Shloka 41
स स्थावरं जड़म॑ चैवमेत- च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा । ततो भूमिं व्यद्धात् पज्चबीजां द्यौ: पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि
sa sthāvaraṁ jaḍaṁ caivam etac caturvidhaṁ lokam imaṁ ca kṛtvā | tato bhūmiṁ vyadhāt pañcabījāṁ dyauḥ pṛthivyāṁ dhāsyati bhūri vāri ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സ്ഥാവരവും ജഡവും ഉൾപ്പെടെ നാലുവിധ ജീവികളോടുകൂടിയ ഈ ലോകം സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം, അവൻ ഭൂമിയെ അഞ്ചു കാരണങ്ങളുടെ ബീജഭൂമിയായി സ്ഥാപിച്ചു. പിന്നെ ആകാശരൂപം ധരിച്ചു ഭൂമിയിൽ ധാരാളം ജലം വർഷിക്കുന്നു; അതുവഴി സൃഷ്ടി നിലനിൽക്കുകയും ജീവികൾ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ കർമപഥത്തിൽ തുടരുകയും ചെയ്യുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents creation as an ordered, sustaining system: the creator establishes categories of beings and the earth as a causal ‘seed-ground,’ then sustains life through rain from the sky. Ethically, it implies that dharma aligns with maintaining cosmic order—supporting life, fulfilling one’s role, and respecting the interdependence of beings and natural processes.
Bhīṣma is describing how the creator first brings forth the world with its fourfold living orders (along with immobile/insentient aspects), then establishes the earth as the basis for five causal ‘seeds’ (often interpreted as elemental or generative principles), and finally, as the sky, provides abundant water through rainfall to sustain the created world.