Adhyaya 113
Adhyāya 113: Karṇa–Bhīma Śaravarṣa and the Battlefield Aftermath (कर्णभीमशरवर्षः)
Upa-parva: Karṇa–Bhīma Vimarda (Episode: Karṇa and Bhīma’s strategic engagement)
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya with personal distress, acknowledging a prior mental posture of resignation yet asking what response remains appropriate and requesting a precise account of the warriors’ losses. Saṃjaya then narrates a fierce engagement between Karṇa and Bhīma: both unleash dense volleys likened to rainclouds. Bhīma’s named arrows strike Karṇa; Karṇa’s counter-volley saturates Bhīma. The surrounding Kaurava forces experience agitation and disarray as missiles fall in all directions; troops retreat in confusion, some interpreting the calamity as a divinely induced delusion. The narration expands into a panoramic depiction of the field: fallen elephants, horses, men; broken chariots and equipment; scattered weapons (arrows, spears, swords, axes, clubs) and ornaments (armlets, earrings, garlands), producing an image of the earth “adorned” in a grim, ironic sense. Observers among celestial and semi-divine beings are said to marvel at the superhuman intensity of the combat. The chapter closes by emphasizing the exceptional devastation produced by Karṇa and Bhīma’s clash and the resulting severe turmoil in the wider battle zone.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—धर्मराज युधिष्ठिर के प्रेमपूर्ण, पर भीतर से आशंकित वचन सुनकर शिनिपुत्र सात्यकि उठ खड़ा होता है; वह अर्जुन की सुरक्षा और युद्ध-नीति पर राजा की चिंता को सीधे संबोधित करता है। → सात्यकि युधिष्ठिर के कथन को ‘न्याययुक्त, चित्र और फाल्गुनार्थे यशस्कर’ कहकर स्वीकारता है, पर साथ ही संकेत देता है कि ऐसे संकट-काल में राजा को उसे भी पार्थ के समान ही समझकर आदेश देना चाहिए। वह युद्धभूमि की व्यापकता का चित्र खींचता है—देव, असुर, मनुष्य, राक्षस, किन्नर, महोरग, स्थावर-जंगम तक अर्जुन के संग्राम में ‘नालं’ (असमर्थ) हैं—अर्थात अर्जुन की क्षमता पर संदेह व्यर्थ है। फिर भी वह आत्मसंरक्षण और अर्जुन तक पहुँचने/सहायता भेजने की व्यावहारिकता पर विचार कर, स्वयं-बुद्धि से उचित गमन/व्यवस्था का प्रस्ताव रखता है। → सात्यकि निर्णायक स्वर में भरोसा दिलाता है कि अर्जुन की रक्षा हेतु पर्याप्त रक्षक-समूह ‘समाहित’ हैं—केकय राजकुमार, घटोत्कच, विराट, द्रुपद, शिखण्डी, धृष्टकेतु, कुन्तिभोज आदि—और वह यह भी उद्घोष करता है कि द्रोणाचार्य और कृतवर्मा सेना सहित भी उसे दबा नहीं सकेंगे; साथ ही धृष्टद्युम्न का स्मरण होता है—अग्नि से प्रकट वह योद्धा, द्रोण-वध के लिए सुसज्जित, जैसे नियति का शस्त्र। → संवाद का निष्कर्ष युधिष्ठिर की आशंका को शमन करना है—अर्जुन के विषय में भय त्यागो; जहाँ सत्यपराक्रमी, महाधनुर्धर श्रीकृष्ण (अच्युत) साथ हैं, वहाँ कर्म की ‘व्याप्ति’ (विघ्न) नहीं। सात्यकि की वाणी राजा को नीति, धैर्य और भरोसे की ओर लौटाती है। → द्रोण-वध की दिशा में धृष्टद्युम्न का ‘अग्निज’ विधान और सात्यकि की सक्रिय भूमिका संकेत देती है कि अगला घटनाक्रम द्रोण के विरुद्ध निर्णायक चालों की ओर मुड़ेगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १०५ श्लोक हैं) निफमशा (0) अमन न एकादरशाधिकशततमोड< ध्याय: सात्यकि और युधिष्ठिरका संवाद संजय उवाच प्रीतियुक्ते च हृद्यं च मधुराक्षरमेव च । कालयुक्तं च चित्र च न्याय्यं यच्चापि भाषितुम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ധർമ്മരാജൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ സ്നേഹപൂർണ്ണവും ഹൃദയഹാരിയും മധുരാക്ഷരസമന്വിതവും കാലോചിതവും ഭാവത്തിൽ വിചിത്രവും പറയത്തക്കതും ന്യായസംഗതവുമായിരുന്നു. ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! അത് കേട്ട ശിനികളിൽ പ്രഥമനായ സാത്യകി യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ഇപ്രകാരം മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 2
धर्मराजस्य तद् वाक््यं निशम्य शिनिपुज्भव: । सात्यकिर्भरतश्रेष्ठ प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्
ധർമ്മരാജന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ശിനികളിൽ പ്രഥമനായ സാത്യകി യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ഇപ്രകാരം മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 3
श्रुत॑ ते गदतो वाक््यं सर्वमेतन्मयाच्युत । न्याययुक्त च चित्र च फाल्गुनार्थे यशस्करम्
അച്യുതാ! ഫാൽഗുനന്റെ ഹിതത്തിനായി നീ പറഞ്ഞതെല്ലാം ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു. നിന്റെ വാക്കുകൾ അത്ഭുതകരവും ന്യായസംഗതവും യശസ്സിനെ വർധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്.
