्छूगतं चैव सात्यकिं क: क्षमिष्यति,इसलिये तुम युद्धस्थलमें तलवारसे उसका सिर काट लेना चाहते थे। सात्यकिको वैसे संकटमें देखकर मेरे पक्षका कौन वीर सहन करेगा?
നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ യുദ്ധത്തിൽ വാളാൽ അവന്റെ തല വെട്ടി അവനെ വധിക്കണമെന്നു ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, അത്തരം ആപത്തിൽപ്പെട്ട സാത്യകിയെ കണ്ടു നമ്മുടെ പക്ഷത്തിലെ ഏത് വീരന് അത് സഹിക്കാനാകും?
Verse 32
त्वं वै विगर्हयात्मानमात्मानं यो न रक्षसि । कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संश्रयेज्जन:
നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിന്നെയേ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയാണ്—സ്വന്തം രക്ഷ പോലും ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവനായി. ഹേ വീരാ! അപ്പോൾ നിന്റെ ആശ്രയത്തിലേക്ക് വരുന്നവനെ നീ എങ്ങനെ രക്ഷിക്കും?
Verse 33
संजय उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशा: । युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അർജുനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, യൂപചിഹ്നധ്വജനായ മഹായശസ്വി മഹാബാഹു ഭൂരിശ്രവൻ യുയുധാനൻ (സാത്യകി)നെ വിട്ട്, യുദ്ധഭൂമിയിലേ തന്നെ പ്രായ—ആമരണം ഉപവാസവ്രതം—എടുത്ത് ഇരുന്നുവു.
Verse 34
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षण: । यियासुर्ब्रह्य लोकाय प्राणान् प्राणेष्वधाजुहोत्
പുണ്യലക്ഷണനായ ഭൂരിശ്രവൻ ഇടങ്കൈകൊണ്ട് അമ്പുകൾ വിരിച്ച് (ആസനമാക്കി), ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, പ്രാണായാമത്തിലൂടെ പ്രാണങ്ങളെ പ്രാണങ്ങളിൽ തന്നേ ഹോമമായി അർപ്പിച്ചു.
Verse 35
सूर्य चक्षु: समाधाय प्रसन्न सलिले मन: । ध्यायन् महोपनिषदं योगयुक्तो5भवन्मुनि:
അവൻ ദൃഷ്ടിയെ സൂര്യനിൽ സ്ഥാപിച്ചു, ശാന്തമായ മനസ്സിനെ തെളിഞ്ഞ ജലത്തിൽ സമാധാനപ്പെടുത്തി; മഹോപനിഷത്തുകളിൽ പ്രതിപാദിതമായ പരബ്രഹ്മത്തെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, യോഗയുക്ത മുനിയായി മാറി.
Verse 36
ततः स सर्वसेनायां जन: कृष्णधनंजयौ । गर्हयामास तं॑ चापि शशंस पुरुषर्षभम्,तदनन्तर सारी कौरव-सेनाके लोग श्रीकृष्ण और अर्जुनकी निन्दा तथा नरश्रेष्ठ भूरिश्रवाकी प्रशंसा करने लगे
അപ്പോൾ സമസ്ത സൈന്യത്തിലുമുള്ള ജനങ്ങൾ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും ധനഞ്ജയനെയും (അർജുനനെയും) നിന്ദിച്ചു; മറുവശത്ത് ആ നരശ്രേഷ്ഠനെ പ്രശംസിച്ചു।
Verse 37
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतु: किंचिदप्रियम् । ततः प्रशस्यमानश्नव नाहृष्यद् यूपकेतन:
ഇങ്ങനെ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആ രണ്ടു കൃഷ്ണന്മാർ (ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും) ഒരു അപ്രിയവാക്കും ഉച്ചരിച്ചില്ല; പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടിട്ടും യൂപകേതനൻ (ഭൂരിശ്രവസ്) ഹർഷിച്ചില്ല।
