Shloka 426
अत्रे: पुत्रश्न धर्मात्मा तथा सारस्वत: प्रभु: । उल्मुचु
bhīṣma uvāca |
atreḥ putraś ca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ |
ulmucuḥ pramucuḥ mahābhāga mumucuḥ śaktimān |
svastyātreyaḥ mitrāvaruṇake putro mahāpratāpo’gastyaḥ |
paramaprasiddho ṛṣiśreṣṭho dṛḍhāyuś cordhvabāhuś ca |
ete mahābhāgā dakṣiṇāṃ diśaṃ nivāsanti |
atha ye paścimāṃ diśaṃ niśritya sadābhyudayaśīlāḥ, teṣāṃ ṛṣīṇāṃ nāmāni śṛṇu |
sa-sahodara-bhrātṛbhiḥ saha uṣaṅguḥ, śaktimān parivyādhaḥ, dīrghatamāḥ, ṛṣir gautamaḥ |
kāśyapaḥ, ekataḥ, dvitāḥ, mahārṣis tritaḥ |
atreḥ putro dharmātmā durvāsāḥ, prabhāvaśālī sārasvataś ca ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ദക്ഷിണ ദിക്കിൽ വസിക്കുന്ന മഹാഭാഗ ഋഷിമാർ ഇവരാണ്: അത്രിയുടെ ധർമ്മാത്മനായ പുത്രനും പ്രഭുവായ സാരസ്വതനും; ഉൽമുചു, പ്രമുചു, മഹാഭാഗനും ശക്തിമാനുമായ മുമുചു; ശക്തിശാലിയായ സ്വസ്ത്യാത്രേയൻ; മിത്ര-വരുണന്മാരുടെ പുത്രനായ മഹാപ്രതാപി അഗസ്ത്യൻ; അതുപോലെ പരമപ്രസിദ്ധ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരായ ദൃഢായുവും ഊർദ്ധ്വബാഹുവും. ഇവർ ദക്ഷിണ ദിക്കിൽ വസിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ പടിഞ്ഞാറ് ദിക്കിൽ പാർത്തു സദാ അഭ്യുദയം—മംഗളോന്നതി—സഹിതരായിരിക്കുന്ന ഋഷികളുടെ നാമങ്ങൾ കേൾക്കുക: സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ ഉഷംഗു; ശക്തിമാൻ പരിവ്യാധ; ദീർഘതമസ്; ഋഷി ഗൗതമൻ; കാശ്യപൻ; ഏകതയും ദ്വിതയും; മഹർഷി ത്രിത; അത്രിയുടെ ധർമ്മാത്മ പുത്രൻ ദുര്വാസാവ്; കൂടാതെ പ്രഭാവശാലിയായ സാരസ്വതൻ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames revered sages as guardians of the world’s quarters, linking spiritual authority with cosmic order. By naming them by direction, it emphasizes that dharma and auspicious flourishing (abhyudaya) are upheld through the presence, discipline, and renown of ṛṣis across the sacred geography.
Bhishma is enumerating prominent sages who reside in specific directions—first the southern quarter, then the western quarter—presenting a directional catalogue of ṛṣis and their epithets/lineages (notably Agastya as son of Mitra and Varuṇa, and Durvāsā as Atri’s son).