Adhyaya 175
पाण्डवानां पाञ्चालगमनम् (The Pāṇḍavas’ Journey toward Pāñcāla and News of the Svayaṃvara)
Upa-parva: Svayaṃvara-anuyātrā (Journey toward Draupadī’s Svayaṃvara) — Ādi-parva contextual unit
Vaiśaṃpāyana narrates that the five Pāṇḍava brothers, described as eminent warriors, proceed with their mother to see Draupadī and the great festival associated with the svayaṃvara. En route they meet many Brahmins traveling in groups, who inquire about the brothers’ destination and origin. Yudhiṣṭhira answers that they have come from Ekacakrā and requests the Brahmins to recognize them as traveling together with their mother. The Brahmins advise them to go at once to Pāñcāla, to Drupada’s residence, where a wealthy and grand svayaṃvara will occur. They describe the event’s scale: extraordinary festivities, the gathering of kings and princes from many regions, ritual patrons and disciplined ascetics, and the circulation of gifts, cattle, food, and wealth. They offer descriptive praise of Draupadī—born from the sacrificial altar—and of her brother Dhṛṣṭadyumna, born armed, as well as the competitive selection dynamic in which Kṛṣṇā (Draupadī) may choose among eminent men. Yudhiṣṭhira agrees to go with them to witness the svayaṃvara and the “divine-like” festival.
Chapter Arc: अर्जुन पूछता है—विश्वामित्र और वसिष्ठ जैसे महापुरुषों में वैर का कारण क्या था? तभी गन्धर्व ‘वासिष्ठ-आख्यान’ का पुराण-प्रसिद्ध प्रसंग सुनाने का वचन देता है। → कान्यकुब्ज के राजा गाधि/कुशिकवंशी (विश्वामित्र के पूर्वज-संबंध) का प्रसंग आते-आते कथा वसिष्ठ के आश्रम और दिव्य धेनु नन्दिनी पर टिकती है। राजा वसिष्ठ की अतिथि-सत्कार-शक्ति से प्रभावित होकर नन्दिनी को राज्य/धन के बदले मांगता है; वसिष्ठ धर्म-कारण से उसे ‘अदेय’ बताकर मना करते हैं। क्षत्रिय-गर्व से उद्दीप्त विश्वामित्र बलपूर्वक गाय हरने का निश्चय करता है; नन्दिनी करुण क्रंदन करती है और वसिष्ठ से रक्षा की याचना करती है। → वसिष्ठ के तपोबल/ब्रह्मतेज से नन्दिनी अद्भुत रूप धारण कर विविध सेनाएँ/वीर उत्पन्न करती है; विश्वामित्र की सेना अस्त्र-वर्षा के बीच टूटती-बिखरती है और उसके देखते-देखते पराभव को प्राप्त होती है। → वसिष्ठ नन्दिनी को यज्ञ, देव-पूजा, अतिथि-सत्कार और पितृ-कार्य हेतु अनिवार्य बताकर उसके दान-अदान की सीमा स्पष्ट करते हैं; विश्वामित्र को यह बोध होता है कि केवल बाहुबल नहीं, ब्रह्मतेज भी लोक-नियामक शक्ति है—और उसका क्षत्रिय-अहंकार आहत होकर भीतर एक नई आकांक्षा जगाता है। → पराजय की ज्वाला से विश्वामित्र के भीतर तपस्या द्वारा ब्रह्मर्षित्व पाने की प्रतिज्ञा अंकुरित होती है—यही आगे के संघर्ष और दीर्घ साधना का द्वार खोलती है।
Shlokas
Verse 1
अकाल चतुःसप्तरत्यांधेिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठजीके अद्भुत क्षमा-बलके आगे विश्वामित्रजीका परा'भव अर्जुन उवाच किंनिमित्तमभूद् वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयो: । वसतोराश्रमे दिव्ये शंस न: सर्वमेव तत्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഗന്ധർവരാജാ! വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിൽ വൈരം ഏതു കാരണത്താൽ ഉണ്ടായി? അവർ തത്തത്ത ദിവ്യാശ്രമങ്ങളിൽ വസിച്ചിരുന്നുവല്ലോ; ആ മുഴുവൻ വൃത്താന്തവും ഞങ്ങൾക്ക് പറയുക.