Verse 4
एवंविधे तथा काले मादृशं प्रेक्ष्य सम्मतम् । वक्तुम्हसि राजेन्द्र यथा पार्थ तथैव माम्
രാജേന്ദ്രാ! ഇത്തരമൊരു സമയത്ത് എന്നെപ്പോലെയുള്ള പ്രിയനും വിശ്വസ്തനുമായ ഒരാളെ മുന്നിൽ കണ്ടിട്ട്, പാർഥനോട് (അർജുനനോട്) നിങ്ങൾ പറയുമായിരുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് എന്നോടും പറഞ്ഞത്; അർജുനനോട് പറയാനായതെല്ലാം എന്നോടും പറഞ്ഞു.
Verse 5
न मे धनंजयस्यार्थे प्राणा रक्ष्या: कथंचन । त्वत्प्रयुक्तः पुनरहं कि न कुर्या महाहवे
മഹാരാജാ! ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) നിമിത്തം എന്റെ പ്രാണരക്ഷയെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് യാതൊരു പരിഗണനയും ഇല്ല; നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞയാൽ പ്രേരിതനായാൽ ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ചെയ്യാനാകാത്തത് എന്തുണ്ട്?
Verse 6
लोकत्रयं योधयेयं सदेवासुरमानुषम् । त्वत्प्रयुक्तो नरेन्द्रेह किमुतैतत् सुदुर्बलम्
നരേന്ദ്രാ! നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞയുണ്ടെങ്കിൽ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും ഉൾപ്പെട്ട മൂന്ന് ലോകങ്ങളോടും ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യാം; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ ഇവിടെ ഈ അത്യന്തം ദുർബലമായ കൗരവസേനയെ നേരിടുന്നത് എന്തൊരു വലിയ കാര്യം?
Verse 7
सुयोधनबल त्वद्य योधयिष्ये समन्तत: । विजेष्ये च रणे राजन् सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
രാജൻ! ഇന്ന് ഞാൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാടവും ചുറ്റി സ്യൂയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ)ന്റെ സേനയോടു യുദ്ധം ചെയ്യും; ആ സമരത്തിൽ വിജയം നേടുകയും ചെയ്യും—ഇത് ഞാൻ നിങ്ങളോട് സത്യമായി പറയുന്നു.
Verse 8
कुशल्यहं कुशलिनं समासाद्य धनंजयम् | हते जयद्रथे राजन् पुनरेष्यामि तेडन्तिकम्,“राजन! मैं कुशलपूर्वक रहकर सकुशल अर्जुनके पास पहुँच जाऊँगा और जयद्रथके मारे जानेपर उनके साथ ही आपके पास लौट आऊँगा
രാജൻ! ഞാൻ സൂക്ഷ്മതയോടെ നിന്നു ക്ഷേമമായി ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ)ന്റെ അടുക്കൽ എത്തും; ജയദ്രഥൻ വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം അവനോടൊപ്പം തന്നെ വീണ്ടും നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിലേക്കു മടങ്ങിവരും.
Verse 9
अवश्यं तु मया सर्व विज्ञाप्यस्त्वं नराधिप । वासुदेवस्य यद् वाक््यं फाल्गुनस्थ च धीमत:
എന്നാൽ നരാധിപാ! യുദ്ധസന്ദർഭത്തിൽ വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ)യും ധീമാനായ ഫാൽഗുണൻ (അർജുനൻ)യും എന്നോട് പറഞ്ഞതെല്ലാം നിങ്ങളെ അറിയിക്കുക എനിക്ക് അനിവാര്യമാണ്.
Verse 10
दृढं त्वभिपरीतो5हमर्जुनेन पुनः पुन: । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्थ वासुदेवस्य शृण्वत:
അർജുനൻ എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദൃഢമായി വളഞ്ഞ് കഠിനമായി അമർത്തി. ഇത് മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ഞാൻ നിന്നിരിക്കെ, വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ സംഭവിച്ചു.
Verse 11
“अर्जुनने सारी सेनाके बीचमें भगवान् श्रीकृष्णके सुनते हुए मुझे बारंबार कहकर दृढ़तापूर्वक बाँध लिया है ।।
മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ, ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, അർജുനൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞ് എന്നെ തന്റെ നിശ്ചയത്തിൽ ദൃഢമായി ബന്ധിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു—“മാധവാ! ഇന്ന് ഞാൻ ജയദ്രഥനെ വധിക്കുന്നതുവരെ, യുദ്ധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ വിവേകം ആശ്രയിച്ച്, അപ്രമത്തനായി രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനെ സംരക്ഷിക്കണം.”
Verse 12
त्वयि चाहं महाबाहो प्रद्युम्ने वा महारथे । नृपं निक्षिप्य गच्छेयं निरपेक्षो जयद्रथम्
മഹാബാഹോ! നിങ്ങളിലോ മഹാരഥനായ പ്രദ്യുമ്നനിലോ ആശ്രയിച്ച്, രാജാവിനെ അമൂല്യമായ ഏൽപ്പായി നിങ്ങളുടെ കയ്യിൽ നിക്ഷേപിച്ച്, ഞാൻ നിർഭാരനായി ജയദ്രഥനെ നേരിടാൻ പോകാം.
