Adhyaya 138
अन्धकार-रजःसंमूढे रणाङ्गणे प्रदीपप्रकाशः | Illumination of the Army in Darkness and Dust
Upa-parva: Niśā-yuddha (Night Battle) Episode — Pradīpa-prakāśana (Illumination by Lamps)
Saṃjaya describes a battlefield overwhelmed by darkness (tamas) and dust (rajas), where combatants cannot clearly recognize one another and fighting proceeds by inference and shouted signals. In the confusion, large numbers of warriors strike indiscriminately; formations loosen and units scatter under pressure from leading fighters. Dhṛtarāṣṭra questions how any clarity or advantage could arise in such conditions. Saṃjaya reports a reorganization: Duryodhana assigns protectors and reconstructs the array, placing Droṇa to the fore, Śalya to the rear, Aśvatthāman on a flank, and Śakuni on another, while the king supervises preservation of the remaining forces at night. Duryodhana then instructs infantry to set aside heavy weapons and carry blazing lamps/torches, after which the army becomes visibly segmented and radiant. Both sides adopt illumination at scale—specified distributions across elephants, chariots, horses, standards, and rear lines—transforming the night field into a luminous panorama. The chapter culminates in heightened imagery: reflections on armor and weapons, intensified visibility, and the sense of a vast, almost celestial spectacle, while the strategic reality remains continued engagement under artificial light.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रणभूमि में भीमसेन का क्रोध पुराने वैर की स्मृति से और प्रज्वलित हो उठा—और उसी क्षण कर्ण के मन में अपराध-बोध की छाया उतर आई, क्योंकि धृतराष्ट्र के पुत्र भीम के हाथों प्रत्यक्ष गिर रहे थे। → भीमसेन कर्ण पर तीक्ष्ण बाण-वर्षा करता है; कर्ण भी प्रत्युत्तर देता है, पर भीम का वेग रुकता नहीं। कर्ण के कवच और दाहिनी भुजा तक को भेदते हुए बाण ऐसे धँसते हैं जैसे सर्प बाँबी में घुसें। इसी बीच धृतराष्ट्र के सात पुत्र (चित्र, उपचित्र, चित्राक्ष, चारुचित्र, शरासन, चित्रायुध, चित्रवर्मा) कर्ण की रक्षा हेतु दौड़ते हैं, जिससे युद्ध का घेरा और घना हो जाता है। → भीमसेन उन सातों राजकुमारों को आते ही एक-एक कर बाणों से धराशायी कर देता है; साथ ही सहस्रों शरों से कर्ण को ढँककर उसे विवश-सा कर देता है—कर्ण का पलायन/पीछे हटना और धृतराष्ट्र-पुत्रों का एक साथ पतन अध्याय का शिखर बनता है। → रणभूमि में भीम का पराक्रम स्थापित होता है: कर्ण की रक्षा-व्यवस्था टूटती है, धृतराष्ट्र के सात पुत्र मारे जाते हैं, और कौरव पक्ष पर भय व शोक की लहर दौड़ती है। कर्ण का अपराध-बोध और असहायता इस परिणाम को और तीखा कर देती है। → कौरव सेना कर्ण के रथ की रक्षा के लिए चारों ओर से पुकारती और जुटती है—अब प्रश्न यह है कि कर्ण फिर कैसे टिकेगा, और भीम का यह उग्र प्रवाह आगे किस पर टूटेगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। जि षट्त्रिशर्दाधकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ടു പ്രതാപശാലിയായ കർണൻ മഹാക്രോധത്തിൽ ആവിഷ്ടനായി, ജീവിതത്തോടുതന്നെ വിരക്തനായി.
Verse 2
आगस्कृतमिवात्मानं मेने चाधिरथिस्तदा । यत्प्रत्यक्ष॑ं तव सुता भीमेन निहता रणे
അപ്പോൾ അധിരഥിപുത്രനായ കർണൻ സ്വയം കുറ്റക്കാരനെന്നപോലെ കരുതി; കാരണം അവന്റെ കണ്ണുമുന്നിൽ തന്നെയായിരുന്നു യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീമസേനൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ വധിച്ചത്.