Verse 38
उनके द्वारा निन्दित होनेपर भी श्रीकृष्ण और अर्जुनने कोई अप्रिय बात नहीं कही तथा प्रशंसित होनेपर भी यूपकेतु भूरिश्रवाने हर्ष नहीं प्रकट किया ।।
അവരാൽ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ഒരു അപ്രിയവാക്കും പറഞ്ഞില്ല; പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടിട്ടും യൂപകേതു ഭൂരിശ്രവസ് ഹർഷം പ്രകടിപ്പിച്ചില്ല। എന്നാൽ രാജാവേ! നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരും ഭൂരിശ്രവസിനെപ്പോലെ നിന്ദാവചനങ്ങൾ പറയാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) അവരുടെതും ഭൂരിശ്രവസിന്റെയും ആ വാക്കുകൾ മനസ്സിൽ സഹിക്കാനാവാതെ വിറച്ചു।
Verse 39
असंक्रुद्धमना वाच: स्मारयन्निव भारत | उवाच पाण्डुतनय: साक्षेपमिव फाल्गुन:
ഭാരതാ! പാണ്ഡുതനയൻ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) ക്രോധം തീണ്ടാത്ത മനസ്സോടെ, പഴയ കാര്യങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയും കൗരവരെ ആക്ഷേപിക്കുന്നതുപോലെയും സംസാരിച്ചു।
Verse 40
मम सर्वेडपि राजानो जानन्त्येव महाव्रतम् । न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्थादू बाणगोचरे
“എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും എന്റെ ഈ മഹാവ്രതം അറിയുന്നു—എന്റെ അമ്പുകളുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ എന്റെ സ്വജനൻ നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം, ഒരു ശത്രുവിനും അവനെ വധിക്കാനാവില്ല.”
Verse 41
यूपकेतो निरीक्ष्यैतन्न मार्महसि गर्लितुम् न हि धर्ममविज्ञाय युक्त गर्हयितुं परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ യൂപകേതു! ഈ കാര്യം ആലോചിച്ച് എന്നെ നിന്ദിക്കരുത്. ധർമ്മത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിയാതെ മറ്റൊരാളെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് യുക്തമല്ല.”
Verse 42
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसत: । यदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആയുധം കൈയിൽ പിടിച്ച് നീ വൃഷ്ണിവീരൻ സാത്യകിയെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ചിരുന്നു. ആ സമയത്ത് ഞാൻ നിന്റെ കൈ വെട്ടിയത് നിന്ദ്യമായ കാര്യമല്ല; ശരണാഗതനെ രക്ഷിക്കാനായി ചെയ്ത ധാർമ്മിക കർമ്മം തന്നെയാണ് അത്.”
Verse 43
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मण: । अभिमन्योर्व॑धं तात धार्मिक: को नु पूजयेत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “പ്രിയനേ! ബാലനായ അഭിമന്യു ആയുധങ്ങൾ വച്ചുവെച്ച്, രഥമില്ലാതെ, കവചമില്ലാതെ ആയിരുന്നപ്പോൾ, അത്തരത്തിൽ അവനെ വധിച്ചതിനെ ഏത് ധർമ്മാത്മാവാണ് പ്രശംസിക്കുക?”