Verse 13
जानीषे हि रणे द्रोणं रभसं श्रेष्ठमम्मतम् । प्रतिज्ञा चापि ते नित्यं श्रुता द्रोणस्य माधव
മാധവാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാർ ആദരിക്കുന്ന ദ്രോണാചാര്യൻ എത്ര ഉഗ്രവേഗശാലിയാണെന്ന് നിനക്ക് അറിയാം. ദ്രോണന്റെ പ്രതിജ്ഞയും നീ നിത്യവും കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതല്ലോ.
Verse 14
ग्रहणे धर्मराजस्य भारद्वाजोडपि गृध्यति । शक्तश्नापि रणे द्रोणो निग्रहीतुं युधिष्चिरम्,“'ट्रोणाचार्य भी धर्मराजको बंदी बनाना चाहते हैं और वे समरांगणमें राजा युधिष्ठिरको कैद करनेमें समर्थ भी हैं
ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനെ പിടികൂടുവാൻ ഭാരദ്വാജപുത്രൻ ദ്രോണാചാര്യനും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണൻ യുധിഷ്ഠിരനെ കീഴടക്കി ബന്ധിയാക്കാൻ തീർച്ചയായും ശേഷിയുള്ളവനാണ്.
Verse 15
एवं त्वयि समाधाय धर्मराजं नरोत्तमम् | अहमद्य गमिष्यामि सैन्धवस्य वधाय हि,'ऐसी अवस्थामें नरश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिरकी रक्षाका सारा भार तुमपर ही रखकर आज मैं सिन्धुराजके वधके लिये जाऊँगा
ഇങ്ങനെ നരശ്രേഷ്ഠനായ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ രക്ഷാഭാരം നിനക്കേൽപ്പിച്ച്, ഞാൻ ഇന്ന്—തീർച്ചയായും—സൈന്ധവനെ വധിക്കാനായി പോകുന്നു.
Verse 16
जयद्रथं च हत्वाहं द्रुतमेष्यामि माधव । धर्मराजं न चेद् द्रोणो निगृह्लीयाद् रणे बलात्
മാധവാ! ജയദ്രഥനെ വധിച്ച് ഞാൻ വേഗത്തിൽ മടങ്ങിവരും—ദ്രോണൻ യുദ്ധത്തിൽ ബലപ്രയോഗത്തോടെ ധർമ്മരാജനെ പിടികൂടി ബന്ധിയാക്കാതിരുന്നാൽ.
Verse 17
निगृहीते नरश्रेष्ठे भारद्वाजेन माधव । सैन्धवस्य वधो न स्थान्ममाप्रीतिस्तथा भवेत्
മാധവാ! ഭാരദ്വാജപുത്രൻ ദ്രോണൻ നരശ്രേഷ്ഠനായ (യുധിഷ്ഠിരനെ) പിടികൂടി ബന്ധിയാക്കിയാൽ, സൈന്ധവന്റെ വധം സാധ്യമാകില്ല; അപ്പോൾ എനിക്കും മഹാദുഃഖം ഉണ്ടാകും.
Verse 18
एवंगते नरश्रेष्ठे पाण्डवे सत्यवादिनि । अस्माकं गमनं व्यक्त वन॑ प्रति भवेत् पुन:,“यदि सत्यवादी नरश्रेष्ठ पाण्डुकुमार युधिष्ठिर इस प्रकार बंदी बनाये गये तो निश्चय ही हमें पुन: वनमें जाना पड़ेगा
സത്യവാദിയായ പാണ്ഡവന്മാരിൽ നരശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഇങ്ങനെ ബന്ധിയാക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, തീർച്ചയായും ഞങ്ങൾ വീണ്ടും വനത്തിലേക്കു പോകേണ്ടിവരും.
Verse 19
सो<5यं मम जयो व्यक्त व्यर्थ एव भविष्यति । यदि द्रोणो रणे क्रुद्धों निगृह्लीयाद् युधिष्ठिरम्,“यदि द्रोणाचार्य रणक्षेत्रमें कुपित होकर युधिष्ठिरको कैद कर लेंगे तो मेरी यह विजय अवश्य ही व्यर्थ हो जायगी
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രുദ്ധനായ ദ്രോണൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടിച്ചു തടവിലാക്കിയാൽ, എന്റെ ഈ വിജയം വ്യക്തമായി തന്നെ വ്യർത്ഥമാകും.
Verse 20
स त्वमद्य महाबाहो प्रियार्थ मम माधव । जयार्थ च यशो<र्थ च रक्ष राजानमाहवे
അതുകൊണ്ട്, മഹാബാഹു മാധവാ! ഇന്ന് എന്റെ പ്രീതിക്കായി, ജയത്തിനായി, നിന്റെ യശോവർദ്ധനയ്ക്കായി—യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ രക്ഷിക്കണം.
