Shloka 40
सायंप्रातर्मनुष्पयाणामशन देवनिर्मितम् । नान्तरा भोजन दृष्टमुपवासविधिहिं स:
sāyaṃprātar manuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam | nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsavidhir hi saḥ |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യർക്കായി ദേവന്മാർ ആഹാരം കഴിക്കേണ്ടത് രണ്ട് സമയങ്ങളിൽ മാത്രം—പ്രഭാതത്തിലും സായാഹ്നത്തിലും—എന്ന് വിധിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇടയിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കാനുള്ള നിയമം കാണുന്നില്ല. ഈ നിയന്ത്രണം പാലിച്ചാൽ ഉപവാസഫലം തന്നെ ലഭിക്കുന്നു. ഈ ധാർമ്മിക ചട്ടക്കൂടിൽ ശാസനയുള്ള ഗൃഹസ്ഥൻ അതിഥികൾ, സേവകർ, സ്വജനങ്ങൾ, ശരണാഗതർ—എല്ലാവരുടെയും രക്ഷകനും സാദരം സ്വീകരിക്കുന്നവനും ആയിരിക്കണം; അങ്ങനെ വ്യക്തിഗത ആത്മനിയന്ത്രണം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Maintain disciplined eating—only morning and evening meals, avoiding food in between—so that restraint itself yields the merit associated with fasting; this personal discipline is aligned with the broader dharma of supporting and welcoming others (guests, dependents, kin, and refugees).
In Bhishma’s instruction on dharma (Anushasana Parva), he lays down a normative rule of conduct for householders: regulated meal-times as divinely ordained, and the ethical expectation that one’s life be oriented toward protection and hospitality for those connected to or dependent on the householder.