Verse 2
गन्धर्व उवाच इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു— പാർഥാ! വസിഷ്ഠന്റെ ഈ ഉപാഖ്യാനം സർവ്വലോകങ്ങളിലും അതിപുരാതനമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അതിനെ യഥാർത്ഥമായി ഞാൻ നിനക്കു പറയുന്നു; കേൾക്കുക.
Verse 3
कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवो भरतर्षभ । गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भव:
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! കാന്യകുബ്ജത്തിൽ ഒരു മഹാരാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു; ലോകത്തിൽ ‘ഗാധി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ. അവൻ കുശികന്റെ യഥാർത്ഥ പുത്രൻ ആയിരുന്നു.
Verse 4
तस्य धर्मात्मन: पुत्र: समृद्धबलवाहन: । विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दन:
ആ ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവിന്റെ പുത്രൻ ‘വിശ്വാമിത്രൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി. ബലവും വാഹനസമ്പത്തും സമൃദ്ധമായ അവൻ ശത്രുനിഗ്രഹകനായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान् विध्यन् वराहांश्व रम्येषु मरुधन्वसु
അവൻ മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ ഘനവനത്തിലേക്ക് മൃഗയയ്ക്കായി പുറപ്പെട്ടു. മരുപ്രദേശത്തിലെ മനോഹരമായ വനഭാഗങ്ങളിൽ മാൻമാരെയും വരാഹങ്ങളെയും അമ്പുകളാൽ വീഴ്ത്തി, വേട്ടയുടെ പിന്തുടർച്ചയിൽ മുന്നേറി—ഈ സംഭവമാണ് പിന്നീടു രാജശക്തി ക്രീഡാരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നതും തപോവനത്തിന്റെ പവിത്രതയ്ക്കുമുന്നിൽ പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള നൈതിക സംഘർഷത്തിന് പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കുന്നത്.
Verse 6
व्यायामकर्शित: सो5थ मृगलिप्सु: पिपासित: । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
വ്യായാമം മൂലം ക്ഷീണിച്ച്, വേട്ട പിടിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ, ദാഹംകൊണ്ട് പീഡിതനായി അവൻ—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ—വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് എത്തി. വേട്ടയുടെ കഠിനാധ്വാനമാണ് അവനെ ഋഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ആശ്രയവും അതിഥിസത്കാരവും തേടാൻ നയിച്ചതെന്ന് ഈ ശ്ലോകം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാജബലവും തപോവനധർമ്മവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം തെളിയുന്നു.
Verse 7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठ: श्रेष्ठभागृषि: । विश्वामित्र नरश्रेष्ठ प्रतिजग्राह पूजया
അവൻ എത്തിയതു കണ്ടപ്പോൾ, മഹർഷികളിൽ അഗ്രഗണ്യനായ വസിഷ്ഠൻ നരശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജയോടെ സ്വീകരിച്ചു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ അതിഥിധർമ്മത്തിന്റെ മാതൃക കാട്ടുന്നു; മഹാശക്തനായ രാജാവും ആശ്രമത്തിൽ ആദരാർഹനാണ്.
Verse 8
पाद्यार्ष्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा,भारत! पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्वागत-भाषण तथा वन्य हविष्य आदिसे उन्होंने विश्वामित्रजीका सत्कार किया
ഹേ ഭാരതാ! പാദ്യം, അർഘ്യം, ആചമനീയജലം, സ്വാഗതവചനങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അവനെ ആദരിച്ചു; അതുപോലെ അന്നേരം വനത്തിൽ ലഭ്യമായ ഹവിഷ്യദ്രവ്യങ്ങളാലും യഥോചിതമായി സത്കരിച്ചു.
Verse 9
तस्याथ कामधुग् धेनुर्वसिष्ठस्थ महात्मन: । उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्मुते सदा
അതിനുശേഷം മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുക്കൽ ‘കാമധുക്’ എന്ന ആഗ്രഹസിദ്ധി നൽകുന്ന പശു ഉണ്ടായിരുന്നു. “ആഗ്രഹങ്ങൾ നല്കുക” എന്നു പറഞ്ഞാൽ, ചോദിച്ചതെല്ലാം അവൾ എപ്പോഴും പാലുപോലെ ദോഹിച്ച് നൽകുമായിരുന്നു.
