Shloka 41
होमकाले यथा वदह्नलि: कालमेव प्रतीक्षते । ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते,जैसे होमकालमें अग्निदेव होमकी ही प्रतीक्षा करते हैं, उसी प्रकार ऋतुकालमें स्त्री ऋतुकी ही प्रतीक्षा करती है
homakāle yathā vahniḥ kālam eva pratīkṣate | ṛtukāle tathā nārī ṛtum eva pratīkṣate ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹോമത്തിന് നിശ്ചയിച്ച സമയത്ത് അഗ്നി ആ യുക്തമായ സമയത്തെയേ കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഋതുകാലത്ത് സ്ത്രീയും തന്റെ ഋതുവിനെയേ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ വാക്ക് ആഗ്രഹവും സംഗമവും യഥാകാലം യഥാക്രമം എന്ന ശാസനയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആത്മനിയന്ത്രണവും ശീലവും ധർമ്മത്തിന്റെ അംശങ്ങളാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That dharma includes acting according to the proper time (kāla): ritual acts like homa are done at their appointed time, and likewise sexual union and conception are framed as appropriate within the woman’s ṛtu (fertile season), emphasizing restraint and order.
Bhishma is instructing on norms of conduct (ācāra) and household ethics in Anushasana Parva, using a ritual analogy—Agni awaiting the homa-time—to illustrate the principle of waiting for the proper season in matters of procreation.