Verse 3
भीमसेनस्तत: क्रुद्ध: कर्णस्य निशितान् शरान् | निचखान स सम्भ्रान्त: पूर्ववैरमनुस्मरन्,तदनन्तर पहलेके वैरका बारंबार स्मरण करके कुपित हुए भीमसेनने कर्णके शरीरमें बड़े वेगसे अपने पैने बाण धँँसा दिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, പൂർവ്വവൈരം പുനഃപുനഃ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, യുദ്ധക്കളത്തിലെ കലഹത്തിനിടയിൽ കർണന്റെ ശരീരത്തിൽ മഹാവേഗത്തിൽ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കുത്തിനിറുത്തി।
Verse 4
स भीम॑ पज्चभिर्विद्ध्वा राधेय: प्रहसन्निव । पुनर्विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാധാനന്ദനനായ കർണൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ഭീമസേനനെ വേദിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ സ്വർണ്ണപക്ഷങ്ങളുള്ള എഴുപതു അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും ആഴമുള്ള മുറിവുകൾ വരുത്തി।
Verse 5
अविचिन्त्याथ तान् बाणान् कर्णेनास्तान्वृकोदर: । रणे विव्याध राधेयं शतेनानतपर्वणाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണൻ വിട്ട അമ്പുകളെ ഒട്ടും പരിഗണിക്കാതെ, വൃകോദരനായ ഭീമസേനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള നൂറു അമ്പുകളാൽ രാധേയനെ വേദിപ്പിച്ചു।
Verse 6
पुनश्न विशिखैस्ती&णैर्विंद्ध्वा मर्मसु पठचभि: । धनुश्चिच्छेद भल्लेन सूतपुत्रस्य मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാന്യരാജാവേ! പിന്നെ ഭീമസേനൻ സൂതപുത്രന്റെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ അഞ്ചു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് വേദിപ്പിച്ച്, ഒരു ഭല്ലംകൊണ്ട് അവന്റെ ധനുസ്സു മുറിച്ചുതള്ളി।
Verse 7
अथान्यद् धनुरादाय कर्णो भारत दुर्मना: । इषुभिश्छादयामास भीमसेन॑ परंतप:,भारत! तब शत्रुओंको संताप देनेवाले कर्णने खिन्न होकर दूसरा धनुष हाथमें ले भीमसेनको अपने बाणोंद्वारा आच्छादित कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അപ്പോൾ ശത്രുസന്താപകനായ കർണൻ മനസ്സിൽ ഖിന്നനായി മറ്റൊരു ധനുസ്സെടുത്തു, തന്റെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് ഭീമസേനനെ മൂടി।
Verse 8
तस्य भीमो हयान् हत्वा विनिहत्य च सारथिम् । प्रजहास महाहासं कृते प्रतिकृते पुन:,भीमसेनने उसके घोड़ों और सारथिको मारकर उसके प्रहारका बदला चुका लेनेके पश्चात् पुनः बड़े जोरसे अट्टहास किया
ഭീമൻ അവന്റെ കുതിരകളെ വധിക്കുകയും സാരഥിയെയും നിഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്ത്, ചെയ്തതിന് പ്രതിചെയ്ത ശേഷം, വീണ്ടും മഹാഹാസത്തോടെ ഉച്ചത്തിൽ അട്ടഹസിച്ചു।
Verse 9
इषुश्नि: कार्मुकं चास्य चकर्त पुरुषर्षभ: । तत् पपात महाराज स्वार्णपृष्ठं महास्वनम्
മഹാരാജാ! പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ കർണന്റെ ധനുസ്സും മുറിച്ചു. സ്വർണ്ണപൃഷ്ഠമുള്ളതും ഗംഭീര ടങ്കാരധ്വനിയുള്ളതുമായ ആ ധനുസ്സ് ഭൂമിയിൽ വീണു।
Verse 10
अवारोहदू रथात् तस्मादथ कर्णो महारथ: । गदां गृहीत्वा समरे भीमाय प्राहिणोद् रुषा,महारथी कर्ण उस रथसे उतर गया और गदा लेकर उसने समरभूमिमें भीमसेनपर रोषपूर्वक चला दी