Verse 10
ग्राम्यारण्याश्लौषधी श्व दुदुहे पय एव च । षड़सं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു— ആ ശുനിക ഗ്രാമത്തിലും വനത്തിലും ഉള്ള ഔഷധികളുടെ സാരം പിഴിഞ്ഞ് പാലുതന്നെ പുറപ്പെടുവിച്ചതുപോലെ ആയി; അതിൽ നിന്ന് ആറു രസങ്ങളാൽ മധുരമായ, അമൃതസദൃശമായ, അനുത്തമ രസായനം ഉദിച്ചു.
Verse 11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു— ഇവിടെ ഭക്ഷിക്കാനുള്ള വിഭവങ്ങളും, കുടിക്കാനുള്ള പാനീയങ്ങളും, ചവച്ചുതിന്നാനുള്ള പലവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങളും ഉണ്ട്; അമൃതസമാന രുചിയുള്ള ലേഹ്യങ്ങൾ (ചട്നി മുതലായവ) ഉണ്ട്; ചൂഷണം ചെയ്യാനുള്ള വസ്തുക്കളും ഉണ്ട്—ഹേ അർജുന.
Verse 12
रत्नानि च महाहाणि वासांसि विविधानि च । तैः कामै: सर्वसम्पूर्ण: पूजितश्च महीपति:
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു— മഹാമൂല്യമുള്ള രത്നങ്ങളും പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും അർപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അത്തരം ഇഷ്ടദാനങ്ങളാൽ ആ ഭൂപതി സർവ്വസമ്പൂർണ്ണനായി, യഥാവിധി പൂജിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.
Verse 13
ग्रामीण तथा जंगली अन्न
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു— ആ കാമധേനു ഒരേ സമയം എല്ലാം പുറപ്പെടുവിച്ചു: ഗ്രാമത്തിലും വനത്തിലും ഉള്ള ധാന്യാഹാരം, ഫലമൂലങ്ങൾ, പാൽ, ആറു രസങ്ങളുള്ള വിഭവങ്ങൾ, അമൃതസദൃശമായ മധുര പരമോത്തമ രസായനം; ഭക്ഷിക്കാനും കുടിക്കാനും ചവച്ചുതിന്നാനും നക്കാനും (ചട്നി മുതലായവ) ചൂഷണം ചെയ്യാനും (ഇക്ഷു മുതലായവ) യോജ്യമായ അനവധി വസ്തുക്കൾ; കൂടാതെ അതിമൂല്യമുള്ള രത്നങ്ങളും പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും. ഈ എല്ലാ മനോവാഞ്ഛിത ദാനങ്ങളാൽ, ഹേ അർജുന, രാജാവ് വിശ്വാമിത്രൻ സർവ്വവിധം യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരും സൈന്യവും സഹിതം അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. ആ മഹർഷിയുടെ ധേനു പുഷ്ടയും സുന്ദരിയും വിശാലാകൃതിയുമായിരുന്നു; തല, കഴുത്ത്, തൈകൾ, ഗലകംബലം, വാൽ, അകിട് എന്നിങ്ങനെ ആറു വിപുലാംഗങ്ങൾ അവൾക്കുണ്ടായിരുന്നു; അവളുടെ പാർശ്വങ്ങളും നിതംബഭാഗവും പ്രത്യേകമായി മനോഹരമായിരുന്നു.
Verse 14
मण्डूकनेत्रां स््वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् | सुवालर्धि शड्कुकर्णा चारुशुज्रां मनोरमाम्
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു— അവളുടെ കണ്ണുകൾ തവളയുടേതുപോലെ ആയിരുന്നെങ്കിലും, രൂപം സുസമവും സുന്ദരവുമായിരുന്നു. അവളുടെ അകിട് നിറഞ്ഞും വിശാലവുമായിരുന്നു; അവൾ എല്ലാറ്റിലും നിന്ദാതീതയായിരുന്നു. മനോഹരമായ വാൽ, മൂർച്ചയുള്ള ചെവികൾ, സുന്ദരമായ കൊമ്പുകൾ എന്നിവകൊണ്ട് അവൾ അത്യന്തം രമണീയയായി തോന്നി.
