Shloka 5
Vāc–Manas Saṃvāda: Prāṇa-Apāna and the Primacy Debate (वाक्–मनस् संवादः)
दशेन्द्रियाणि होतृणि हवींषि दश भाविनि । विषया नाम समिधो हूयन्ते तु दशाग्निषु,भाविनि! दस इन्द्रियरूपी होता दस देवतारूपी अग्निमें दस विषयरूपी हविष्य एवं समिधाओंका हवन करते हैं (इस प्रकार मेरे अन्तरमें निरन्तर यज्ञ हो रहा है; फिर मैं अकर्मण्य कैसे हूँ?)
daśendriyāṇi hotṝṇi havīṁṣi daśa bhāvini | viṣayā nāma samidho hūyante tu daśāgniṣu, bhāvini ||
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാവിനി! പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളാണ് ഹോതാക്കൾ; ഹവിസ്സും പത്ത് വിധം. വിഷയങ്ങൾ സമിധകളെപ്പോലെ ആയി പത്ത് അഗ്നികളിൽ ആഹുതിയായി ഹോമിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ എന്റെ അന്തരത്തിൽ നിരന്തരം യജ്ഞം നടക്കുന്നു—അപ്പോൾ ഞാൻ അകർമണ്യൻ എങ്ങനെ?
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
True ‘action’ is not only external ritual or worldly labor; the disciplined governance of the senses is itself a continuous inner yajña. By framing sense-faculties as priests and sense-objects as offerings, the verse teaches ethical vigilance: one is not ‘inactive’ if one is steadily performing inner self-regulation and offering impulses into the fire of restraint.
A Brāhmaṇa addresses a woman (‘bhāvini’) and defends himself against the charge of being akarmaṇya (inactive). He explains, through a sacrificial metaphor, that within him an unceasing internal rite is taking place: the ten senses function like priests, and the ten sense-objects are offered as oblations into ten fires—thereby asserting his life of disciplined practice.