Verse 21
स भवान् मयि निक्षेपो निक्षिप्त: सव्यसाचिना । भारद्वाजाद भयं नित्यं मन्यमानेन वै प्रभो,'प्रभो! इस प्रकार द्रोणाचार्यसे निरन्तर भय मानते हुए सव्यसाची अर्जुनने आपको मेरे पास धरोहरके रूपमें रख छोड़ा है
പ്രഭോ! ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണനെ നിത്യവും ഭയക്കുന്ന സവ്യസാചി അർജുനൻ നിങ്ങളെ എന്റെ പക്കൽ ധരോഹരമായി ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 22
तस्यापि च महाबाहो नित्यं पश्यामि संयुगे | नान्यं हि प्रतियोद्धारं रौक्मिणेयादृते प्रभो
മഹാബാഹോ, പ്രഭോ! യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ നിത്യവും കാണുന്നു—രുക്മിണീനന്ദനനായ പ്രദ്യുമ്നനെ ഒഴികെ ദ്രോണാചാര്യന്റെ മുന്നിൽ ഉറച്ചു നിന്നു പ്രതിയുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന മറ്റൊരു പ്രതിയോധൻ ഇല്ല.
Verse 23
मां चापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमतः । सो<हं सम्भावनां चैतामाचार्यवचनं च तत्
ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ആ ധീമാൻ ആചാര്യൻ യുദ്ധത്തിൽ എന്നെയും ഗണ്യനായി കരുതുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഈ ബഹുമാനത്തെയും ആചാര്യന്റെ ആ വചനത്തെയും സ്വീകരിക്കുന്നു.
Verse 24
आचार्यो लघुहस्तत्वादभेद्यकवचावृत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യൻ തന്റെ ചുറുചുറുക്കുള്ള ലഘുഹസ്തകൗശലത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അഭേദ്യകവചം ധരിച്ചവനായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ അവനെ ഭേദിക്കുക ദുഷ്കരമായി.
Verse 25
यदि कार्ष्णिर्धनुष्पाणिरिह स्यान्मकरध्वज:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“കാർഷ്ണി ധനുസ്സു കൈയിൽ പിടിച്ച്, മകരചിഹ്നധ്വജം വഹിച്ച് ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി ഇങ്ങനെ ആയിരിക്കുമായിരുന്നില്ല.”
Verse 26
कुरु त्वमात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നീ തന്നെ നിന്റെ ജീവരക്ഷ നോക്കുക; ഞാൻ പോയാൽ നിന്നെ കാക്കാൻ ആരുണ്ടാകും?”
Verse 27
मा च ते भयमपद्यास्तु राजन्नर्जुनसम्भवम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ, അർജുനനെക്കുറിച്ചും (അവനിൽ നിന്നുയരുന്ന കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും) നിനക്കു ഭയം വരാതിരിക്കട്ടെ.”
Verse 28
ये च सौवीरका योधास्तथा सैन्धवपौरवा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“സൗവീരദേശത്തിലെ യോദ്ധാക്കളും, അതുപോലെ സൈന്ധവരും പൗരവരും…”
Verse 29
उदीच्या दाक्षिणात्याशक्षु ये चान्येडपि महारथा: । ये च कर्णमुखा राजन् रथोदारा: प्रकीर्तिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വടക്കും തെക്കും പ്രദേശങ്ങളിലെ മഹാരഥന്മാരും മറ്റുള്ളവരും, അവരിൽ കർണ്ണൻ മുഖ്യനായവരും—എല്ലാവരും മഹത്തായ, ഉന്നതരഥികളായി പ്രസിദ്ധരാണ്; അവരുടെ വിവരണം പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു.
Verse 30
एतेड<र्जुनस्य क्रुद्धस्प कलां ना्हन्ति षोडशीम् । 'राजन्! जो सौवीर, सिन्धु तथा पुरुदेशके योद्धा हैं, जो उत्तर और दक्षिणके निवासी एवं अन्य महारथी हैं तथा जो कर्ण आदि श्रेष्ठ रथी बताये गये हैं वे कुपित हुए अर्जुनकी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സൗവീര, സിന്ധു, പുരുദേശത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ, വടക്കും തെക്കും പ്രദേശങ്ങളിലെവരും മറ്റു മഹാരഥന്മാരും—കർണ്ണാദികൾ ശ്രേഷ്ഠരഥികളെന്നു പ്രസിദ്ധരായാലും—കോപിച്ച അർജുനന്റെ ശക്തിയുടെ പതിനാറിലൊരുഭാഗത്തിനും തുല്യമല്ല.
Verse 31
सराक्षसगणा राजन् सकिन्नरमहोरगा । जड़मा: स्थावरा: सर्वे नाल॑ पार्थस्य संयुगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! രാക്ഷസഗണങ്ങളോടും കിന്നരന്മാരോടും മഹോരഗങ്ങളോടും കൂടി, ചരാചരമായ എല്ലാ ജീവികളും യുദ്ധത്തിനായി എഴുന്നേറ്റാലും, സമരത്തിൽ പാർഥനെ നേരിടാൻ മതിയാകില്ല.
Verse 32
एवं ज्ञात्वा महाराज व्येतु ते भीर्धनंजये । यत्र वीरौ महेष्वासौ कृष्णौ सत्यपराक्रमौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഇതറിഞ്ഞ് ധനഞ്ജയനെക്കുറിച്ചുള്ള നിന്റെ ഭയം അകലട്ടെ; കാരണം എവിടെ ആ രണ്ടു കൃഷ്ണന്മാർ—വീരന്മാർ, മഹേഷ്വാസന്മാർ, സത്യപരാക്രമികൾ—ഉണ്ടോ, അവിടെ നിരാശയ്ക്ക് ഇടമില്ല.