Verse 15
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मित: सो5भिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दन:
അവളുടെ തലയും കഴുത്തും വിശാലവും പുഷ്ടവുമായിരുന്നു; അവളുടെ പേര് നന്ദിനി. അവളെ കണ്ട ഗാധിനന്ദനായ രാജാവ് വിശ്വാമിത്രൻ വിസ്മയിച്ച് നന്ദിനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രശംസിച്ചു.
Verse 16
अब्रवीच्च भृशं तुष्ट: स राजा तमृषिं तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुन:
അപ്പോൾ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ ആ രാജാവ് ആ ഋഷിയോട് പറഞ്ഞു— “ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഞാൻ ഒരു അർബുദം (കോടി) പശുക്കളാൽ പ്രതിദാനം ചെയ്യട്ടെയോ, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ രാജ്യം തന്നെയോ വീണ്ടും അർപ്പിക്കട്ടെയോ?”
Verse 17
वसिष्ठ उवाच देवतातिथिपित्रर्थ याज्यार्थ च पयस्विनी
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— “ഇവൾ പാലിൽ സമൃദ്ധയാണ്; ദേവതകൾക്കായി, അതിഥി-സത്കാരത്തിനായി, പിതൃകർമ്മങ്ങളിലെ യജ്ഞാദി കർമ്മങ്ങൾക്കായി അർപ്പിക്കാൻ യോജ്യയാണ്.”
Verse 18
विश्वामित्र उवाच क्षत्रियो5हं भवान् विप्रस्तपस्स्वाध्यायसाधन:,विश्वामित्रजी बोले--मैं क्षत्रिय राजा हूँ और आप तपस्या तथा स्वाध्यायका साधन करनेवाले ब्राह्मण हैं
വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ ക്ഷത്രിയൻ, രാജാവാണ്; നിങ്ങൾ ബ്രാഹ്മണൻ—തപസ്സിലും സ്വാധ്യായത്തിലും നിരതനായവൻ.”
Verse 19
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेषु धृतात्मसु । अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्
വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു— “ശാന്തരും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവരുമായ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ബലം എവിടെ? എങ്കിലും നീ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന—ഒരു അർബുദം (കോടി) പശുക്കൾ—എനിക്ക് തരുന്നില്ല.”
Verse 20
वसिष्ठ उवाच बलस्थश्वासि राजा च बाहुवीर्यश्न क्षत्रिय:
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—നീ ബലത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണ്; നീ രാജാവാണ്; ഭുജബലപരാക്രമം ഉള്ള ക്ഷത്രിയനുമാണ്.
Verse 21
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय । वसिष्ठजीने कहा--तुम सेनाके साथ हो, राजा हो और अपने बाहुबलका भरोसा रखनेवाले क्षत्रिय हो। जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा शीघ्र कर डालो, विचार न करो ।।
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—നിനക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ തന്നെ വേഗത്തിൽ ചെയ്യുക; ആലോചിച്ച് മടിക്കരുത്.
Verse 22
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् । कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्तत:
ഹംസനും ചന്ദ്രനും പോലെ ദീപ്തമായ ശ്വേതവർണ്ണമുള്ള ആ നന്ദിനി പശുവിനെ അവൻ അപഹരിച്ചു. ചാട്ടയും ദണ്ഡവും കൊണ്ട് തള്ളിത്തിരക്കി, അവളെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അടിച്ചു ഓടിക്കുകയായിരുന്നു.
Verse 23
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी । आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
മൂകിക്കൊണ്ട്, വസിഷ്ഠന്റെ മംഗളമയിയായ നന്ദിനി മുന്നോട്ട് വന്ന്, ഹേ പാർഥ, നിന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു—അവളുടെ ശ്രദ്ധ ഭക്തിയോടെ ഭഗവദ്തുല്യനായ മഹർഷിയിലേക്കായിരുന്നു.