Verse 44
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— “ശാസ്ത്രപരമായ മര്യാദയിൽ നിലകൊള്ളാത്ത ആ ക്ഷുദ്രൻ ദുര്യോധനനെ സഹായിച്ച സൗമദത്തന്റെ പുത്രൻ ഭൂരിശ്രവസ് ഇങ്ങനെ വധിക്കപ്പെട്ടത് യുക്തം തന്നെയാണ്. പ്രാണാപായം വന്നാൽ എന്റെ സ്വന്തം ജനങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം എന്നതാണ് എന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം—പ്രത്യേകിച്ച് എന്റെ കണ്ണിന് മുന്നിൽ തന്നെ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന വീരന്മാരെ. കുരുവംശത്തിലെ മഹാത്മാവായ ഭൂരിശ്രവസ് സാത്യകിയെ തന്റെ വശത്തിലാക്കി; അതുകൊണ്ടാണ് എന്റെ പ്രതിജ്ഞ കാക്കാൻ ഞാൻ ഈ പ്രവർത്തി ചെയ്തത്।” സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! പിന്നെ പാർഥൻ കരുണയിൽ വിങ്ങി, ശോകത്തിൽ പീഡിതനായി, പലതും ആലോചിച്ച് വീണ്ടും കുരുവായ ഭൂരിശ്രവസിനോട് പറഞ്ഞു— ‘ധിക്കാരമാകട്ടെ ആ ക്ഷാത്രധർമ്മത്തിന്; അതിനാൽ നീ—പുരുഷേശ്വരൻ, ശരണ്യൻ, ശരണപ്രദൻ—ഇത്തരമൊരു അവസ്ഥയിൽ എത്തിപ്പെട്ടു. മുൻകൂട്ടി പ്രതിജ്ഞ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഇന്ന് എന്റെ പോലെയുള്ള പുരുഷോത്തമൻ പോലും നിന്റെ പോലെയുള്ള ഗുരുജനത്തെ പ്രഹരിക്കുമോ?’ ഇങ്ങനെ പാർഥൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭൂരിശ്രവസ് തലകൊണ്ട് ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചു; ഇടങ്കൈകൊണ്ട് തന്റെ വലങ്കൈ ഉയർത്തി അർജുനന്റെ ദിശയിൽ എറിഞ്ഞു.”
Verse 45
एतत् पार्थस्य तु वचस्तत: श्र॒ुत्वा महाद्युति: । यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाड्मुख:,महाराज! पार्थकी उपर्युक्त बात सुनकर यूप-चिह्लित ध्वजावाले महातेजस्वी भूरिश्रवा नीचे मुँह किये मौन रह गये
മഹാരാജാവേ! പാർഥന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് യൂപകേതു—മഹാദ്യുതിയുള്ള ഭൂരിശ്രവസ്—മുഖം താഴ്ത്തി മൗനമായി നിന്നു.
Verse 46
अर्जुन उवाच या प्रीतिर्थर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे । नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടും, ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമനോടും, നകുല–സഹദേവന്മാരോടും എനിക്ക് ഉള്ള സ്നേഹം എങ്ങനെയോ, ഹേ ശാലയുടെ അഗ്രജാ! അതേ സ്നേഹമാണ് നിനക്കുമെനിക്ക്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയ്ക്കിടയിലും ബന്ധുത്വസമമായ ആദരവും ക്ഷത്രിയമര്യാദയുടെ ബന്ധനങ്ങളും ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നു.
Verse 47
मया त्वं समनुज्ञात: कृष्णेन च महात्मना । गच्छ पुण्यकृताललोकान् शिबिरौशीनरो यथा,मैं और महात्मा भगवान् श्रीकृष्ण आपको यह आज्ञा देते हैं कि आप उशीनरपुत्र शिबिके समान पुण्यात्मा पुरुषोंके लोकोंमे जायेँ
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഞാനും മഹാത്മാവായ ശ്രീകൃഷ്ണനും നിനക്ക് വിട അനുവദിച്ചു. ഇനി നീ പുണ്യകർമ്മികൾ പ്രാപിക്കുന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകുക—ഉശീനരപുത്രൻ ശിബിയെപ്പോലെ.
Verse 48
वासुदेव उवाच ये लोका मम विमला: सकृद् विभाता ब्रह्माद्ये: सुरवृषभैरपीष्यमाणा: । तान् क्षिप्रं ब्रज सतताग्निहोत्रयाजिन् मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाड्यान:
വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിരന്തരം അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്നവനേ! എന്റെ ആ ലോകങ്ങൾ നിർമലവും നിത്യപ്രകാശമുള്ളതുമാണ്; ബ്രഹ്മാദി ദേവേശ്വരന്മാരും ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരും അവ പ്രാപിക്കുവാൻ എപ്പോഴും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നീ വേഗം ആ ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകുക; എന്നെപ്പോലെ ആകുക—ഉത്തമ ഗരുഡന്റെ മേൽ ആസീനനായി വിഹരിക്കുന്നവനായി.
