Shloka 94
Śiva-stavarāja: Upamanyu’s Preface and Initiation of the Śarva-Nāma Enumeration
Anuśāsana-parva 17
५१६ उपकार:--उपकार करनेवाले
upakāraḥ priyaḥ sarvaḥ kanakaḥ kāñcanacchaviḥ | nābhiḥ nandikaraḥ bhāvaḥ puṣkarasthapatiḥ sthiraḥ || dvādaśas trāsanaś cādyo yajño yajñasamāhitaḥ | naktaṃ kaliś ca kālaś ca makaraḥ kālapūjitaḥ ||
വായു പറഞ്ഞു—അവൻ ഉപകാരസ്വരൂപൻ, ഭക്തർക്കു പ്രിയൻ, സർവ്വസ്വരൂപൻ, സ്വർണ്ണമയൻ, കാഞ്ചനസമാനമായ മനോഹര ദീപ്തിയുള്ളവൻ. അവൻ നാഭി—സകല ലോകങ്ങളുടെ മദ്ധ്യഭൂമി; ആനന്ദദാതാവ്; ശ്രദ്ധാ-ഭക്തിയുടെ സ്വരൂപം; ബ്രഹ്മാണ്ഡരൂപ പുഷ്കരം നിർമ്മിക്കുന്ന ശില്പി; അചലൻ. അവൻ ദ്വാദശൻ—രുദ്രന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; സംഹാരകനായതിനാൽ ഭയങ്കരൻ; ആദികാരണം; യജ്ഞപുരുഷൻ, യജ്ഞത്തിൽ അധിഷ്ഠിതൻ. അവൻ പ്രളയരാത്രി, കലിസ്വരൂപം, എല്ലാം ഗ്രസിക്കുന്ന കാലം, മകരസ്വരൂപം; കൂടാതെ കാലം—അഥവാ മരണം—പൂജിക്കുന്നവൻ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse strings together divine epithets to show a single supreme reality that is simultaneously beneficent and devotional (dear to devotees), cosmic (center of worlds, architect of the universe), ritual (present as the inner essence of sacrifice), and inexorable (Time/Death and dissolution). Ethically, it frames devotion and righteous action (yajña as consecrated duty) within the larger truth that all beings are governed by Time, so one should act with faith, steadiness, and surrender.
Vāyu is speaking a hymn-like passage that enumerates names/attributes of the deity being praised (in the Anuśāsana Parva’s devotional-theological sections). Rather than advancing plot, the passage intensifies the stuti by presenting the praised Lord as the source, support, and end of the cosmos, and as the indwelling presence in sacrificial rites.