Verse 24
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः । अर्जुन] उस समय कल्याणमयी नन्दिनी डकराती हुई महर्षि वसिष्ठके सामने आकर खड़ी हो गयी और उन्हींकी ओर मुँह करके देखने लगी। उसके ऊपर जोर-जोरसे मार पड़ रही थी, तो भी वह आश्रमसे अन्यत्र नहीं गयी ।।
അവളെ കഠിനമായി അടിച്ചിട്ടും അവൾ ആശ്രമം വിട്ടുപോയില്ല. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ! നീ വീണ്ടും വീണ്ടും മൂകുന്നു; നിന്റെ കരുണാർത്തനാദം ഞാൻ കേൾക്കുന്നു. എന്നാൽ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാൻ? മംഗളമയിയായ നന്ദിനീ! വിശ്വാമിത്രൻ നിന്നെ ബലമായി കൊണ്ടുപോകുന്നു; ഇതിൽ എന്റെ ശക്തി എന്ത്? ഞാൻ ക്ഷമാശീലനായ ബ്രാഹ്മണനല്ലോ.
Verse 25
हियसे त्वं बलाद भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि । कि कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान् ब्राह्म॒णो हाहम्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ, മംഗളമയിയായ നന്ദിനീ! വിശ്വാമിത്രൻ നിന്നെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ അപഹരിച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നു. നിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള ആർത്തനാദം ഞാൻ കേൾക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും? അയ്യോ, ഞാൻ ക്ഷമാശീലനായ ബ്രാഹ്മണനല്ലോ.
Verse 26
गन्धर्व उवाच सा भयाजन्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ । विश्वामित्रभयोद्धिग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! വിശ്വാമിത്രഭയത്തിൽ വിറച്ച നന്ദിനീ, ആ സൈന്യങ്ങളുടെ ഭീതിയിൽ മുനിവരൻ വസിഷ്ഠന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് ചെന്നു.
Verse 27
गौरुवाच कशाग्रदण्डाभिह्वतां क्रोशन्ती मामनाथवत् | विश्वामित्रबलैघोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे
പശു പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! വിശ്വാമിത്രന്റെ ക്രൂര സൈനികർ എന്നെ ചാട്ടയും ദണ്ഡവും കൊണ്ട് അടിക്കുന്നു. ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ നിലവിളിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ എനിക്കെന്തിന് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?
Verse 28
गन्धर्व उवाच नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनि: । न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रत:
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അർജുനാ! നന്ദിനീ ഇങ്ങനെ അപമാനിതയായി കരുണയായി നിലവിളിച്ചിട്ടും, ദൃഢവ്രതനായ മഹാമുനി വസിഷ്ഠൻ അന്ന് ക്ഷോഭിച്ചില്ല; ധൈര്യത്തിൽ നിന്നു ചലിച്ചുമില്ല.
Verse 29
वसिष्ठ उवाच क्षत्रियाणां बल॑ तेजो ब्राह्मुणानां क्षमा बलम् | क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ! ക്ഷത്രിയരുടെ ബലം അവരുടെ തേജസ്സാണ്; ബ്രാഹ്മണരുടെ ബലം ക്ഷമയാണ്. ക്ഷമ എന്നിൽ ആശ്രയം കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ നീ പോകാം.