അപ്പോൾ മഹാരഥനായ കർണൻ ആ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി. ഗദ കൈയിൽ എടുത്ത്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധത്തോടെ ഭീമസേനനിലേക്കു എറിഞ്ഞു।
Verse 11
तामापतन्तीमालक्ष्य भीमसेनो महागदाम् । शरैरवारयद् राजन् सर्वसैन्यस्य पश्यत:,राजन्! उस विशाल गदाको अपने ऊपर आती देख भीमसेनने सब सेनाओंके देखते- देखते बाणोंद्वारा उसका निवारण कर दिया
രാജൻ! ആ മഹാഗദ തന്റെ മേൽ പതിക്കാനെത്തുന്നതു കണ്ട ഭീമസേനൻ, സർവ്വസൈന്യവും നോക്കിനിൽക്കെ അമ്പുകളാൽ അതിനെ തടഞ്ഞു।
Verse 12
ततो बाणसहस्राणि प्रेषयामास पाण्डव: । सूतपुत्रवधाकाड्क्षी त्वरमाण: पराक्रमी
തുടർന്ന് പരാക്രമിയായ പാണ്ഡവൻ, സൂതപുത്രനായ (കർണന്റെ) വധം ആഗ്രഹിച്ച്, ത്വരിതനായി ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ പ്രേക്ഷിച്ചു।
Verse 13
तब सूतपुत्रके वधकी इच्छावाले पराक्रमी पाण्डुपुत्र भीमसेनने बड़ी उतावलीके साथ एक हजार बाण चलाये ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സൂതപുത്രൻ കർണ്ണനെ വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ ജ്വലിച്ച പരാക്രമശാലിയായ പാണ്ഡുപുത്രൻ ഭീമസേനൻ അതിവേഗത്തിൽ ആയിരം അമ്പുകൾ വിട്ടു. ആ മഹാസമരത്തിൽ കർണ്ണൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ അവയെല്ലാം തടഞ്ഞു, തന്റെ സായകങ്ങളാൽ ഭീമന്റെ കവചം കീറി ചിതറിച്ചു.
Verse 14
अथैनं पजञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् । पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत्,तदनन्तर उसने सब सेनाओंके देखते-देखते भीमसेनपर पचीस नाराचोंका प्रहार किया। वह अद्भुत-सी बात हुई
അതിനുശേഷം എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും നോക്കി നിൽക്കേ അവൻ ഭീമസേനന്റെ മേൽ ഇരുപത്തിയഞ്ച് നാരാച അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു. അത് അവർക്കെല്ലാം അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി.
Verse 15
ततो भीमो महाबाहुर्नवभिर्नतपर्वभि: । प्रेषयामास संक्रुद्ध: सूतपुत्रस्य मारिष,माननीय नरेश! तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए महाबाहु भीमसेनने सूतपुत्रको झुकी हुई गाँठवाले नौ बाण मारे
മാന്യനായ നരേശ്വരാ! തുടർന്ന് മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ സൂതപുത്രൻ കർണ്ണന്റെ നേരെ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ഒമ്പത് അമ്പുകൾ വിട്ടു.
Verse 16
ते तस्य कवचं भिन्त्वा तथा बाहुं च दक्षिणम् अभ्ययुर्धरणीं तीक्ष्णा वल्मीकमिव पन्नगा:,वे तीखे बाण कर्णके कवच तथा दाहिनी भुजाको विदीर्ण करके बाँबीमें घुसनेवाले सर्पोंके समान धरतीमें समा गये
ആ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കർണ്ണന്റെ കവചവും വലതുകൈയും തുളച്ച്, വൽമീകത്തിലേക്ക് കയറുന്ന പാമ്പുകളെപ്പോലെ ഭൂമിയിലേക്കു കുത്തിനുഴഞ്ഞു.
Verse 17
स च्छाद्यमानो बाणौघैर्भीमसेन धनुश्च्युतैः । पुनरेवाभवत् कर्णो भीमसेनात् पराड्मुख:,भीमसेनके धनुषसे छूटे हुए बाणसमूहोंसे आच्छादित होकर कर्ण पुनः भीमसेनसे विमुख हो गया (उन्हें पीठ दिखाकर भाग चला)
ഭീമസേനന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട അമ്പുകളുടെ പ്രളയത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട കർണ്ണൻ വീണ്ടും ഭീമസേനനോട് മുഖം തിരിച്ചു—പിറകു കാണിച്ച് പിന്മാറി.
