Shloka 16
Umā’s Inquiry and the Manifestation of the Third Eye (उमा–प्रश्नः तृतीयनेत्रोत्पत्तिः)
(अग्निसंरक्षणपरा गृहशुद्धि च कारये । कुमारान् पालये नित्यं कुमारी परिशिक्षये ।।
agnisaṁrakṣaṇaparā gṛhaśuddhiṁ ca kāraye | kumārān pālaye nityaṁ kumārī pariśikṣaye || ātmapriyāṇi hitvāpi garbhasaṁrakṣaṇe ratā | bālānāṁ varjaye nityaṁ śāpaṁ kopaṁ pratāpanam || avikṣiptāni dhānyāni nānnavikṣepaṇaṁ gṛhe | ratnavat spṛhaye gehe gāvaḥ sayavasodakāḥ || samudgamya ca śuddhāhaṁ bhikṣāṁ dadyāṁ dvijātiṣu || pravāsaṁ yadi me yāti bhartā kāryeṇa kenacit | maṅgalair bahubhir yuktā bhavāmi niyatā tadā ||
ഞാൻ അഗ്നിഹോത്രാഗ്നിയെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുകയും, വീട്ടിൽ പതിവായി ശുചീകരണം നടത്തി ശുദ്ധി നിലനിർത്തുകയും ചെയ്തു. കുട്ടികളെ നിത്യവും പരിപാലിച്ചു; കന്യകമാരെ സ്ത്രീധർമ്മത്തിന്റെ ആചാരങ്ങളിൽ പരിശീലിപ്പിച്ചു. എനിക്ക് പ്രിയമായ ഭക്ഷണങ്ങൾ പോലും ഉപേക്ഷിച്ച് ഗർഭസംരക്ഷണത്തിൽ എപ്പോഴും നിരതയായി നിന്നു. കുട്ടികളെ ശപിക്കൽ, അവരോട് കോപം കാണിക്കൽ, അല്ലെങ്കിൽ അവരെ പീഡിപ്പിക്കൽ—ഇവയെല്ലാം ഞാൻ എന്നേക്കുമായി ഉപേക്ഷിച്ചിരുന്നു. എന്റെ വീട്ടിൽ ധാന്യം ഒരിക്കലും ചിതറിക്കളയാറില്ല; അന്നം അശ്രദ്ധയായി വിതറാറുമില്ല. വീട്ടിലെ പശുക്കൾക്ക് തീറ്റ കൊടുത്തും വെള്ളം കുടിപ്പിച്ചും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, രത്നംപോലെ അവയുടെ സുരക്ഷയെ ഞാൻ കരുതിയിരുന്നു. ശുദ്ധാവസ്ഥയിൽ മുന്നോട്ട് ചെന്നു ദ്വിജന്മാർക്ക് ഭിക്ഷയും നൽകി. എന്റെ ഭർത്താവ് ഏതെങ്കിലും കാര്യത്തിനായി പ്രവാസത്തിലേക്കു പോയാൽ, ഞാൻ നിയമസംയമത്തോടെ നിന്ന് പല മംഗളാചാരങ്ങളിലും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കും।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents an ideal of household ethics: protect the sacred fire and maintain cleanliness, nurture children with patience (without curses or harshness), safeguard pregnancy through self-denial, avoid wasting food, care for cows as precious dependents, and give alms to the twice-born while observing purity and disciplined auspicious conduct—especially during the husband’s absence.
In Bhishma’s discourse on dharma, a woman’s exemplary domestic conduct is described in the first person: she recounts her daily responsibilities—ritual care, household purification, child-rearing, instruction of girls, restraint in speech and anger, careful management of food, attentive care of cows, and charitable giving—then adds that when her husband travels for work she remains self-controlled and engaged in auspicious observances.