Adhyaya 209
Ādi-parva Adhyāya 209: Śaraṇāgati of the Cursed Apsarases; Nārītīrtha-prasiddhi; Arjuna’s Vimocana
Upa-parva: Tīrtha–Śāpa–Mokṣa Episode (Nārītīrtha-prasiddhi and Apsaras-śāpa-vimocana)
The chapter opens with a collective speaker (Varga) describing the group’s distress and their approach to a brāhmaṇa ascetic as a refuge. They confess moral error—pride in beauty and youth leading to improper conduct—and argue from dharma that women are not to be harmed, while also invoking the brāhmaṇa’s expected friendliness toward all beings and the obligation to protect those who surrender. Vaiśaṃpāyana then reports the brāhmaṇa’s gracious response. The brāhmaṇa articulates a conditional timeline and a concrete mechanism for their restoration: when someone lifts them from the water to land while they are seizing men like crocodiles, they will regain their original forms; he also asserts his commitment to truthfulness. He further declares that the associated sacred places will become renowned as “Nārītīrthas,” gaining purificatory status. The group departs, seeking rapid relief, and soon encounters Devarṣi Nārada, who, after hearing their account, directs them to five southern coastal tīrthas and prophesies that Arjuna (Dhanaṃjaya) will liberate them. The narrative confirms the prophecy: Arjuna releases them from the curse, they regain their bodies and disappear as before. After cleansing the tīrthas and taking leave, Arjuna proceeds to Maṇalūra to see Citrāṅgadā; the chapter closes by noting their son Babhruvāhana and Arjuna’s subsequent movement toward Gokarṇa.
Chapter Arc: नारद ऋषि उत्सव के शांत होते ही सुन्द और उपसुन्द के प्रस्थान का वृत्तांत उठाते हैं—दो दैत्य-भ्राता, वर-बल से उन्मत्त, त्रिलोकी को रौंदने निकल पड़ते हैं। → दैत्य-वृद्ध मंत्रियों और सुहृदों की अनुमति लेकर वे रात्रि में मघा नक्षत्र के योग में प्रस्थान करते हैं; गदा, पट्टिश, शूल, मुद्गर और कवचधारी विशाल दैत्यसेना उनके साथ चलती है। उनके आगमन और ब्रह्मा-वरदान का स्मरण कर देवगण त्रिविष्टप छोड़ ब्रह्मलोक की ओर पलायन करते हैं। सुन्द-उपसुन्द रूप बदल-बदल कर (हाथी, सिंह, व्याघ्र, अदृश्य) दुर्गम आश्रमों तक में छिपे मुनियों को खींचकर यमसदन भेजते हैं। → पृथ्वी का धर्म-तंत्र टूटता दिखता है—यज्ञ-स्वाध्याय रुक जाते हैं, द्विज और नृपति लुप्त-से हो जाते हैं, उत्सव-यज्ञ उजड़ जाते हैं; श्राद्ध, वषट्कार और मंगल का नाम मिटता है। उनके क्रूर कर्म को देखकर चन्द्र, सूर्य, ग्रह-तारा तक विषाद में डूबे प्रतीत होते हैं—मानो सृष्टि का प्रकाश भी भय से सिकुड़ गया हो। → समस्त दिशाओं को जीतकर वे निःसपत्न हो जाते हैं और कुरुक्षेत्र में अपना निवास जमाते हैं—विजय का शिखर, पर उसी में विनाश का बीज छिपा। → कुरुक्षेत्र में उनका अडिग पड़ाव संकेत देता है कि अब उनके अहंकार और वरदान की परीक्षा निकट है—कौन-सा कारण उन्हें स्वयं अपने ही हाथों टूटने को बाध्य करेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन क्राता बछ। 5 नवाधिकद्विशततमो< ध्याय: सुन्द और उपसुन्दद्वारा क्रूरतापूर्ण कर्मोंसे त्रिलोकीपर विजय प्राप्त करना नारद उवाच उत्सवे वृत्तमात्रे तु त्रैलोक्याकाड्क्षिणावु भौ । मन्त्रयित्वा ततः सेनां तावाज्ञापयतां तदा
നാരദൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധിഷ്ഠിരാ! ഉത്സവം μόടെ അവസാനിച്ച ഉടനെ, ത്രിലോകവും തങ്ങളുടെ അധീനത്തിലാക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആ ഇരുവരും തമ്മിൽ ആലോചിച്ചു; പിന്നെ അന്നുതന്നെ സൈന്യത്തിന് കുതിച്ചുചലിക്കാൻ ആജ്ഞ നൽകി।
Verse 2
सुहृद्धिरप्यनुज्ञाती दैत्यर्वृद्धैश्व मन्त्रिभि: । कृत्वा प्रास्थानिकं रात्रौ मघासु ययतुस्तदा
ദൈത്യവൃദ്ധന്മാരുടെയും മന്ത്രിമാരുടെയും അനുമതി നേടി സുഹൃദ്ധി പ്രസ്ഥാനാചാരങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. തുടർന്ന് മഘാ നക്ഷത്രമുള്ള രാത്രിയിൽ അവർ ഇരുവരും പുറപ്പെട്ടു യാത്ര ആരംഭിച്ചു.