Verse 18
त॑ पराड्मुखमालोक्य पदातिं सूतनन्दनम् | कौन्तेयशरसंछन्न॑ राजा दुर्योधनो<ब्रवीत्,सूतपुत्र कर्णको युद्धसे विमुख, पैदल तथा भीमसेनके बाणोंसे आच्छादित देखकर राजा दुर्योधन अपने सैनिकोंसे बोला--
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗന്തേയന്റെ അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, കാലാളായി യുദ്ധം ചെയ്ത് പിൻതിരിഞ്ഞ സൂതനന്ദനൻ കർണ്ണനെ കണ്ട രാജാവ് ദുര്യോധനൻ അവനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 19
त्वरध्वं सर्वतो यत्ता राधेयस्य रथं प्रति । ततस्तव सुता राजन श्र॒त्वा क्षातुर्वचो द्रुतम्
“വേഗം—എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ഒരുമിച്ച് റാധേയൻ (കർണ്ണൻ)ന്റെ രഥത്തേക്കു പാഞ്ഞുചേരുക.” രാജാവേ, സാരഥിയുടെ ഈ ത്വരിതവചനം കേട്ട് നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ഉടൻ പ്രവർത്തിച്ചു।
Verse 20
चित्रोपचित्रश्षित्राक्ष क्षारुचित्र: शरासन:
അവൻ വർണ്ണവൈവിധ്യവും ദീപ്തിയും നിറഞ്ഞ അലങ്കാരങ്ങളാൽ സുസജ്ജനായിരുന്നു; അവന്റെ കണ്ണുകൾ തീക്ഷ്ണമായിരുന്നു; അവന്റെ ധനുസ്സും അത്ഭുതകരമായ പ്രത്യേക ശോഭയോടെ തിളങ്ങി നിന്നു।
Verse 21
तानापतत एवाशु भीमसेनो महारथ:,महारथी भीमसेनने उनके आते ही शीघ्रतापूर्वक एक-एक बाण मारकर आपके सभी पुत्रोंको युद्धमें धराशायी कर दिया। वे मारे जाकर आँधीके उखाड़े हुए वृक्षोंके समान पृथ्वीपर गिर पड़े
അവർ പാഞ്ഞെത്തിയ ഉടൻ മഹാരഥി ഭീമസേനൻ വേഗത്തിൽ ഓരോരുത്തനെയും ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി. ഹതരായി അവർ കൊടുങ്കാറ്റിൽ വേരോടെ പിഴുതുപോയ വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു।
Verse 22
एकैकेन शरेणाजौ पातयामास ते सुतान् । ते हता न््यपतन् भूमौ वातरुग्णा इव द्रुमा:
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീമസേനൻ ഓരോരുത്തനെയും ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ വീഴ്ത്തി. ഹതരായി അവർ കാറ്റിൽ തകർന്നുവീണ വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു।
Verse 23
दृष्टवा विनिहतान् पुत्रांस्तव राजनमहारथान् । अश्रुपूर्णमुख: कर्ण क्षत्तु: सस्मार तद् वच:
രാജാവേ! നിന്റെ മഹാരഥന്മാരായ പുത്രന്മാർ ഇങ്ങനെ വധിക്കപ്പെട്ടത് കണ്ടപ്പോൾ കർണന്റെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാജോപദേശകനായ വിദുരൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ അവന് ഓർമ്മയായി.
Verse 24
रथं चान्यं समास्थाय विधिवत् कल्पितं पुनः । अभ्ययात् पाण्डवं युद्धे त्वरमाण: पराक्रमी,फिर उस पराक्रमी वीरने विधिपूर्वक सजाये हुए दूसरे रथपर बैठकर युद्धमें शीघ्रतापूर्वक पाण्डुपुत्र भीमसेनपर धावा किया
പിന്നീട് ആ പരാക്രമശാലി വീരൻ വിധിപൂർവം വീണ്ടും ഒരുക്കിയ മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി, യുദ്ധത്തിൽ അതിവേഗം പാണ്ഡവനായ ഭീമസേനനിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 25
तावन्योन्यं शरैर्भित्त्वा स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । व्यभ्राजेतां यथा मेघौ संस्यूतौ सूर्यरश्मिभि:
ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ സ്വർണ്ണപക്ഷങ്ങളുള്ള അമ്പുകളാൽ പരസ്പരം തുളച്ച് ക്ഷതവിക്ഷതരായി, അവർ ഇരുവരും സൂര്യകിരണങ്ങളിൽ നെയ്ത മേഘങ്ങൾപോലെ ദീപ്തിമാന്മാരായി തിളങ്ങി.
