Adhyaya 10
Bhārata-varṣa-varṇana (Description of Bhārata: Mountains, Rivers, and Janapadas)
Upa-parva: Bhārata-varṣa–parvata-nadī–janapada-varṇana (Cosmographic Catalogue within Bhīṣma Parva)
Dhṛtarāṣṭra asks where the armies have assembled in Bhārata-varṣa and implies that his son Duryodhana’s excessive ambition is entangled with that place. He also voices attachment toward the Pāṇḍavas and requests Sanjaya’s factual clarification. Sanjaya denies that the Pāṇḍavas are uniquely “greedy,” identifying Duryodhana and Śakuni as principal agents of acquisitive intent while noting that many rulers seek advantage and do not tolerate rivals. He then transitions into a formal geographic-cosmographic account: Bhārata-varṣa is praised as dear to gods and renowned kings; major mountain systems (the kulaparvatas) are named, followed by extensive enumerations of rivers and then janapadas across multiple directions. The chapter closes with a general political-ethical reflection: land functions as a foundational support for human aims (trivarga), attracts rulers skilled in dharma and artha, and becomes an object of competition through conciliation, gifting, division, and coercive policy; desire remains unsatiated, making territorial acquisition a persistent driver of conflict.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध-समाचार के बीच, संजय से एक असामान्य प्रश्न करते हैं—भारतवर्ष, हैमवतवर्ष और हरिवर्ष में युगानुसार मनुष्यों की आयु, बल और गुणों का प्रमाण क्या है? → संजय युग-चक्र का क्रम खोलते हैं—कृत, त्रेता, द्वापर और तिष्य (कलि)—और बताते हैं कि समय के साथ आयु और सद्गुण घटते जाते हैं; कलियुग में तो आयु की कोई निश्चित मर्यादा नहीं, गर्भस्थ और जन्मे हुए भी अकाल नष्ट होते हैं। → कलियुग का तीखा चित्रण चरम पर पहुँचता है—लोग अल्प-तेजस्वी, क्रोधी, लोभी, असत्यवादी; ईर्ष्या, मान, क्रोध, माया, दोषदृष्टि, राग-लोभ जैसे विकार प्राणियों के स्वभाव में प्रधान हो जाते हैं। → संजय निष्कर्ष देते हैं कि द्वापर में भी गुणों का संक्षेप (ह्रास) होता है; साथ ही भौगोलिक-नैतिक तुलना रखते हैं—भारतवर्ष की अपेक्षा हैमवतवर्ष अधिक गुणवान, और उससे परे हरिवर्ष श्रेष्ठतर। → युग-धर्म के इस विवेचन के बाद प्रश्न खुला रह जाता है—ऐसे गुण-ह्रास के युग में युद्ध का निर्णय और आचरण किस कसौटी पर धर्मसंगत ठहरेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। ] अतडडऑफ<ज दशमो< ध्याय: भारतवर्षमें युगोंके अनुसार मनुष्योंकी आयु तथा गुणोंका निरूपण धृतराष्ट्र रवाच भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च । प्रमाणमायुष: सूत बल॑ चापि शुभाशुभम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ (സഞ്ജയ)! ഈ ഭാരതവർഷത്തെയും ഹൈമവത പ്രദേശത്തെയും ജനങ്ങളുടെ ആയുസ്സിന്റെ അളവ്, അവരുടെ ബലം, കൂടാതെ ശുഭാശുഭ ഫലങ്ങൾ എനിക്കു പറയുക.
Verse 2
अनागतमत्तिक्रान्तं वर्तमानं च संजय । आचक्ष्व मे विस्तरेण हरिवर्ष तथैव च
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയ! വരാനിരിക്കുന്നതും കഴിഞ്ഞുപോയതും ഇപ്പോഴുള്ളതും—ഇവയെല്ലാം എനിക്കു വിശദമായി പറയുക; അതുപോലെ ഹരിവർഷത്തെയും സമഗ്രമായി വിവരിക്കുക.
