Shloka 118
यज्ञभृद् यज्ञकृद् यज्ञी यज्ञभुग् यज्ञसाधन: । यज्ञान्तकृद् यज्ञगुह्मन्नमन्नाद एव च
yajñabhṛd yajñakṛd yajñī yajñabhug yajñasādhanaḥ | yajñāntakṛd yajñaguhyam annam annāda eva ca ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അവൻ യജ്ഞഭൃത്, യജ്ഞകൃത്, യജ്ഞീ—എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളും അവനിൽ തന്നേ സമാപിക്കുന്നവൻ. അവൻ യജ്ഞഭുക്—സകല യജ്ഞങ്ങളുടെയും ഭോക്താവ്; അവൻ യജ്ഞസാധനം—യജ്ഞം സിദ്ധിയിലേക്കെത്തിക്കുന്ന ഉപായം. അവൻ യജ്ഞാന്തകൃത്—അന്തിമ ഫലം നൽകുന്നവൻ; യജ്ഞഗുഹ്യം—യജ്ഞത്തിലെ ഗൂഢാന്തർസാരവും അവൻ തന്നേ. അവൻ അന്നം—സകല ജീവികളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ; അവൻ അന്നാദൻ—സകല അന്നങ്ങളുടെയും ഭോക്താവും കൂടിയാണ്॥
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All sacrificial action—outer ritual and inner discipline—ultimately rests in and returns to the Supreme: He upholds sacrifice, enables it, receives it, and grants its fruits. The verse also shifts emphasis from mere external rite to the ‘secret’ of yajña: selfless intention and inward offering.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and extols the Supreme through a litany of divine names. This verse is part of that praise, describing the Lord as the essence, agent, recipient, and reward of yajña, and as the universal nourisher (food) and enjoyer (eater).