Verse 49
संजय उवाच उत्थित: स तु शैनेयो विमुक्त: सौमदत्तिना । खड्गमादाय चिच्छित्सु: शिरस्तस्य महात्मन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സൗമദത്തപുത്രൻ ശൈനേയനായ സാത്യകിയെ വിട്ടയച്ചപ്പോൾ അവൻ എഴുന്നേറ്റ് നിന്നു. പിന്നെ വാൾ എടുത്ത് ആ മഹാത്മാവിന്റെ ശിരസ് ഛേദിക്കുവാൻ അവൻ നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 50
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्त भूरिदक्षिणम् इयेष सात्यकिह्न्तुं शलाग्रजमकल्मषम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡുപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്ന ഭൂരിദക്ഷിണനെ വധിച്ചപ്പോൾ, ശാലയുടെ നിർമലനായ അഗ്രജൻ (ഭൂരിശ്രവൻ) സാത്യകിയെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.
Verse 51
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् । शलके बड़े भाई प्रचुर दक्षिणा देनेवाले भूरिश्रवा सर्वथा निष्पाप थे। पाण्डुपुत्र अर्जुनने उनकी बाँह काटकर उनका वध-सा ही कर दिया था और इसीलिये वे आमरण अनशनका निश्चय लेकर ध्यान आदि अन्य कार्योमें आसक्त हो गये थे। उस अवस्थामें सात्यकिने बाँह कट जानेसे सूँड़ कटे हाथीके समान बैठे हुए भूरिश्रवाको मार डालनेकी इच्छा की || ५०६ || क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमान: सुदुर्मना:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭുജം മുറിഞ്ഞ ഭൂരിശ്രവസ് യുദ്ധഭൂമിയിൽ തുമ്പ് മുറിഞ്ഞ ആനയെപ്പോലെ ഇരുന്നിരുന്നു. സകല സൈന്യവും നിലവിളിച്ച് ആ പ്രവൃത്തിയെ നിന്ദിച്ചു; എന്നാൽ സാത്യകിയുടെ മനസ് ക്രോധത്തിൽ ഇരുണ്ടു കലങ്ങി, അവനെ കൊല്ലുവാൻ ഉറച്ചു മുന്നേറി. കൃഷ്ണനും അർജുനനും, ഇരുപക്ഷത്തെയും പല മഹാവീരന്മാരും തടയാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, സാത്യകി മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ ആർത്തനാദം അവഗണിച്ച്, ആയുധമില്ലാത്ത വ്രതധാരിയായ ഭൂരിശ്രവസിനെ വധിച്ചു—ഇത് ധർമ്മവിരുദ്ധമെന്നു വ്യാപകമായി നിന്ദിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 52
वार्यमाण: स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना । भीमेन चक्ररक्षाभ्याम श्वत्थाम्ना कृपेण च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കൃഷ്ണനും മഹാത്മാവായ പാർത്ഥനും (അർജുനൻ), ഭീമനും, രഥചക്രത്തിന്റെ രണ്ടു രക്ഷകരായ യുധാമന്യു–ഉത്തമൗജരും, അശ്വത്ഥാമാവും കൃപനും തടഞ്ഞിട്ടും അവൻ പിന്മാറിയില്ല. ഇത് യുദ്ധധർമ്മത്തിലെ കടുത്ത ധാർമ്മിക പ്രതിസന്ധിയെയാണ് കാണിച്ചത്: മഹാവീരന്മാർ സംയമം ഉപദേശിച്ചാലും, ക്രോധത്തിന്റെ വേഗവും ജനാക്രോശവും യോദ്ധാവിനെ നിന്ദ്യമായ പ്രവൃത്തിയിലേക്കു തള്ളിവിടുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് എതിരാളി വ്രതസ്ഥനായി ദുർബലനായിരിക്കുമ്പോൾ।