Verse 3
गदापट्टिशधारिण्या शूलमुद्गरहस्तया । प्रस्थितौ सह वर्मिण्या महत्या दैत्यसेनया
അവരോടൊപ്പം ഗദ, പട്ടിശ, ശൂലം, മുദ്ഗരം എന്നിവ കൈവശം വച്ച് കവചധാരികളായ ദൈത്യരുടെ മഹാസേനയും പുറപ്പെട്ടു. ആ സേനയോടുകൂടി അവർ ഇരുവരും പ്രസ്ഥാനമെടുത്തു. ചാരണർ വിജയസൂചക മംഗളഘോഷങ്ങളും സ്തുതിപാഠങ്ങളും ചൊല്ലി അവരുടെ ഗുണഗാനം ചെയ്തു കൂടെ നടന്നു. ഇങ്ങനെ ആ രണ്ടു ദൈത്യരും മഹാനന്ദത്തോടെ മുന്നേറി.
Verse 4
मड़लै: स्तुतिभिश्चापि विजयप्रतिसंहितै: । चारणै: स्तूयमानौ तौ जग्मतु: परया मुदा
വിജയനിശ്ചയം നിറഞ്ഞ മംഗളഘോഷങ്ങളോടും സ്തുതികളോടും കൂടി, ചാരണർ ഉയർത്തിപ്പാടുന്ന പ്രശംസകൾക്കിടയിൽ അവർ ഇരുവരും പരമാനന്ദത്തോടെ മുന്നേറി.
Verse 5
तावन्तरिक्षमुत्प्लुत्य दैत्यौ कामगमावुभौ । देवानामेव भवनं जम्मतुर्युद्धदुर्मदौ
യുദ്ധവെറിയാൽ മത്തന്മാരായ, ഇഷ്ടാനുസരണം എവിടെയും പോകാൻ കഴിവുള്ള ആ രണ്ടു ദൈത്യർ ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പൊങ്ങി, ആദ്യം തന്നെ ദേവന്മാരുടെ ഭവനത്തിലേക്കു ചെന്നെത്തി.