Verse 33
दैवं कृतास्त्रतां योगममर्षमपि चाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ ദൈവവിധിയാൽ ആയുധവിദ്യയുടെ പ്രാവീണ്യം, യുക്തിയുടെ സംയോഗം, കൂടാതെ അടങ്ങാത്ത അമർഷം—എല്ലാം ഒരുമിച്ച് ഉയർന്നുവന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 34
मयि चापि सहाये ते गच्छमानेड<र्जुनं प्रति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “നിങ്ങൾ അർജുനനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെടുമ്പോൾ, ഞാനും നിങ്ങളുടെ സഹചാരിയും സഹായിയും ആയി കൂടെ വന്നിരുന്നു…”
Verse 35
आचार्यो हि भृशं राजन् निग्रहे तव गृध्यति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ, ആചാര്യൻ നിങ്ങളെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കാൻ അത്യന്തം ആകാംക്ഷയോടെ ഇരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന് അനർത്ഥകരമോ അനുചിതമോ എന്നു തോന്നുന്നതിൽ നിന്ന് നിങ്ങളെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ നിങ്ങളുടെ ഗതി തടയാൻ അദ്ദേഹം ഉദ്ദേശിക്കുന്നു.”
Verse 36
कुरुष्वाद्यात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് നിങ്ങളുടേതായ സംരക്ഷണം നിങ്ങളേ ഒരുക്കുക; ഞാൻ പോയാൽ നിങ്ങളെ കാക്കാൻ ആരുണ്ടാകും?”
Verse 37
न हाहं त्वां महाराज अनिक्षिप्य महाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മഹാരാജാവേ, ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളെ വിട്ടിട്ട്—ഒരിക്കലും വിട്ടിട്ട്—ഞാൻ പോകുകയില്ല.”
Verse 38
एतद्विचार्य बहुशो बुद्धया बुद्धिमतां वर,“बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ महाराज! अपनी बुद्धिसे इस विषयमें बहुत सोच-विचार करके आपको जो परम मंगलकारक कृत्य जान पड़े, उसके लिये मुझे आज्ञा दें!
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, മഹാരാജാവേ, നിങ്ങളുടെ വിവേകബുദ്ധിയാൽ ഈ കാര്യത്തെ പലവട്ടം ആലോചിച്ച്, നിങ്ങള്ക്ക് പരമ മംഗളകരമെന്ന് തോന്നുന്ന പ്രവർത്തിയിലേക്കു ഇന്ന് എനിക്ക് ആജ്ഞ നൽകുക.”
Verse 39
दृष्टवा श्रेय: परं बुद्धया ततो राजन् प्रशाधि माम्,“बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ महाराज! अपनी बुद्धिसे इस विषयमें बहुत सोच-विचार करके आपको जो परम मंगलकारक कृत्य जान पड़े, उसके लिये मुझे आज्ञा दें!
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! നിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ പരമ ശ്രേയസ്സായതു നിർണ്ണയിച്ച് പിന്നെ എന്നെ ആജ്ഞാപിക്കൂ. ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരാജാവേ! ആഴത്തിൽ ആലോചിച്ച് നിനക്ക് പരമ മംഗളകരമെന്നു തോന്നുന്ന കര്മ്മം എനിക്കു കല്പിക്കൂ.
Verse 40
युधिछिर उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । नतुमे शुद्धयते भाव: श्वेताश्वं प्रति मारिष
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹു മാധവാ, നീ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്. എന്നാൽ, ഹേ മാന്യനേ, ശ്വേതാശ്വനെ സംബന്ധിച്ച് എന്റെ അന്തർഭാവം ശുദ്ധമാകുന്നില്ല.
Verse 41
युधिष्ठिर बोले--महाबाहु माधव! तुम जैसा कहते हो, वही ठीक है। आर्य! श्वेतवाहन द्रोणाचार्यकी ओरसे मेरा हृदय शुद्ध (निश्चिन्त) नहीं हो रहा है ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹു മാധവാ, നീ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ശരി. ഹേ ആര്യാ! ശ്വേതവാഹനനായ ദ്രോണാചാര്യനെ സംബന്ധിച്ച് എന്റെ ഹൃദയം ശുദ്ധവും നിശ്ചിന്തവും ആകുന്നില്ല. ഞാൻ എന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി പരമമായ പരിശ്രമം ചെയ്യും. എന്റെ അനുവാദത്തോടെ നീ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) പോയിടത്തേക്ക് പോകുക.
Verse 42
आत्मसंरक्षणं संख्ये गमन॑ चार्जुनं प्रति । विचार्यतत् स्वयं बुद्धया गमनं तत्र रोचय
യുദ്ധത്തിൽ ആത്മസംരക്ഷണവും അർജുനന്റെ അടുക്കലേക്കുള്ള ഗമനവും—ഇവ രണ്ടും നിന്റെ സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ ആലോചിച്ച്, അവിടെ പോകേണ്ടത് ഏതാണ് യുക്തമെന്ന് തോന്നുന്നുവോ അതേ തിരഞ്ഞെടുക്കുക.