Verse 53
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च । विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत् तं धृतव्रतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കർണ്ണനും വൃഷസേനനും സൈന്ധവനായ ജയദ്രഥനും എതിർത്തിട്ടും, സൈന്യങ്ങൾ നിലവിളിച്ചിട്ടും, സാത്യകി ആ ധൃതവ്രതനായ ഭൂരിശ്രവസിനെ വധിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാവരും കണ്ടു—ക്രോധത്തിന്റെ വേഗം ധർമ്മത്തിന്റെ ബന്ധനവും എങ്ങനെ മുറിച്ചെറിയുന്നു എന്ന്।
Verse 54
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे । सात्यकि: कौरवेयाय खड्गेनापाहरच्छिर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രണത്തിൽ പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ഭുജം മുറിച്ച ഭൂരിശ്രവസ് പ്രായോപവേശം (മരണാന്ത ഉപവാസവ്രതം) സ്വീകരിച്ച് ഇരുന്നപ്പോൾ, സാത്യകി ഖഡ്ഗപ്രഹാരത്തോടെ അവന്റെ ശിരസ് വെട്ടിമാറ്റി. മരണവ്രതസ്ഥനായ ശത്രുവിനെ വധിച്ചത് യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ പരിധികളെക്കുറിച്ച് കടുത്ത ചോദ്യം ഉയർത്തി।
Verse 55
-7““«मन्धनी0 ५ पी एक /ि ” कक कक * ब्की . नाभ्यनन्दन्त सैन्यानि सात्यकिं तेन कर्मणा । अर्जुनेन हतं॑ पूर्व यज्जघान कुरूद्गबहम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ പ്രവൃത്തിയാൽ സൈന്യങ്ങൾ സാത്യകിയെ അഭിനന്ദിച്ചില്ല; കാരണം കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭൂരിശ്രവസിനെ—അർജുനൻ മുമ്പേ തന്നെ ഹതപ്രായനാക്കിയവനെ—അവൻ വീണ്ടും വധിച്ചു. അതിനാൽ അത് ജയലാഭമല്ല, നിന്ദ്യമായ കൊലപാതകമെന്നായി കണക്കാക്കി।
Verse 56
सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवा: । भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ പ്രായമരണാവസ്ഥയിൽ എത്തി ഹതനായ ഭൂരിശ്രവസിനെ കണ്ടു സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും മനുഷ്യരും ഇന്ദ്രസമാന ദേവഗണവും വിസ്മയത്തോടെ നോക്കി നിന്നു.
Verse 57
पक्षवादांश्व सुबहून् प्रावदंस्तव सैनिका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ സൈനികർ സാത്യകിയുടെ പക്ഷത്തിലും വിപക്ഷത്തിലും പല വാദങ്ങളും ഉന്നയിച്ചു. ഒടുവിൽ അവർ പറഞ്ഞു—“ഇതിൽ സാത്യകിക്ക് കുറ്റമില്ല; സംഭവിക്കേണ്ടതുതന്നെ സംഭവിച്ചു. അതിനാൽ ഹൃദയത്തിൽ കോപം വയ്ക്കരുത്; കോപം തന്നെയാണ് മനുഷ്യർക്കു ഏറ്റവും ദുഃഖകരം.”
Verse 58
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् तथा । तस्मान्मन्युर्न व: कार्य: क्रोधो दुः:खतरो नृणाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“വാർഷ്ണേയനായ സാത്യകിക്ക് ഇതിൽ കുറ്റമില്ല; അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു സംഭവിക്കേണ്ടത്. അതിനാൽ നിങ്ങൾക്ക് രോഷം വേണ്ട; കോപം മനുഷ്യർക്കു കൂടുതൽ ദുഃഖകരമാണ്.”