Verse 6
तयोरागमन ज्ञात्वा वरदानं च तत् प्रभो: । हित्वा त्रिविष्टपं जम्मुर्ब्रह्मलोक॑ तत: सुरा:,उनका आगमन सुनकर और ब्रह्माजीसे मिले हुए उनके वरदानका विचार करके देवतालोग स्वर्ग छोड़कर ब्रह्मलोकमें चले गये
അവരുടെ വരവ് അറിഞ്ഞും, പ്രഭുവാൽ ലഭിച്ച അവരുടെ വരദാനം ഓർത്തും, ദേവന്മാർ ത്രിവിഷ്ടപം (സ്വർഗ്ഗം) ഉപേക്ഷിച്ച് പിന്നെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 7
ताविन्द्रलोक॑ निर्जित्य यक्षरक्षोगणांस्तदा | खेचराण्यपि भूतानि जष्नतुस्तीतव्रविक्रमौ
അനന്തരം ഇന്ദ്രലോകം ജയിച്ച ആ രണ്ടു തീക്ഷ്ണപരാക്രമികൾ യക്ഷ-രാക്ഷസഗണങ്ങളെയും ആകാശചരമായ മറ്റു ഭൂതജാതികളെയും വരെ വധിച്ച് പീഡിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 8
अन्तर्भूमिगतान् नागाज्जित्वा तौ च महारथौ | समुद्रवासिनी: सर्वा म्लेच्छजातीर्विजिग्यतु:
ആ രണ്ടു മഹാരഥികൾ ആദ്യം ഭൂമിയുടെ അടിയിലെ പാതാളത്തിൽ വസിക്കുന്ന നാഗങ്ങളെ ജയിച്ചു; പിന്നെ സമുദ്രതീരത്ത് പാർക്കുന്ന എല്ലാ മ്ലേച്ഛജാതികളെയും കീഴടക്കി।
Verse 9
ततः सर्वा महीं जेतुमारब्धावुग्रशासनौ । सैनिकांश्व समाहूय सुतीक्ष्णं वाक्यमूचतु:
അതിനുശേഷം ഉഗ്രശാസകരായ ആ രണ്ടു ദൈത്യർ മുഴുവൻ ഭൂമിയെയും ജയിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു. സൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടി അവർ അത്യന്തം കടുത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 10
राजर्षयो महायज्ञै्हव्यकव्यैद्धिजातय: । तेजो बलं च देवानां वर्धयन्ति श्रियं तथा
നാരദൻ പറഞ്ഞു— “ഈ ഭൂമിയിൽ അനേകം രാജർഷിമാരും ദ്വിജബ്രാഹ്മണരുമുണ്ട്. അവർ മഹായജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി ഹവ്യവും കവ്യവും അർപ്പിച്ച് ദേവന്മാരുടെ തേജസ്സും ബലവും ശ്രിയും വർധിപ്പിക്കുന്നു.”
Verse 11
तेषामेवंप्रवृत्तानां सर्वेषामसुरद्धिषाम् । सम्भूय सर्वैरस्माभि: कार्य: सर्वात्मना वध:
നാരദൻ പറഞ്ഞു— “ഇങ്ങനെ യജ്ഞാദി കർമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന അവർ എല്ലാവരും അസുരന്മാർക്ക് വിരോധികളാണ്. അതിനാൽ നമ്മൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചുകൂടി, പൂർണ്ണ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അവരുടെ സമ്പൂർണ്ണ വധം നടത്തണം.”
Verse 12
एवं सर्वान् समादिश्य पूर्वतीरे महोदथे: । क्रूरां मतिं समास्थाय जग्मतु: सर्वतोमुखौ,समुद्रके पूर्वतटपर अपने समस्त सैनिकोंको ऐसा आदेश देकर मनमें क्रूर संकल्प लिये वे दोनों भाई सब ओर आक्रमण करने लगे
മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ കിഴക്കൻ തീരത്ത് സകല സൈന്യത്തെയും ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ ക്രൂരനിശ്ചയം ധരിച്ചു ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ആക്രമണം നടത്താൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 13
यज्जैर्यजन्ति ये केचिद् याजयन्ति च ये द्विजा: । तान् सर्वान् प्रसभं हत्वा बलिनौ जग्मतुस्तत:
യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരെയും, ദ്വിജബ്രാഹ്മണർ ആചാര്യരായി യജ്ഞം നടത്തിക്കുന്നവരെയും—അവരെല്ലാം ബലപ്രയോഗത്തോടെ വധിച്ച് ആ രണ്ടു മഹാബല ദൈത്യർ പിന്നെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി.
Verse 14
आश्रमेष्वग्निहोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् | गृहीत्वा प्रक्षिपन्त्यप्सु विश्रब्धं सैनिकास्तयो:
അവരുടെ സൈനികർ ശുദ്ധാത്മാക്കളായ മുനികളുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ ചെന്നു അഗ്നിഹോത്രത്തിനുള്ള സാമഗ്രികൾ പിടിച്ചെടുത്തു, യാതൊരു ഭയവുമില്ലാതെ വെള്ളത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞു.
Verse 15
तपोधनैश्व ये क्रुद्धद: शापा उक्ता महात्मभि: । नाक्रामन्त तयोस्तेडपि वरदाननिराकृता:
തപസ്സെന്ന ധനം സമ്പാദിച്ച മഹാത്മാക്കൾ ക്രോധത്തോടെ ഉച്ചരിച്ച ശാപങ്ങളും അവരെ ബാധിച്ചില്ല; ദൈത്യർക്ക് ലഭിച്ച വരങ്ങൾ ആ ശാപങ്ങളെയും നിഷ്ഫലമാക്കിയിരുന്നു.