Verse 30
नन्दिन्युवाच कि नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे । अत्यक्ताहं त्वया ब्रद्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्
നന്ദിനി പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! നിങ്ങൾ എന്നെ സത്യമായി ഉപേക്ഷിച്ചോ, അതുകൊണ്ടാണോ ഇങ്ങനെ പറയുന്നത്? ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ, ആരും എന്നെ ബലമായി കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയില്ല।
Verse 31
वसिष्ठ उवाच न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक््यते । दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते द्वियते बलात्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—കല്യാണി! ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. കഴിയുമെങ്കിൽ ഇവിടെ തന്നെ നിലകൊൾ. നിന്റെ കിടാവിനെ ദൃഢമായ കയറിൽ കെട്ടി ബലമായി വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു।
Verse 32
गन्धर्व उवाच 3644४ हब तच्छृत्वा वसिष्ठस्थ पयस्विनी । ऊर्ध्वाज्चितशि प्रबभौ रौद्रदर्शना
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട പയസ്വിനിയായ നന്ദിനി തലയും കഴുത്തും മേലോട്ടുയർത്തി; ആ നിമിഷം അവൾ രൗദ്രമായി, ഭയങ്കരമായി ദൃശ്യമാനയായി।
Verse 33
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वश:
ആ പശുവിന്റെ കണ്ണുകൾ ക്രോധത്തിൽ ചുവന്നു; മേഘഗർജ്ജനപോലെയുള്ള ഗംഭീര മുഴക്കം മുഴങ്ങി. അവൾ വിശ്വാമിത്രന്റെ സൈന്യത്തെ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിച്ചു ചിതറിച്ചു।
Verse 34
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे
ചാട്ടയുടെ അഗ്രങ്ങളാലും ദണ്ഡങ്ങളാലും അടിച്ച് അവളെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിച്ചപ്പോൾ, ക്രോധത്തിൽ ഇതിനകം ചുവന്നിരുന്ന അവളുടെ കണ്ണുകൾ കൂടുതൽ ജ്വലിച്ചു; അവൾ വീണ്ടും ഉഗ്രകോപം ഏറ്റെടുത്തു।
Verse 35
आदित्य इव मध्यद्े क्रोधदीप्तवपुर्बभौ | अज्भारवर्ष मुज्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധദീപ്തമായ ദേഹത്തോടുകൂടിയ ആ പശു മദ്ധ്യാഹ്നസൂര്യനെപ്പോലെ അപൂർവ പ്രഭയോടെ ജ്വലിച്ചു. മഹത്തായ വാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും അടിച്ച് അവൾ കത്തുന്ന അങ്കാരങ്ങളുടെ കനത്ത മഴ പെയ്തു.
Verse 36
असृजत् पदह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाउछकान् | योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहुन्
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—അവൾ വാലിൽ നിന്ന് പഹ്ലവരെ സൃഷ്ടിച്ചു; അകിടിൽ നിന്ന് ഒഴുകിയ പാലിൽ നിന്ന് ദ്രാവിഡരെയും ശകരെയും ജനിപ്പിച്ചു; യോനിഭാഗത്തിൽ നിന്ന് യവനരെ ഉല്പാദിപ്പിച്ചു; ചാണകത്തിൽ നിന്ന് അനേകം ശബരരെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 37
मूत्रतश्नासृजत् कांश्रिच्छबरांश्वैव पार्श्वतः । पौण्ड्ान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान्
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—അവളുടെ മൂത്രത്തിൽ നിന്ന് ചില ശബരവർഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവളുടെ പാർശ്വഭാഗത്തിൽ നിന്ന് പൗണ്ഡ്രർ, കിരാതർ, യവനർ, സിംഹലർ, ബർബരർ, ഖസർ എന്നിവരും പിറന്നു.
Verse 38
चिबुकांश्व पुलिन्दांश्व चीनान् हूणान् सकेरलान् | ससर्ज फेनत: सा गौम्लेच्छान् बहुविधानपि,इसी प्रकार उस गौने फेनसे चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण, केरल आदि बहुत प्रकारके म्लेच्छोंकी सृष्टि की
ഗന്ധർവൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ആ പശു തന്റെ നുരയിൽ നിന്ന് ചിബുകർ, പുലിന്ദർ, ചീനർ, ഹൂണർ, കേരളവർ തുടങ്ങിയ പലവിധ മ്ലേച്ഛരെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 39
विश्वामित्रकी सेनापर नन्दिनीका कोप तैर्विसृष्टेमहासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा । नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा
അപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രന്റെ സൈന്യത്തിനെതിരെ നന്ദിനിയുടെ കോപത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ ലഭിച്ച നാനാവിധ മ്ലേച്ഛഗണങ്ങളുടെ മഹാസൈന്യങ്ങൾ പാഞ്ഞുയർന്നു. അവർ പലവിധ കവചങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടവരും നാനാതരം ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചവരുമായിരുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ നോക്കിനിൽക്കേ അവർ അവന്റെ സൈന്യത്തെ കലക്കിമറിച്ച് ചിതറിച്ചു; അവന്റെ ഓരോ സൈനികനെയും മ്ലേച്ഛസൈന്യത്തിലെ അഞ്ചോ ഏഴോ യോദ്ധാക്കൾ വളഞ്ഞെടുത്തു.