Verse 59
हन्तव्यश्वैव वीरेण नात्र कार्या विचारणा । विहितो हास्य धात्रैव मृत्यु: सात्यकिराहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ആ വീരന്റെ കൈയ്യാൽ തന്നെ അവൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടതായിരുന്നു; ഇവിടെ ആലോചനയ്ക്ക് ഇടമില്ല. ധാതാവ് യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നേ അവന്റെ മരണത്തെ വിധിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 60
सात्यकिरुवाच न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषत । धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकज्चुकमास्थिता:
സാത്യകി പറഞ്ഞു—“ധർമ്മവാദങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് ധർമ്മത്തിന്റെ ആവരണം ധരിച്ച പാപാത്മാക്കളേ! നിങ്ങൾ എന്നോടു വീണ്ടും വീണ്ടും ‘കൊല്ലരുത്, കൊല്ലരുത്’ എന്നു പറയുന്നതിന്റെ മറുപടി കേൾക്കൂ.”
Verse 61
यदा बाल: सुभद्राया: सुतः शस्त्रविना कृत: । युष्माभिनििहतो युद्धे तदा धर्म: क्व वो गत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സുഭദ്രയുടെ ബാലപുത്രനായ അഭിമന്യുവിനെ യുദ്ധത്തിൽ ആയുധരഹിതനാക്കി നിങ്ങൾ വധിച്ചപ്പോൾ, അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ധർമ്മം എവിടെയായിരുന്നു?
Verse 62
मया त्वेतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्षिदेव हि । यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ തീർച്ചയായും ഇങ്ങനെ ഒരു പ്രതിജ്ഞ എടുത്തിരുന്നു—ഏതോ ഒരു അവസരത്തിൽ—യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ ചവിട്ടി തകർത്തിട്ടും ജീവിച്ചിരിക്കെ, കോപത്തിൽ പാദംകൊണ്ട് എന്നെ അടിക്കുന്നവൻ…
Verse 63
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुष:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ ഭുജങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ഉണ്ട്; എനിക്കേറ്റ ആഘാതത്തിന് പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ ഞാൻ നിരന്തരം പരിശ്രമിച്ചുവരുന്നു. എന്നിട്ടും കണ്ണുണ്ടായിട്ടും നിങ്ങൾ എന്നെ മരിച്ചവനെന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അത് നിങ്ങളുടെ ബുദ്ധിമന്ദതയെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. കുരുശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാരേ! ഭൂരിശ്രവസിനെ വധിച്ച് ഞാൻ പ്രതികാരം തീർത്തു; എന്റെ കണക്കിൽ അത് പൂർണ്ണമായും യുക്തമാണ്.
Verse 64
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद् वो बुद्धिलाघवम् । युक्तो हास्य प्रतीघात: कृतो मे कुरुपुड्रवा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ ‘ഇവൻ തീർച്ചയായും മരിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അത് നിങ്ങളുടെ വിധിയുടെ ഉപരിതലത്വമാണ്. കുരുപുംഗവന്മാരേ! ഇവിടെ പ്രതികാരം യുക്തമായിരുന്നു; ഞാൻ ന്യായപ്രകാരം പ്രതികാരം തീർത്തു.
Verse 65
यत् तु पार्थन मां दृष्टवा प्रतिज्ञामभिरक्षता | सखडूगो<स्य हतो बाहुरेतेनैवास्मि वज्चित:
എന്നാൽ പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) എന്നെ ദുരിതത്തിൽ കണ്ടപ്പോൾ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ കാത്തുകൊണ്ട് ഭൂരിശ്രവസിന്റെ വാളോടുകൂടിയ ഭുജം വെട്ടിമാറ്റി. ആ പ്രവർത്തിയാൽ തന്നെ ഭൂരിശ്രവസിനെ ഞാൻ തന്നെ വധിച്ചെന്ന യശസ്സിൽ നിന്ന് ഞാൻ വഞ്ചിതനായി.