Verse 43
मुझे युद्धमें अपनी रक्षा करनी चाहिये या अर्जुनके पास तुम्हें भेजना चाहिये। इन दोनों बातोंपर तुम स्वयं ही अपनी बुद्धिसे विचार करके वहाँ जाना ही पसंद करो ।।
യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ രക്ഷ നോക്കണമോ, അല്ലെങ്കിൽ നിന്നെ അർജുനന്റെ അടുക്കലേക്ക് അയക്കണമോ—ഈ രണ്ടും നീ തന്നെ നിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ ആലോചിച്ച്, നിനക്ക് ശ്രേയസ്കരമെന്നു തോന്നുന്നതുപോലെ അവിടെ പോകുക. അതിനാൽ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) പോയിടത്തേക്ക് പുറപ്പെടാൻ തയ്യാറാകുക; മഹാബലനായ ഭീമസേനൻ എന്നെയും സംരക്ഷിക്കും.
Verse 44
पार्षतश्न ससोदर्य: पार्थिवाश्व महाबला: । द्रौपदेयाश्व मां तात रक्षिष्यन्ति न संशय:,तात! भाइयोंसहित धृष्टद्युम्न, महाबली भूपालगण तथा द्रौपदीके पाँचों पुत्र मेरी रक्षा कर लेंगे; इसमें संशय नहीं है
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—താതാ! പാർഷതവംശജനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ, മഹാബലവാന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ, ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ—ഇവർ നിസ്സംശയം എന്നെ രക്ഷിക്കും; സംശയമില്ല।
Verse 45
केकया भ्रातर: पज्च राक्षसक्ष घटोत्कच: । विराटो द्रुपदश्चैव शिखण्डी च महारथ:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—കേകയരുടെ അഞ്ചു സഹോദരന്മാർ, രാക്ഷസൻ ഘടോത്കചൻ; വിരാടനും ദ്രുപദനും, മഹാരഥനായ ശിഖണ്ഡിയും—ഇവർ എല്ലാവരും ജാഗ്രതയോടെ, താതാ, നിസ്സംശയം എന്നെ രക്ഷിക്കും।
Verse 46
धृष्टकेतुश्न बलवान् कुन्तिभोजश्न मातुल: । नकुल: सहदेवश्न पञ्चाला: सृज्जयास्तथा
ധൃഷ്ടകേതു, ബലവാനായ മാതുലൻ കുന്തിഭോജൻ; നകുലനും സഹദേവനും, പാഞ്ചാലരും സൃഞ്ജയരും കൂടെ।
Verse 47
न द्रोण: सह सैन्येन कृतवर्मा च संयुगे
ദ്രോണൻ തന്റെ സൈന്യത്തോടുകൂടിയാലും അല്ല; യുദ്ധത്തിൽ കൃതവർമ്മനും അല്ല…
Verse 48
धृष्टय्युम्नश्व॒ समरे द्रोणं क़ुद्धं परंतप:
പരന്തപാ! ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ സമരത്തിൽ ക്രോധം കത്തിയ ദ്രോണനെ നേരിട്ടു।
Verse 49
वारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम् । शत्रुओंको संताप देनेवाला धृष्टद्युम्न समरांगणमें कुपित हुए द्रोणाचार्यको पराक्रम करके रोक लेगा। ठीक वैसे ही, जैसे तटकी भूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोक देती है ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— വീര്യത്തോടെ മുന്നേറി ശത്രുക്കൾക്ക് ദഹനസന്താപം നൽകുന്ന ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രുദ്ധനായ ദ്രോണാചാര്യനെ തടയും. തീരത്തിന്റെ ദൃഢഭൂമി സമുദ്രം മുന്നോട്ട് കുതിക്കുന്നത് തടയുന്നതുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ പരവീരഹന്തനായ പാർഷതൻ (പൃഷതപുത്രൻ) എവിടെ നിലകൊള്ളുന്നുവോ അവിടെയെല്ലാം ദ്രോണനെ പിടിച്ചുനിർത്തും.
Verse 50
द्रोणो न सैन्यं बलवत् क्रामेत् तत्र कथंचन । जहाँ शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला द्रुपदकुमार संग्रामभूमिमें खड़ा होगा, वहाँ मेरी प्रबल सेनापर द्रोणाचार्य किसी तरह आक्रमण नहीं कर सकते ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ആ സ്ഥലത്ത് ദ്രോൺ ഒരുവിധത്തിലും ബലമായി സൈന്യത്തിലേക്ക് കയറിപ്പോകാൻ കഴിയില്ല. ശത്രുവീരസംഹാരകനായ ദ്രുപദകുമാരൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത്, എന്റെ പ്രബല സൈന്യത്തിന് നേരെ ദ്രോണാചാര്യൻ ആക്രമണം നടത്താൻ സാധ്യമല്ല. ഇദ്ദേഹം ദ്രോണവിനാശത്തിനായിട്ടുതന്നെ ഹുതാശനമായ യജ്ഞാഗ്നിയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചവൻ.
Verse 51
विश्रब्धं गच्छ शैनेय मा कार्षीमयि सम्भ्रमम् धृष्टय्युम्नो रणे क्रुद्धं द्रोणमावारयिष्यति
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ശൈനേയാ, നിർഭയമായി പോകുക; എന്റെ കാര്യം ചിന്തിച്ച് കലങ്ങേണ്ട. യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണനെ പൂർണ്ണമായി തടയും.
Verse 110
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्िरवाक्यविषयक एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരവാക്യവിഷയകമായ നൂറ്റിപ്പത്താം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 111
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरसात्यकिवाक्ये एकादशाधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ, യുധിഷ്ഠിര-സാത്യകി സംവാദവിഷയകമായ നൂറ്റിപ്പതിനൊന്നാം അധ്യായം.