Verse 40
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यत: । एकैकश्न तदा योध: पञ्चभि: सप्तभिव्वृत:
വിശ്വാമിത്രൻ നോക്കിനിൽക്കേ കോപാകുലരായ യോദ്ധാക്കൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യത്തെ കലക്കി ചിതറിച്ചു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ സൈനികനെയും എതിര്പക്ഷത്തിലെ അഞ്ചുപേർ, ചിലരെ ഏഴുപേർ ചുറ്റിപ്പറ്റി; എണ്ണംയും ക്രോധവും കൊണ്ടു അവർ അവരെ അമർത്തി കീഴടക്കി.
Verse 41
उस समय अस्त्र-शस्त्रोंकी भारी वर्षसे घायल होकर विश्वामित्रकी सेनाके पाँव उखड़ गये और उनके सामने ही वे सभी योद्धा भयभीत हो सब ओर भाग चले
പിന്നീട് അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളുടെ ഘനവർഷത്തിൽ പരിക്കേറ്റ് വിശ്വാമിത്രന്റെ സൈന്യം നിലതെറ്റി നിരവ്യൂഹം തകർന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുമുന്നിൽ തന്നെ ആ യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും ഭയാകുലരായി എല്ലാദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.
Verse 42
नच प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिका: । विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिछ्ैर्भरतर्षभ
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ അവന്റെ സൈനികരിൽ ഒരാളുടെയും ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. വിശ്വാമിത്രനോടുള്ള സംഘർഷത്തിൽ കോപം ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും വസിഷ്ഠപക്ഷത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആരുടെയും ജീവൻ എടുത്തില്ല.
Verse 43
सा गौस्तत् सकल सैन्यं कालयामास दूरत: । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्
ആ പശു ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ ആ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും തുരത്തി നാശത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു. ഇങ്ങനെ വിശ്വാമിത്രന്റെ സൈന്യം—മൂന്ന് യോജന വ്യാപ്തിയിൽ പരന്നത്—അടിച്ചമർത്തപ്പെടുകയായിരുന്നു.
Verse 44
क्रोशमानं भयोद्धिग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । इस प्रकार नन्दिनी गायने उनकी सारी सेनाको दूर भगा दिया। विश्वामित्रकी वह सेना तीन योजनतक खदेड़ी गयी। वह सेना भयसे व्याकुल होकर चीखती- चिल्लाती रही; किंतु कोई भी संरक्षक उसे नहीं मिला || ४३ ह ।।
അവർ ഭയാകുലരായി നിലവിളിച്ചെങ്കിലും രക്ഷകനെയൊന്നും കണ്ടെത്താനായില്ല.
Verse 45
विश्वामित्र: क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक््यमब्रवीत् । धिग् बल क्षत्रियबल ब्रह्मतेजोबलं बलम्
ബ്രഹ്മതേജസ്സിൽ നിന്നുയർന്ന അത്ഭുതശക്തി കണ്ടു ക്ഷാത്രഭാവത്തിൽ മടുത്ത് വിഷണ്ണനായ വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു—“ധിക്കാരം! ക്ഷത്രിയരുടെ പേരുകേട്ട ബലം വെറും നാമമാത്രം. യഥാർത്ഥ ബലം ബ്രഹ്മതേജത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ബലമേ.”
Verse 46
बलाबल विनिश्चित्य तप एव परं बलम् | स राज्यं स्फीतमुत्सज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्
ബലവും അബലവും തൂക്കിനോക്കി, തപസ്സേ പരമബലമെന്ന് അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചു. അതിനാൽ സമൃദ്ധമായ രാജ്യംയും ദീപ്തമായ രാജശ്രീയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭോഗങ്ങളെ പിന്നിലാക്കി തപസ്സിലേക്കു മനസ്സു നിവർത്തിച്ചു.