Verse 16
नाक्रामन्त यदा शापा बाणा मुक्ता: शिलास्विव । नियमान् सम्परित्यज्य व्यद्रवन्त द्विजातय:
ശാപങ്ങൾ അവരെ തടയാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ—പാറയിൽ വിട്ട അമ്പുകൾപോലെ—ദ്വിജർ തങ്ങളുടെ നിയമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് അവിടെ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി.
Verse 17
पृथिव्यां ये तप:सिद्धा दान्ता: शमपरायणा: । तयोर्भयाद् दुद्गर॒ुवुस्ते वैनतेयादिवोरगा:
ഭൂമിയിൽ തപസ്സാൽ സിദ്ധി നേടിയ, ഇന്ദ്രിയസംയമനവും ശമപരായണതയും ഉള്ള മഹാത്മാക്കളും ആ രണ്ടു ദൈത്യന്മാരുടെ ഭയത്തിൽ ഓടിപ്പോകുമായിരുന്നു—വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) അടുത്തുവരുമ്പോൾ സർപ്പങ്ങൾ ചിതറുന്നതുപോലെ.
Verse 18
मथितैराश्रमैर्भग्नैर्विकीर्णकलशखुवै: । शून्यमासीज्जगत् सर्व कालेनेव हतं तदा
ആശ്രമങ്ങൾ കലക്കി തകർത്തു; കലശങ്ങളും ജലപാത്രങ്ങളും പൊട്ടിച്ച് ചിതറിച്ചു. അപ്പോൾ സർവ്വജഗത്തും കാലം തന്നെ സംഹരിച്ചതുപോലെ ശൂന്യമായി തോന്നി.
Verse 19
ततो राजन्नदृश्यद्धिऋ्षिभिश्व महासुरौ । उभौ विनिश्चयं कृत्वा विकुर्वाते वधैषिणां
അപ്പോൾ, രാജാവേ, ഋഷികൾക്ക് ആ രണ്ടു മഹാസുരന്മാർ ദൃശ്യമാകാതായപ്പോൾ, വധാഭിലാഷത്തോടെ ഇരുവരും ഒരേ തീരുമാനത്തിലെത്തി രൂപാന്തരങ്ങൾ ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി; പലവിധ ജീവജന്തുക്കളുടെ രൂപം ധരിച്ചു.
Verse 20
प्रभिन्नकरटौ मत्तौ भूत्वा कुड्जरखूपिणौ । संलीनमपि दुर्गेषु निन्यतुर्यमसादनम्,कठिन-से-कठिन स्थानमें छिपे हुए मुनिको भी वे मद बहानेवाले मतवाले हाथीका रूप धारण करके यमलोक पहुँचा देते थे
അവർ കപോലങ്ങളിൽ നിന്ന് മദം ഒഴുകുന്ന ഉന്മത്ത ഗജങ്ങളുടെ രൂപം ധരിച്ചു; അത്യന്തം ദുർഗമസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഒളിഞ്ഞിരുന്ന മുനിയെയും വലിച്ചിഴച്ച് യമസദനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമായിരുന്നു.
Verse 21
सिंहौ भूत्वा पुनर्व्याप्रौ पुनश्चान्तर्हितावुभौ । तैस्तैरुपायैस्तौ क्रूरावृषीन् दृष्टवा निजघ्नतु:
അവർ ചിലപ്പോൾ സിംഹങ്ങളായി, പിന്നെ കടുവകളായി മാറി, വീണ്ടും ഇരുവരും അദൃശ്യമാകുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ പല ഉപായങ്ങളാൽ ആ ക്രൂര ദൈത്യന്മാർ ഋഷികളെ കണ്ടാൽ ഉടൻ കൊന്നുകളഞ്ഞു. ഫലമായി ഭൂമിയിൽ യജ്ഞവും സ്വാധ്യായവും നിലച്ചു; രാജർഷികളും ബ്രാഹ്മണരും നശിച്ചു; യാത്ര, വിവാഹം മുതലായ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ—യജ്ഞങ്ങളോടുകൂടി—പൂർണ്ണമായി അവസാനിച്ചു.