Verse 26
षट्त्रिंशद्धिस्ततो भल्लैरनिशितैस्तिग्मतेजनै: । व्यधमत् कवचं क्रुद्धः सूतपुत्रस्य पाण्डव:
അതിനുശേഷം ക്രോധം നിറഞ്ഞ പാണ്ഡവനായ ഭീമസേനൻ അതിതീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ള മുപ്പത്താറു ഭല്ലബാണങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് സൂതപുത്രന്റെ കവചം ചിതറിച്ചു.
Verse 27
सूतपुत्रो5पि कौन्तेयं शरै: संनतपर्वभि: । पज्चाशता महाबाहुर्विव्याध भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ। फिर महाबाहु सूतपुत्रने भी कुन्तीकुमार भीमसेनको झुकी हुई गाँठवाले पचास बाणोंसे बींध डाला
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! പിന്നെ മഹാബാഹുവായ സൂതപുത്രൻ കർണനും വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അമ്പതോളം അമ്പുകളാൽ കൗന്തേയനായ ഭീമസേനനെ തുളച്ചു.
Verse 28
रक्तचन्दनदिग्धाड़ौ शरै: कृतमहाव्रणौ । शोणिताक्तौ व्यराजेतां चन्द्रसूर्याविवोदितो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചുവന്ന ചന്ദനലേപം പുരട്ടിയ ശരീരങ്ങളോടെ, അമ്പുകളാൽ മഹാവ്രണങ്ങളായി പിളർന്നും രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞും നിന്ന ആ രണ്ടു വീരന്മാർ, ഉദയവേളയിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ഒരുമിച്ച് ഉദിക്കുന്നതുപോലെ ദീപ്തരായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 29
तौ शोणितोक्षितैगत्रि: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । कर्णभीमौ व्यराजेतां निर्मुक्ताविव पन्नगौं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങളോടെ, അമ്പുകളാൽ മുറിഞ്ഞ കവചാവരണം വിട്ട് കർണ്ണനും ഭീമസേനനും, തൊലി കളഞ്ഞിറങ്ങിയ രണ്ടു സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തരായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 30
व्याप्राविव नरव्याप्रौ दृष्टाभिरितरेतरम् । शरधारासूजौ वीरौ मेघाविव ववर्षतु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണ്ടു വ്യാഘ്രങ്ങളെപ്പോലെ ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാർ പരസ്പരം കൂര്ന്നുനോക്കി തിരിച്ചടിച്ചു; അമ്പുകളുടെ ധാരകൾ ഒഴുക്കി അവർ രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ മഴപെയ്തു।
Verse 31
वारणाविव चान्योन्यं विषाणाभ्यामरिंदमौ । निर्भिन्दन्तौ स्वगात्राणि सायकैश्लारु रेजतु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണ്ടു മഹാഗജങ്ങളെപ്പോലെ ആ രണ്ടു അരിന്ദമന്മാർ പരസ്പരം കൊമ്പുകളാൽ കുത്തി ഏറ്റുമുട്ടി; അമ്പുകളുടെ പ്രഹരങ്ങളാൽ ഒരാളുടെ അവയവങ്ങളെ മറ്റൊരാൾ തുളച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അവർ ഭയാനകരായിട്ടും ദീപ്തരായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 32
