Shloka 49
Gautama–Śakra Saṃvāda: Karma, Loka-bheda, and the Restoration of the Elephant
प्रभास, मानसरोवर तीर्थ, त्रिपुष्कर नामक महान् सरोवर, पवित्र नैमिषतीर्थ, बाहुदा नदी, करतोया नदी, गया, गयशिर, स्थूल बालुकायुक्त विपाशा (व्यास), कृष्णा, गंगा, पंचनद, महाहृद, गोमती, कौशिकी, पम्पासरोवर, सरस्वती, दृषद्वती और यमुना--इन तीर्थोमें जो व्रतधारी महात्मा जाते हैं, वे ही दिव्य रूप धारण करके दिव्य मालाओंसे अलंकृत हो गोलोकमें जाते हैं और कल्याणमय स्वरूप तथा पवित्र सुगंधसे व्याप्त होकर वहाँ निवास करते हैं। धृतराष्ट्र उस लोकमें भी नहीं मिलेगा ।। गौतम उवाच यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयमण्वपि । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा,गौतम बोले--जहाँ सर्दीका भय नहीं है, गर्मीका अणुमात्र भी भय नहीं है, जहाँ न भूख लगती है न प्यास, न ग्लानि प्राप्त होती है न दुःख-सुख, जहाँ न कोई द्वेषका पात्र है न प्रेमका, न कोई बन्धु है न शत्रु, जहाँ जरा-मृत्यु, पुण्य और पाप कुछ भी नहीं है, उस रजोगुणसे रहित, समृद्धिशाली, बुद्धि और सत्त्वगुणसे सम्पन्न तथा पुण्यमय ब्रह्मलोकमें जाकर तुम्हें मुझे यह हाथी वापस देना पड़ेगा
gautama uvāca | yatra śītabhayaṁ nāsti na coṣṇabhayam aṇv api | na kṣutpipāse na glānir na duḥkhaṁ na sukhaṁ tathā ||
പ്രഭാസം, മാനസ തീർത്ഥം (മാനസരോവർ), ത്രിപുഷ്കരം എന്ന മഹാസരോവർ, പവിത്ര നൈമിഷ തീർത്ഥം, ബാഹുദാ-കരതോയാ നദികൾ; ഗയ, ഗയശിരസ്, വിശാല മണൽത്തീരങ്ങളുള്ള വിപാശാ, കൃഷ്ണാ, ഗംഗ, പഞ്ചനദ ദേശം, മഹാഹ്രദം; ഗോമതി, കൗശികി, പമ്പാ സരോവർ, സരസ്വതി, ദൃഷദ്വതി, യമുന—ഈ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കു ദൃഢവ്രത മഹാത്മാക്കൾ പോകുന്നുവെങ്കിൽ, അവർ ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു, ദിവ്യമാലകളാൽ അലങ്കൃതരായി, പുണ്യസുഗന്ധം നിറഞ്ഞവരായി, ശാശ്വതമായ ഗോളോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ധൃതരാഷ്ട്രൻ അവിടെ കാണപ്പെടുകയില്ല. ഗൗതമൻ പറഞ്ഞു—“എവിടെ ശീതഭയം ഇല്ല, ഉഷ്ണഭയം അണുമാത്രവും ഇല്ല; എവിടെ വിശപ്പും ദാഹവും ഉയരുന്നില്ല; എവിടെ ക്ഷീണം ഇല്ല; ദുഃഖവും ഇല്ല, സുഖവും അതുപോലെ അല്ല. എവിടെ ദ്വേഷ്യനും ഇല്ല, പ്രിയനും ഇല്ല; ബന്ധുവും ഇല്ല, ശത്രുവും ഇല്ല; എവിടെ ജര ഇല്ല, മരണം ഇല്ല; പുണ്യവും ഇല്ല, പാപവും ഇല്ല. രജോഗുണരഹിതവും സമൃദ്ധവുമായ, ബുദ്ധിയും സത്ത്വഗുണവും സമ്പന്നമായ ആ പുണ്യമയ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കു ചെന്നാൽ, ആ ആനയെ നീ എനിക്കു തിരികെ നൽകേണ്ടിവരും.”
गौतम उवाच
Educational Q&A
The verse points to a transcendent state beyond bodily and emotional dualities (heat/cold, hunger/thirst, pleasure/pain). Ethically, it elevates disciplined righteousness and detachment as the path toward a higher, purified mode of existence rather than pursuit of sensory satisfactions.
Gautama is speaking and describing a realm characterized by the absence of physical hardships and ordinary affective opposites. In the broader Anuśāsana context, such descriptions function as moral instruction—linking conduct, vows, and merit to higher destinations and emphasizing the superiority of spiritual attainment.