Verse 22
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया प्रणष्टनूपतिद्विजा । उत्सन्नोत्सवयज्ञा च बभूव वसुधा तदा
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭൂമി തകർച്ചയിലായി. യാഗങ്ങളും വേദാധ്യയനവും നിലച്ചു; രാജാക്കളും ബ്രാഹ്മണരും നശിച്ചു; ഉത്സവങ്ങൾ—അവയെ നിലനിർത്തുന്ന യാഗങ്ങളോടുകൂടി—സമ്പൂർണ്ണമായി അണഞ്ഞുപോയി.
Verse 23
हाहाभूता भयार्ता च निवृत्तविपणापणा । निवृत्तदेवकार्या च पुण्योद्वाहविवर्जिता
നാരദൻ പറഞ്ഞു—എങ്ങും ഹാഹാകാരവും ഭയാകുലരുടെ നിലവിളിയും മാത്രം. വ്യാപാരവും ഇടപാടുകളും നിലച്ചു; ചന്തകൾ നിശ്ശബ്ദമായി. ദേവകാര്യങ്ങൾ മുടങ്ങി; വിവാഹാദി ശുഭ പുണ്യാചാരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 24
निवृत्तकृषिगोरक्षा विध्वस्तनगराश्रमा | अस्थिकड्कालसंकीर्णा भूर्बभूवोग्रदर्शना
നാരദൻ പറഞ്ഞു—കൃഷിയും ഗോസംരക്ഷണവും നിലച്ചു; നഗരങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും തകർന്നു. ഭൂമി എല്ലായിടത്തും അസ്ഥികളും അസ്ഥികൂടങ്ങളും നിറഞ്ഞു; അതിനെ നോക്കുന്നതുതന്നെ ഭീതിജനകമായി.
Verse 25
निवृत्तपितृकार्य च निर्वषट््कारमज्लम् । जगत् प्रतिभयाकारं दुष्प्रेक्षष्म भवत् तदा
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പിതൃകാര്യങ്ങളും നിലച്ചു; ‘വഷട്’ എന്ന യാഗഘോഷവും സകല മംഗളാചാരങ്ങളും അപ്രത്യക്ഷമായി. ലോകം ഭീതിജനക രൂപം കൈക്കൊണ്ടു; അതിനെ നോക്കുന്നതുപോലും ദുഷ്കരമായി.
Verse 26
चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौकस: । जम्मुर्विषादं तत् कर्म दृष्टवा सुन्दोपसुन्दयो:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—സുന്ദനും ഉപസുന്ദനും ചെയ്ത ആ ഭീകരകൃത്യം കണ്ടപ്പോൾ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, ഗ്രഹങ്ങളും താരങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും, സ്വർഗ്ഗവാസികളായ ദേവന്മാരും വരെ ആഴത്തിലുള്ള വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങി.
Verse 27
एवं सर्वा दिशो दैत्यौ जित्वा क्रूरेण कर्मणा । निःसपत्नौ कुरुक्षेत्रे निविशमभिचक्रतु:
ഇങ്ങനെ ആ രണ്ടു ദാനവന്മാർ ക്രൂരകർമ്മങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളും ജയിച്ച്, എതിരാളികളില്ലാതെ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ വാസം സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 209
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि सुन्दोपसुन्दोपाख्याने नवाधिकद्धिशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിൽ, വിദുരാഗമന-രാജ്യലഭപർവാന്തർഗതമായ സുന്ദ-ഉപസുന്ദ ഉപാഖ്യാനം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഇരുനൂറ്റി ഒൻപതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on how a dharma-minded authority should respond to wrongdoing by vulnerable petitioners: the women admit misconduct yet claim protection through śaraṇāgati and the norm of restraint, requiring a response that balances accountability with non-harm and refuge-duty.
The chapter foregrounds that ethical speech and action—truthfulness, protection of those who surrender, and restraint—can transform punitive trajectories into conditional rehabilitation, while sacred geography preserves moral memory through named tīrthas.
Rather than a formal phalaśruti, the text offers an etiological meta-layer: the declaration that these sites will be famed as Nārītīrthas and become purifying, implying enduring religious significance attached to understanding and remembering the episode.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.