Verse 66
भवितव्यं हि यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च । सो<यं हतो विमर्देडस्मिन् किमत्राधर्मचेष्टितम्
സംഭവിക്കേണ്ടത് സംഭവിക്കും; ദൈവവും അതിനനുസരിച്ച് പ്രവർത്തികളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ആ വിധിപ്രകാരം തന്നെയാണ് ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഭൂരിശ്രവസ് വധിക്കപ്പെട്ടത്. പിന്നെ ഇവിടെ അധർമ്മചേഷ്ട എന്തുണ്ട്?
Verse 67
अपि चायं पुरा गीत: श्लोको वाल्मीकिना भुवि । न हन्तव्या: स्त्रिय इति यद् ब्रवीषि प्लवड्भम
കൂടാതെ, ഈ ഭൂമിയിൽ പണ്ടുകാലത്ത് മഹർഷി വാൽമീകി ഒരു ശ്ലോകം പാടിയിട്ടുണ്ട്—“സ്ത്രീകളെ വധിക്കരുത്.” ഹേ പ്ലവംഗമാ! നീ അങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ—
Verse 68
सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा । पीडाकरममित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यमेव तत्
ദൃഢനിശ്ചയവും പരിശ്രമവും ഉള്ള മനുഷ്യന് സകലകാലവും ശത്രുക്കൾക്ക് പീഡ വരുത്തുന്ന പ്രവൃത്തിയേ ചെയ്യേണ്ട കര്ത്തവ്യമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 69
संजय उवाच एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुड्रवा: । न सम किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കൗരവന്മാരിലെ ശ്രേഷ്ഠർ എല്ലാവരും മറുപടി ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല; അവർ മനസ്സിൽ തന്നെ അവനെ ആദരിച്ചു പ്രശംസിച്ചു.
Verse 70
मन्त्राभिपूतस्य महाध्वरेषु यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य च । मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य न तत्र कश्चिद् वधमभ्यनन्दत
മഹാധ്വരങ്ങളിൽ മന്ത്രാഭിഷേകത്താൽ പവിത്രനായ, യജ്ഞങ്ങളിൽ ആയിരങ്ങൾ ദാനം നൽകി യശസ്സാർജിച്ച, വനവാസി മുനിയെപ്പോലെ അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന ആ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ വധത്തെ അവിടെ ആരും അഭിനന്ദിച്ചില്ല.
Verse 71
वर देनेवाले भूरिश्रवाका नीले केशोंसे अलंकृत तथा कबूतरके समान लाल नेत्रोंवाला वह कटा हुआ सिर ऐसा जान पड़ता था, मानो अश्वमेधके मेध्य अश्वका कटा हुआ मस्तक अग्निकुण्डके भीतर रखा गया हो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വരദാനിയായ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ആ ഛിന്നശിരസ്, നീലക്കേശങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും പ്രാവിനെപ്പോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളതുമായിരുന്നതു, അശ്വമേധയാഗത്തിലെ മേധ്യാശ്വത്തിന്റെ മുറിച്ച തല അഗ്നികുണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ വെച്ചതുപോലെ തോന്നി।
Verse 72
स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो महाहवे देहवरं विसृज्य । आक्रामदूर्ध्व वरदो वराहों व्यावृत्त्य धर्मेण परेण रोदसी
ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങളുടെ തേജസ്സാൽ ശുദ്ധനായി അവൻ തന്റെ ഉത്തമ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു. വരദാതാവും വരത്തിന് യോഗ്യനുമായ ഭൂരിശ്രവസ് പരമധർമ്മത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ഭൂമിയും ആകാശവും അതിക്രമിച്ച് ഊർധ്വലോകത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു.