Verse 3
संजय उवाच चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं च कुरुवर्धन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, കുരുവംശവർധനാ! ഭാരതവർഷത്തിൽ നാല് യുഗങ്ങളുണ്ട്—കൃത (സത്യ), ത്രേതാ, ദ്വാപരം, 그리고 തിഷ്യ (കലി).
Verse 4
पूर्व कृतयुगं नाम ततत्त्रेतायुगं प्रभो । संक्षेपाद् द्वापरस्याथ ततस्तिष्य॑ प्रवर्तते,प्रभो! पहले सत्ययुग होता है, फिर त्रेतायुग आता है, उसके बाद द्वापरयुग बीतनेपर कलियुगकी प्रवृत्ति होती है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ആദ്യം കൃത (സത്യ) യുഗം; പിന്നെ ത്രേതാ യുഗം വരുന്നു. ദ്വാപര യുഗം കഴിഞ്ഞാൽ, പ്രഭോ, തുടർന്ന് കലി (തിഷ്യ) യുഗം ആരംഭിക്കുന്നു.
Verse 5
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कुरुसत्तम | आयु:संख्या कृतयुगे संख्याता राजसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! नृपप्रवर! सत्ययुगके लोगोंकी आयुका मान चार हजार वर्ष है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ! കൃത (സത്യ) യുഗത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സിന്റെ അളവ് നാലായിരം വർഷമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 6
तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायां मनुजाधिप । दे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठति साम्प्रतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മനുഷ്യാധിപാ! ത്രേതാ യുഗത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സ് മൂവായിരം വർഷമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദ്വാപര യുഗത്തിൽ രണ്ടായിരം വർഷം—ഇതേ യുഗം ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
Verse 7
न प्रमाणस्थितिह॑स्ति तिष्येडस्मिन् भरतर्षभ । गर्भस्थाक्ष प्रियन्ते5त्र तथा जाता प्रियन्ति च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ഈ തിഷ്യ (കലി) യുഗത്തിൽ ആയുസ്സിന് നിശ്ചിതമായ അളവോ സ്ഥിരതയോ ഇല്ല. ഇവിടെ ഗർഭസ്ഥ ശിശുക്കളും നശിക്കുന്നു; പുതുതായി ജനിച്ചവരും മരണത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 8
महाबला महासत्त्वा: प्रज्ञागुणसमन्विता: । प्रजायन्ते च जाताश्न शतशोडथ सहस्रश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുഗത്തിൽ മഹാബലമുള്ളവരും മഹത്തായ സത്ത്വഗുണസമ്പന്നരുമായ, പ്രജ്ഞയും ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞ മനുഷ്യർ ജന്മിക്കുന്നു; ജന്മിച്ച ശേഷം അവർ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും സന്തതിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. അത് പുണ്യസമൃദ്ധമായ കാലം—തപോധനംയും ആത്മീയ തേജസ്സും സമൃദ്ധമായി നിലനിൽക്കുകയും മഹർഷിമാർ ആവർത്തിച്ച് ജന്മിക്കയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें भारतकी नदियों और देश आदिके नामका वर्णनविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കൃത (സത്യ) യുഗത്തിൽ ധനവാന്മാരും ദർശനസുഖകരരുമായ മനുഷ്യർ ജനിക്കുന്നു; അവർ ധാരാളം സന്തതിയെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ആ യുഗത്തിൽ തപോധനരായ മഹർഷിമാരും സാധാരണയായി ജനിക്കുന്നു.
Verse 10
महोत्साहा महात्मानो धार्मिका: सत्यवादिन: । प्रियदर्शना वपुष्मन्तो महावीर्या धनुर्धरा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ത്രേതാ യുഗത്തിൽ ഭൂമണ്ഡലമൊട്ടാകെയുള്ള ക്ഷത്രിയർ മഹോത്സാഹികളും മഹാത്മാക്കളും ധാർമ്മികരും സത്യവാദികളും ആയിരുന്നു; ദർശനസുഖകരരും സുന്ദരദേഹധാരികളും മഹാവീര്യവാന്മാരും ധനുർധരരുമായിരുന്നു.
