Shloka 15
गोमूल्यनिर्णयः — The Determination of Value through the Cow
Nahuṣa–Cyavana Episode
यथा चतुर्ष वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायते । आनन्तर्यात् प्रजायन्ते तथा बाह्या: प्रधानत:
yathā caturṣu varṇeṣu dvayor ātmāsya jāyate | ānantaryāt prajāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ ||
ചതുർവർണങ്ങളിൽ, സ്വന്തം വർണത്തിലെ സ്ത്രീയിൽ നിന്നോ—ഇടയിലെ വർണം ലംഘിക്കാതെ തനിക്കു താഴെ അടുത്ത വർണത്തിലെ സ്ത്രീയിൽ നിന്നോ—ജനിക്കുന്ന പുത്രൻ പിതൃവർണത്തിലേയ്ക്കാണ് എണ്ണപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ഇടയിൽ ഒരു വർണം വിട്ട് കൂടുതൽ താഴെയുള്ള വർണത്തിലെ സ്ത്രീയിൽ നിന്നു സന്താനം ജനിച്ചാൽ, ആ സന്താനം പ്രധാനമായും പിതൃവർണത്തിന് ‘ബാഹ്യ’മെന്നു കണക്കാക്കി മാതൃകുലത്തിന്റെ ഹീനസ്ഥാനത്തിലേക്കാണ് ചേർക്കപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ അംബഷ്ട, പാരശവ, ഉഗ്ര, സൂത, വൈദേഹക, ചാണ്ഡാല, മാഗധ, നിഷാദ, ആയോഗവ എന്നീ ഒമ്പത് മിശ്രസമൂഹങ്ങളിലും, സ്വന്തം സമൂഹത്തിലോ ഒരു പടി താഴെയുള്ള സമൂഹത്തിലോ സന്താനം ജനിച്ചാൽ അത് പിതൃസമൂഹത്തിന്റേതായി കണക്കാക്കും; എന്നാൽ ഒരു സമൂഹം വിട്ട് താഴെ ജനിച്ചാൽ അത് മാതൃസമൂഹത്തിന്റെ ഹീനസ്ഥാനത്തിലേക്കാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma lays out a rule-of-thumb for assigning a child’s social status in cases of unions across groups: if the union is within the same group or with the immediately lower group (no skipped intermediary), the child is counted with the father; if an intermediate group is skipped, the child is treated as ‘outside’ the father’s group and aligned with the mother’s inferior status.
In the Anuśāsana Parva’s instructional setting, Bhīṣma is explaining to Yudhiṣṭhira normative classifications of mixed communities and descent. This verse extends a principle stated for the four varṇas to nine named mixed jāti-groups, describing how offspring are categorized depending on whether the union crosses adjacent or non-adjacent social boundaries.