जैसे दो हाथी अपने दाँतोंसे एक-दूसरेपर आघात करते हैं, उसी प्रकार वे शत्रुदमन वीर अपने बाणोंद्वारा एक-दूसरेके शरीरोंको विदीर्ण करते हुए सुशोभित हो रहे थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണ്ടു ആനകൾ ദന്തങ്ങളാൽ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്നതുപോലെ, ആ രണ്ടു മഹാബലികളായ അരിന്ദമന്മാർ അമ്പുകളാൽ തമ്മിലൊന്നിന്റെ ശരീരങ്ങളെ പിളർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ദീപ്തരായി തെളിഞ്ഞു। ഗർജ്ജിച്ചു, അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ ഉന്മത്തരായി, പരസ്പരം കളിക്കുന്നതുപോലെ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ ഭീമനും കർണ്ണനും തങ്ങളുടെ രഥങ്ങളാൽ വൃത്തചലനങ്ങൾ വരച്ച് സഞ്ചരിച്ചു।
Verse 33
वृषाविवाथ नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे | सिंहाविव पराक्रान्तौ नरसिंहौ महाबलौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ രണ്ടു മഹാവീരന്മാർ, ഗർജ്ജിക്കുന്ന ബലവാനായ കാളകളെപ്പോലെ, സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ പരാക്രമശാലികൾ—മഹാബലമുള്ള നരസിംഹന്മാരായ കർണനും ഭീമനും—ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ പരസ്പരം നോക്കി, ഇന്ദ്രനും ബലിയും പോലെ യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി।
Verse 34
परस्परं वीक्षमाणौ क्रोधसंरक्तलोचनौ । युयुधाते महावीर्यों शक्रवैरोचनी यथा
പരസ്പരം നോക്കി, ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ആ രണ്ടു മഹാവീരന്മാർ—ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)യും വൈരോചനിപുത്രൻ ബലിയും പോലെ—യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 35
ततो भीमो महाबाहुर्बाहुभ्यां विक्षिपन् धनु: । व्यराजत रणे राजन्सविद्युदिव तोयद:,राजन! उस रणक्षेत्रमें महाबाहु भीमसेन अपनी भुजाओंसे धनुषकी टंकार करते हुए बिजलीसहित मेघके समान शोभा पा रहे थे
അതിനുശേഷം മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ തന്റെ ഭുജബലത്തോടെ വില്ല് കുലുക്കി, രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ മിന്നലോടുകൂടിയ മഴമേഘംപോലെ തിളങ്ങി നിന്നു।
Verse 36
स नेमिघोषस्तनितश्चापविद्युच्छराम्बुभि: । भीमसेनमहामेघ: कर्णपर्वतमावृणोत्
രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘോഷം തന്നെ ഗംഭീര ഇടിമുഴക്കമായും, വില്ല് മിന്നലുപോലെ തിളങ്ങിയും—ഭീമസേനൻ എന്ന മഹാമേഘം അമ്പുകളെന്ന ജലവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് കർണൻ എന്ന പർവ്വതത്തെ മൂടി।
Verse 37
तत:ः शरसहस्रेण सम्यगस्तेन भारत । पाण्डवो व्यकिरत् कर्ण भीमो भीमपराक्रम:,भरतनन्दन! तदनन्तर अच्छी तरह चलाये हुए सहस्रों बाणोंसे भयंकर पराक्रमी पाण्डुपुत्र भीमने कर्णको आच्छादित कर दिया
അതിനുശേഷം, ഭാരതാ, ഭീകരപരാക്രമനായ പാണ്ഡവൻ ഭീമൻ നന്നായി ലക്ഷ്യംവെച്ച് വിട്ട ആയിരം അമ്പുകളാൽ കർണന്റെ മേൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവനെ പൂർണ്ണമായി മൂടി।
Verse 38
तत्रापश्यंस्तव सुता भीमसेनस्य विक्रमम् । सुपुड्ख: कड़कवासोभिरययत् कर्ण छादयच्छरै:
അവിടെ നിന്റെ പുത്രന്മാർ ഭീമസേനന്റെ അത്ഭുതപരാക്രമം കണ്ടു—സുന്ദരപക്ഷങ്ങളുള്ള കങ്കപത്രയുക്ത അമ്പുകളാൽ അവൻ മുന്നേറി, കർണനെ നാലുവശവും ഘനമായ ശരവർഷംകൊണ്ട് മൂടി.