Verse 11
वरार्हा युधि जायन्ते क्षत्रिया: शूरसत्तमा: । त्रेतायां क्षत्रिया राजन् सर्वे वै चक्रवर्तिन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ത്രേതാ യുഗത്തിൽ യുദ്ധത്തിനായി ജനിച്ചതുപോലെ, വരത്തിനും ബഹുമാനത്തിനും അർഹരായ, ശൂരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ ക്ഷത്രിയർ ജനിച്ചു. കൂടാതെ രാജാവേ, ത്രേതാ യുഗത്തിൽ എല്ലാ ക്ഷത്രിയരും സത്യമായും ചക്രവർത്തിമാർ (സാർവഭൗമർ) ആയിരുന്നു.
Verse 12
सर्ववर्णाक्ष जायन्ते सदा चैव च द्वापरे | महोत्साहा वीर्यवन्त: परस्परजयैषिण:,द्वापरमें सभी वर्णोके लोग उत्पन्न होते हैं एवं वे सदा परम उत्साही, पराक्रमी तथा एक-दूसरेको जीतनेके इच्छुक होते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്വാപര യുഗത്തിൽ എല്ലാ വർണങ്ങളിലുമുള്ളവർ ജനിക്കുന്നു; അവർ എപ്പോഴും മഹോത്സാഹികളും വീര്യവാന്മാരും പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം നിറഞ്ഞവരുമായിരിക്കും.
Verse 13
तेजसाल्पेन संयुक्ता: क्रोधना: पुरुषा नूप । लुब्धा अनृतकाश्वैव तिष्ये जायन्ति भारत,भरतनन्दन! कलियुगमें जन्म लेनेवाले लोग प्रायः: अल्प-तेजस्वी, क्रोधी, लोभी तथा असत्यवादी होते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, തിഷ്യ (കലി) യുഗത്തിൽ മനുഷ്യർ സാധാരണയായി അല്പതേജസ്സുള്ളവരും ക്രോധികളുമായും ലുബ്ധരുമായും അസത്യവാദികളായും ജനിക്കുന്നു.
Verse 14
ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च । तिष्ये भवति भूतानां रागो लोभश्व भारत,भारत! कलियुगके प्राणियोंमें ईर्ष्या, मान, क्रोध, माया, दोषदृष्टि, राग तथा लोभ आदि दोष रहते हैं
ഹേ ഭാരതാ! കലിയുഗത്തിൽ ജീവികളിൽ അസൂയ, മാനം, ക്രോധം, മായ, ദോഷദൃഷ്ടി, രാഗം, ലോഭം മുതലായ ദോഷങ്ങൾ വ്യാപകമാകുന്നു.
Verse 15
संक्षेपो वर्तते राजन् द्वापरेडस्मिन् नराधिप । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्ष तत: परम्,नरेश्वर! इस द्वापरमें भी गुणोंकी न्यूनता होती है। भारतवर्षकी अपेक्षा हैमवत तथा हरिवर्षमें उत्तरोत्तर अधिक गुण हैं
ഹേ രാജൻ, ഹേ നരാധിപാ! ഈ ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ഗുണങ്ങളുടെ സംക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു; ഭാരതവർഷത്തേക്കാൾ ഹൈമവത പ്രദേശത്തും, അതിനപ്പുറമുള്ള ഹരിവർഷത്തിലും, ക്രമേണ കൂടുതൽ ഗുണസമ്പത്ത് കാണപ്പെടുന്നു.
Frequently Asked Questions
The tension is between attributing blame to a single party versus recognizing a systemic pattern of acquisitive politics: Dhṛtarāṣṭra suspects the Pāṇḍavas’ intent, while Sanjaya reframes the issue as broader competitive desire, with Duryodhana and Śakuni explicitly characterized as strongly acquisitive.
The chapter teaches that territory, while enabling dharma, artha, and kāma, also intensifies rivalry because desire is structurally insatiable; therefore, governance and policy require disciplined restraint and clear ethical orientation to prevent escalation.
There is no explicit phalaśruti formula; the meta-commentary appears as a generalized political-ethical summation that frames the geographic catalogue as more than description—an explanation of why rulers compete for land and how that competition shapes collective outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.