Shloka 54
देवानृषिगणांश्वैव नृपांश्व जगतीश्वरान् । सांख्यं योगं च परमं हव्यं कव्यं तथैव च
bhīṣma uvāca | devān ṛṣigaṇāṁś caiva nṛpāṁś ca jagatīśvarān | sāṅkhyaṁ yogaṁ ca paramaṁ havyaṁ kavyaṁ tathaiva ca ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരെയും ഋഷിഗണങ്ങളെയും ഭൂമിയെ ഭരിച്ച രാജാക്കളെയും സ്മരിച്ചു കീർത്തിക്കണം. പരമാർത്ഥമായ സാംഖ്യവും യോഗവും, ദേവർക്കുള്ള ഹവ്യവും പിതൃകൾക്കുള്ള കവ്യവും എന്നിങ്ങനെ പവിത്രാർപ്പണങ്ങളെയും കീർത്തിക്കണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്മരണ-കീർത്തനം സർവ്വജീവികൾക്കും പരമ മംഗളകരവും അത്യന്തം പവിത്രവും ആകുന്നു; ആവർത്തിച്ച് കീർത്തിച്ചാൽ രോഗങ്ങൾ ശമിക്കുകയും എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠമായ പുഷ്ടി ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ, ഹേ ഭാരത, ശുദ്ധചിത്തനായി പ്രതിദിനം പ്രാതഃസായങ്കാലങ്ങളിൽ ഭഗവത്കീർത്തനത്തോടൊപ്പം ഈ ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, രാജാക്കന്മാർ എന്നിവരുടെ നാമങ്ങളും ഉച്ചരിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that regular remembrance/recitation of revered beings and sacred principles—gods, sages, righteous rulers, and the highest Sāṅkhya and Yoga, along with havya and kavya—purifies the mind, brings auspiciousness, supports one’s actions, and helps remove afflictions when practiced consistently, especially at dawn and dusk.
In the Anuśāsana Parva’s instruction-setting, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira (addressed as ‘Bharata’) on dharmic conduct. Here he recommends a disciplined daily regimen of devotional recitation and remembrance, linking ethical-spiritual well-being with regular practice.