Verse 39
स नन्दयन् रणे पार्थ केशवं च यशस्विनम् । सात्यकिं चक्ररक्षी च भीम: कर्णमयोधयत्
രണഭൂമിയിൽ ഭീമൻ കർണനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; തന്റെ വീര്യത്താൽ പാർഥനെ (അർജുനനെ), യശസ്വിയായ കേശവനെ (ശ്രീകൃഷ്ണനെ), സാത്യകിയെ, കൂടാതെ ഇരുചക്രരക്ഷകരായ (യുധാമന്യു, ഉത്തമൗജ) എന്നിവരെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു.
Verse 40
विक्रमं भुजयोर्वीर्य धैर्य च विदितात्मन: । पुत्रास्तव महाराज दृष्टवा विमनसो5भवन्,महाराज! सुविख्यात भीमसेनके पराक्रम, बाहुबल और धैर्यको देखकर आपके सभी पुत्र उदास हो गये
മഹാരാജാ! പ്രസിദ്ധനായ ഭീമസേനന്റെ പരാക്രമവും ഭുജബലവും വീര്യവും ധൈര്യവും കണ്ടപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രന്മാർ മനസ്സുതളർന്നു.
Verse 135
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपरव्वमें भीमसेनका पराक्रमविषयक एक सौ पैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ പരാക്രമം വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റിമുപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 136
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमयुद्धे षट्त्रिंयधिकशततमो<्ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിനകത്ത്, ഭീമയുദ്ധവിഷയക നൂറ്റിമുപ്പത്തിയാറാം അധ്യായം.
Verse 193
अभ्ययु: पाण्डवं युद्धे विसृजन्त: शिलीमुखान् । “वीरो! सब ओरसे राधानन्दन कर्णके रथकी ओर शीघ्र आओ और उसकी रक्षाका प्रबन्ध करो।' राजन! तब भाईकी यह बात सुनकर आपके पुत्र शीघ्रतापूर्वक युद्धमें पाण्डुपुत्र भीमपर बाणोंकी वर्षा करते हुए आ पहुँचे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ യോദ്ധാക്കൾ പാണ്ഡവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞെത്തി, മൂർച്ചയുള്ള ശിലീമുഖങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. “വീരാ! എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമായി വേഗത്തിൽ രാധാനന്ദനൻ കർണന്റെ രഥത്തിങ്കലേക്ക് വരിക; അവന്റെ രക്ഷയ്ക്ക് ക്രമീകരണം ചെയ്യുക.” രാജാവേ, സഹോദരന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് നിന്റെ പുത്രന്മാർ ഉടൻ തന്നെ സമരത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി, പാണ്ഡുപുത്രൻ ഭീമനുമേൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 203
चित्रायुथश्षित्रवर्मा समरे चित्रयोधिन: । उनके नाम इस प्रकार हैं--चित्र, उपचित्र, चित्राक्ष, चारुचित्र, शरासन, चित्रायुध और चित्रवर्मा। ये सब-के-सब समरभूमिमें विचित्र रीतिसे युद्ध करनेवाले थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചിത്രായുധനും ചിത്രവർമ്മനും സമരത്തിൽ വ്യത്യസ്തവും ശ്രദ്ധേയവുമായ രീതികളിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന യോദ്ധാക്കളായിരുന്നു. അവരുടെ പേരുകൾ—ചിത്രൻ, ഉപചിത്രൻ, ചിത്രാക്ഷൻ, ചാരുചിത്രൻ, ശരാസനൻ, ചിത്രായുധൻ, ചിത്രവർമ്മൻ. അവർ എല്ലാവരും റണഭൂമിയിൽ അപൂർവവും കൌശലപൂർവവുമായ തന്ത്രങ്ങളോടെ പോരാടുന്നവർ ആയിരുന്നു.
Frequently Asked Questions
The episode highlights action under impaired perception: when recognition fails, the risk of misdirected harm rises, pressing the duty to fight against the duty to discriminate responsibly—resolved pragmatically through illumination and re-formation.
Order must be re-established when conditions degrade: leadership restores clarity through logistics, standardized signals, and reconstituted formations, illustrating that ethical and strategic agency depends on reliable perception and coordination.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter’s cited passage; its significance is primarily narrative and thematic, emphasizing how environmental factors (darkness/dust) reshape conduct and accountability within the broader war framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.