Verse 233
पृष्ठतो नोत्सहे कर्तु त्वां वा त्यक्तुं महीपते । “अर्जुन मुझे भी बुद्धिमान् द्रोणाचार्यका सामना करनेमें समर्थ योद्धा मानते हैं। महीपते! मैं अपने आचार्यकी इस सम्भावनाको तथा उनके उस आदेशको न तो पीछे ढकेल सकता हूँ और न आपको ही त्याग सकता हूँ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹീപതേ! പിന്നിൽ നിന്ന് പ്രഹരിക്കാൻ എനിക്ക് ധൈര്യമില്ല; നിങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കാനും എനിക്ക് കഴിയില്ല. അധർമത്തെ തടയുന്ന ധർമ്മമര്യാദ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കില്ല; ഈ യുദ്ധത്തിൽ സ്വാമിയോടുള്ള വിശ്വസ്തതയുടെ ബാധ്യതയും ഞാൻ തള്ളിക്കളയില്ല.
Verse 243
उपलभ्य रणे क्रीडेदू यथा शकुनिना शिशु: । 'ट्रोणाचार्य अभेद्य कवचसे सुरक्षित हैं। वे शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेके कारण रणक्षेत्रमें अपने विपक्षीको पाकर उसी प्रकार क्रीड़ा करते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭേദ്യ കവചം ധരിച്ചു സുരക്ഷിതനായ, വേഗഹസ്തനായ ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രതിപക്ഷിയെ കണ്ടാൽ, ഒരു കുഞ്ഞ് പക്ഷിയോടു കളിക്കുന്നതുപോലെ ക്രീഡിക്കുന്നു.
Verse 256
तस्मै त्वां विसूजेयं वै स त्वां रक्षेद् यथार्जुन: । “यदि कामदेवके अवतार श्रीकृष्णकुमार प्रद्युम्न यहाँ हाथमें धनुष लेकर खड़े होते तो उन्हें मैं आपको सौंप देता। वे अर्जुनके समान ही आपकी रक्षा कर सकते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും ഞാൻ നിങ്ങളെ അവനോട് ഏൽപ്പിക്കുമായിരുന്നു; അവൻ അർജുനനെപ്പോലെ നിങ്ങളെ കാക്കും. ശ്രീകൃഷ്ണകുമാരൻ പ്രദ്യുമ്നൻ ധനുസ്സുമായി ഇവിടെ നിന്നിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ നിങ്ങളെ അവന്റെ സംരക്ഷണത്തിലേക്ക് ഏൽപ്പിക്കുമായിരുന്നു; അർജുനസമമായി നിങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ അവൻ സമർത്ഥനാണ്.
Verse 263
यः प्रतीयाद् रणे द्रोणं यावद् गच्छामि पाण्डवम् | “आप पहले अपनी रक्षाकी व्यवस्था कीजिये। मेरे चले जानेपर कौन आपका संरक्षण करनेवाला है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആദ്യം നിങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിന് ക്രമം വരുത്തുക. ഞാൻ പോയാൽ നിങ്ങളെ ആരാണ് കാക്കുക? ഞാൻ പാണ്ഡവനായ അർജുനന്റെ അടുക്കൽ പോയി മടങ്ങിവരുവോളം യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണാചാര്യനെ നേരിട്ട് നില്ക്കുന്നവൻ ആര്?
Verse 276
नस जातु महाबाहुर्भारमुद्यम्य सीदति | “महाराज! आज आपके मनमें अर्जुनके लिये भय नहीं होना चाहिये। वे महाबाहु किसी कार्यभारको उठा लेनेपर कभी शिथिल नहीं होते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഇന്ന് അർജുനനെക്കുറിച്ച് നിങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ഉദിക്കേണ്ടതില്ല. ആ മഹാബാഹു വീരൻ ഒരിക്കൽ പ്രവർത്തിയുടെ ഭാരമേറ്റാൽ, ഒരിക്കലും ശിഥിലനാകുകയില്ല; ആ ഭാരത്തിന് കീഴിൽ കുനിയുകയുമില്ല.
Verse 336
कृतज्ञतां दयां चैव भ्रातुस्त्वमनुचिन्तय । “आपके भाई अर्जुनमें जो दैवीशक्ति, अस्त्रविद्याकी निपुणता, योग, युद्धस्थलमें अमर्ष, कृतज्ञता और दया आदि सदगुण हैं उनका आप बारंबार चिन्तन कीजिये
നിന്റെ സഹോദരന്റെ കൃതജ്ഞതയും കരുണയും—ആ സദ്ഗുണങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും മനസ്സിൽ ധ്യാനിക്കു.
Verse 343
द्रोणे चित्रास्त्रतां संख्ये राज॑स्त्वमनुचिन्तय । “राजन! मैं आपका सहायक रहा हूँ
രാജാവേ, ഈ യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ വിചിത്രാസ്ത്ര-പ്രാവീണ്യം നന്നായി ആലോചിക്കു.