Verse 73
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् | अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ശൂരനും വരദാതാവുമായ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ നീലക്കേശയുക്തവും പ്രാവിനെപ്പോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളതുമായ ശിരസ്, മേധ്യാശ്വത്തിന്റെ മുറിച്ച തലപോലെ വേർതിരിച്ച് വെച്ചിരുന്നു—ഹവിർധാനത്തിൽ ഹവ്യം വെച്ചതുപോലെ.
Verse 143
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भूरिश्रवोवधे त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ ജയദ്രഥവധപർവാന്തർഗതമായ ഭൂരിശ്രവോവധപ്രസംഗത്തിലെ നൂറ്റിനാൽപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Verse 153
एवमुक्तो रणे पार्थों भूरिश्रवसमब्रवीत् | रणभूमिमें भूरिश्रवाके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उससे कहा
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പാർഥൻ (അർജുനൻ) ഭൂരിശ്രവസിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 196
वयस्यैरथ मित्रैश्व ते च बाहुं समाश्रिता: । क्षत्रियलोग अपने-अपने भाई
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— സ്വന്തം സഹോദരന്മാർ, പിതാക്കൾ, പുത്രന്മാർ, ബന്ധുക്കൾ, കുലബന്ധുക്കൾ, സമവയസ്ക സഹചാരികൾ, സുഹൃത്തുകൾ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ക്ഷത്രിയർ ശത്രുക്കളോടു കൂടി യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച് പോരാടുന്നു. എങ്കിലും അവർ എല്ലാവരും ആ അഗ്രഗണ്യ യോദ്ധാവിന്റെ ഭുജബലത്തെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്; അവന്റെ പരാക്രമം തന്നെയാണ് അവരുടെ ശരണം.
Verse 563
अपूजयन्त त॑ देवा विस्मितास्ते5स्य कर्मभि: । युद्धमें प्रायोपवेशन करनेवाले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവന്റെ കർമ്മങ്ങളിൽ വിസ്മയിച്ച ദേവന്മാർ അവനെ ആദരിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രായോപവേശം (മരണവ്രത ഉപവാസം) സ്വീകരിച്ചിരുന്ന, ഇന്ദ്രസമാന പരാക്രമശാലിയായ ഭൂരിശ്രവസ് വധിക്കപ്പെട്ടത് കണ്ടു സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, മനുഷ്യർ, ദേവന്മാർ എന്നിവർ അവന്റെ ഗുണങ്ങളെ പുകഴ്ത്തി; കാരണം അവന്റെ മഹത്തായ ആചരണത്തിന്റെ മഹിമ അവരെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി.
Verse 623
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रत: । मैंने तो पहलेसे ही यह प्रतिज्ञा कर रखी है कि जिसके द्वारा कभी भी मेरा तिरस्कार हो जायगा अथवा जो संग्रामभूमिमें मुझे पटककर जीते-जी रोषपूर्वक मुझे लात मारेगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ആ ശത്രു എന്റെ കൈകൊണ്ടു തന്നെ വധിക്കപ്പെടും; അവൻ മുനികളെപ്പോലെ മൗനവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് ഇരുന്നാലും. ഞാൻ മുമ്പേ ഈ ദൃഢപ്രതിജ്ഞ എടുത്തിട്ടുണ്ട്—ആരെങ്കിലും എപ്പോഴെങ്കിലും എന്നെ അപമാനിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എന്നെ തള്ളിവീഴ്ത്തി, ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ ക്രോധത്തോടെ എന്നെ ചവിട്ടുകയോ ചെയ്താൽ—അവൻ നിർബന്ധമായും എന്റെ വധ്യനാണ്.”
Frequently Asked Questions
The narrative frames the tension between eliminating a decisive commander for strategic necessity and the ethical weight of targeting a revered teacher-figure (ācārya), while both sides justify escalation through duty-based reasoning.
Collective outcomes in crisis are shaped less by isolated prowess than by coordination, timely intervention, and the cascading effects of intent; agency operates within networks of protection, counsel, and consequence.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, where significance arises from situating tactical decisions within the epic’s broader inquiry into duty, leadership, and moral cost.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.