Verse 47
भोगांश्व॒ पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे | स गत्वा तपसा सिद्धि लोकान् विष्ट भ्य तेजसा
ഭോഗങ്ങളെ പിന്നിലാക്കി അദ്ദേഹം മനസ്സിനെ തപസ്സിലേക്കു മാത്രം നിവർത്തിച്ചു. തപസ്സിലൂടെ സിദ്ധി നേടിയ ശേഷം, ദീപ്തതേജസ്സോടെ തന്റെ പ്രഭാവംകൊണ്ട് സർവ്വലോകങ്ങളെയും സ്തംഭിപ്പിക്കുകയും ദഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 48
तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् | अपिबच्च तत: सोममिन्द्रेण सह कौशिक:
ദീപ്തൗജസ്സുള്ള കൗശികൻ (വിശ്വാമിത്രൻ) സർവ്വലോകങ്ങളെയും ദഹിപ്പിച്ചു; തപസ്സിലൂടെ ബ്രാഹ്മണത്വം പ്രാപിച്ചു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം സോമപാനവും ചെയ്തു.
Verse 163
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुड्क्ष्व राज्यं महामुने । और अत्यन्त संतुष्ट होकर राजा विश्वामित्रने उस समय उन महर्षिसे कहा--“ब्रह्मन्! आप दस करोड़ गायें अथवा मेरा सारा राज्य लेकर इस नन्दिनी-को मुझे दे दें। महामुने! इसे देकर आप राज्य भोग करें"
“മഹാമുനേ! നന്ദിനിയെ എനിക്കു ഏല്പിക്കൂ; (അതിന് പകരം) രാജ്യം ഭുജിക്കൂ.”
Verse 174
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्े विश्वामित्रपरा भवे चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ ചൈത്രരഥപർവത്തിൽ വസിഷ്ഠ–വിശ്വാമിത്രപ്രസംഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രപരാഭവവിഷയകമായ നൂറ്റി എഴുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 176
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ । वसिष्ठजीने कहा--अनघ! देवता
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—“അനഘാ, ഈ പാലുതരുന്ന നന്ദിനീ ഗാവിനെ ദാനം ചെയ്യാൻ പാടില്ല—നിന്റെ മുഴുവൻ രാജ്യത്തിനുപകരം പോലും അല്ല. ദേവപൂജ, അതിഥിസത്കാരം, പിതൃകർമ്മങ്ങൾ, യജ്ഞഹവിസ്സുകൾ എന്നിവയ്ക്കായിട്ടാണ് അവൾ എന്റെ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്നത്; അതിനാൽ രാജ്യംകൊടുത്താലും അവളെ നൽകാൻ കഴിയില്ല.”
Verse 193
स्वधर्म न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् | (क्षत्रियोडस्मि न विप्रो&हं बाहुवीय्योंडस्मि धर्मतः । तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यत: ।।
വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ എന്റെ സ്വധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല; ഈ ഗാവിനെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ കൊണ്ടുപോകും. ഞാൻ ക്ഷത്രിയൻ, ബ്രാഹ്മണൻ അല്ല; ധർമ്മപ്രകാരം ഭുജബലം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ എനിക്ക് അവകാശമുണ്ട്. അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ കണ്ണുമുന്നിൽ തന്നെ ഭുജബലത്തോടെ ഈ ഗാവിനെ ഹരിച്ച് കൊണ്ടുപോകും.”
Verse 412
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बल॑ तदा । प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यत:
മഹത്തായ അസ്ത്രവർഷം പെയ്തപ്പോൾ ആ സൈന്യം വെട്ടിക്കൊല്ലപ്പെടുകയായിരുന്നു; പിന്നെ എല്ലാടവും തകർന്നും ഭീതിയിലാഴ്ന്നും, വിശ്വാമിത്രൻ നോക്കിനിൽക്കേ തന്നെ അത് ചിതറിപ്പോയി.
Frequently Asked Questions
The implicit dharma-choice concerns balancing concealment and safety with truthful social conduct: the brothers must navigate public space while maintaining legitimacy, using respectful disclosure (origin from Ekacakrā, traveling with their mother) without unnecessary exposure.
Public institutions (like svayaṃvara and festival assemblies) operate through shared norms—truthful speech, guided travel, and reciprocal generosity—so prudent action aligns personal aims with socially sanctioned channels rather than coercive or clandestine methods.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is connective—providing narrative transit, public intelligence, and a sociological sketch of the svayaṃvara as a legitimate arena for alliance formation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.