Verse 356
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्यां कर्तु च भारत | “भरतवंशी नरेश! द्रोणाचार्य आपको कैद करनेकी बड़ी इच्छा रखते हैं। वे अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षा करते हुए उसे सत्य कर दिखाना चाहते हैं
ഹേ ഭാരതാ, തന്റെ പ്രതിജ്ഞ കാത്ത് അതിനെ സത്യമായി തെളിയിക്കാനായി ദ്രോണാചാര്യൻ നിന്നെ പിടികൂടാൻ ദൃഢനിശ്ചയനായിരിക്കുന്നു.
Verse 363
यस्याहं प्रत्ययात् पार्थ गच्छेयं फाल्गुनं प्रति । “अब आप अपनी रक्षाका प्रबन्ध कीजिये। पार्थ! मेरे चले जानेपर कौन आपका रक्षक होगा, जिसपर विश्वास करके मैं अर्जुनके पास चला जाऊँ
ഹേ പാർഥാ, ഇപ്പോൾ നിന്റെ രക്ഷയ്ക്ക് ഒരുക്കം ചെയ്തു കൊൾക; ഞാൻ പോയാൽ നിന്നെ കാക്കുന്നവൻ ആരാകും—ആരിൽ വിശ്വാസം വെച്ച് ഞാൻ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) അടുക്കൽ പോകും?
Verse 376
क्वचिद् यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद् ब्रवीमि ते | “महाराज! कुरुनन्दन! मैं आपको इस महासमरमें किसी वीरके संरक्षणमें रखे बिना कहीं नहीं जाऊँगा; यह मैं आपसे सच्ची बात कहता हूँ
ഹേ കൗരവ്യ മഹാരാജാവേ, ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം പറയുന്നു—ഈ മഹാസമരത്തിൽ നിന്നെ ഒരു വീരന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഏൽപ്പിക്കാതെ ഞാൻ എങ്ങോട്ടും പോകുകയില്ല.
Verse 463
एते समाहितास्तात रक्षिष्यन्ति न संशय: । तात! पाँच भाई केकयराजकुमार
ഇവർ എല്ലാവരും ജാഗ്രതയോടെയും മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രതയോടെയും എന്നെ സംരക്ഷിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. താതാ! അഞ്ചു കൈകേയ രാജകുമാരന്മാർ, രാക്ഷസൻ ഘടോത്കചൻ, വിരാടൻ, ദ്രുപദൻ, മഹാരഥി ശിഖണ്ഡി, ധൃഷ്ടകേതു, എന്റെ ബലവാനായ മാതുലൻ കുന്തിഭോജൻ (പുരുജിത്), നകുലൻ-സഹദേവൻ, കൂടാതെ പാഞ്ചാലരും സൂഞ്ജയ വീരഗണവും—ഇവർ എല്ലാവരും ജാഗ്രതയോടെ നിശ്ചയമായി എന്റെ കാവലായി നില്ക്കും.
Verse 476
समासादयितु शक्तो न च मां धर्षयिष्यति । सेनासहित द्रोणाचार्य तथा कृतवर्मा--ये युद्धस्थलमें मेरे पास नहीं पहुँच सकते और न मुझे परास्त ही कर सकेंगे
സൈന്യസഹിതനായ ദ്രോണാചാര്യനും കൃതവർമ്മനും—യുദ്ധഭൂമിയിൽ എന്റെ അടുക്കൽ എത്താൻ കഴിയില്ല; എന്നെ കീഴടക്കാനും അവർക്കു സാധ്യമല്ല.
Verse 503
कवची स शरी खड्गी धन्वी च वरभूषण: । यह धृष्टद्युम्न, द्रोणाचार्यका नाश करनेके लिये कवच, धनुष, बाण, खड्ग और श्रेष्ठ आभूषणोंके साथ अग्निसे प्रकट हुआ है
കവചധാരിയായി, ശരങ്ങളോടെ, ഖഡ്ഗവും ധനുസ്സും ധരിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായി—ഈ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണാചാര്യന്റെ നാശാർത്ഥം അഗ്നിയിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടവൻ ആകുന്നു.
Verse 3236
न तत्र कर्मणो व्यापत् कथज्चिदपि विद्यते । “महाराज! ऐसा जानकर अर्जुनके विषयमें आपका भय दूर हो जाना चाहिये। जहाँ सत्यपराक्रमी और महाथनुर्धर वीर श्रीकृष्ण एवं अर्जुन विद्यमान हैं वहाँ किसी प्रकार भी कार्यमें व्याघात नहीं हो सकता
അവിടെ യാതൊരു കാര്യത്തിനും എങ്ങനെയും തടസ്സം ഉണ്ടാകുകയില്ല. മഹാരാജാവേ! ഇത് അറിഞ്ഞാൽ അർജുനനെക്കുറിച്ചുള്ള നിങ്ങളുടെ ഭയം അകലണം; കാരണം സത്യപരാക്രമികളായ മഹാധനുർധരന്മാരായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ഉള്ളിടത്ത് ഒരു പ്രവർത്തിയും തടയപ്പെടുകയില്ല.
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra confronts the dilemma of agency after catastrophe: whether resignation is sufficient or whether a ruler must still seek actionable understanding and responsibility even when outcomes appear irreversible.
The chapter illustrates that intense individual action can generate disproportionate collective consequences; ethically, it cautions that decisions and vows made under strong emotion may propagate harm beyond their intended targets.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary operates indirectly through Saṃjaya’s witness-style narration and the motif of astonishment, positioning the episode as a case study in how war magnifies both prowess and suffering.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.