Adhyaya 14
Lalitopākhyāna: Devagaṇa-samāgamaḥ and Śrīnagaryāḥ Nirmāṇam (Assembly of Devas; Construction and Splendor of the Divine City)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ലലിതോപാഖ്യാനത്തിലെ ഹയഗ്രീവ–അഗസ്ത്യ സംവാദത്തിൽ ദേവഗണങ്ങളുടെ മഹാസമാഗമം ഹയഗ്രീവൻ വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഋഷികളോടൊപ്പം ദേവിയെ ദർശിക്കാനെത്തുന്നു; വിഷ്ണു വിനതാസുത ഗരുഡാരൂഢനായി, ശിവൻ വൃഷഭാരൂഢനായി വരുന്നു. നാരദപ്രമുഖ ദേവർഷികൾ, അപ്സരസ്സുകൾ, ഗന്ധർവർ (വിശ്വാവസു മുതലായവർ), യക്ഷർ എന്നിവർ മഹാദേവിയെ ചുറ്റി സമവേതരാകുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് വിശ്വകർമ്മാവിനെ അമരാവതിയെപ്പോലൊരു ദിവ്യനഗരി നിർമ്മിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നു—പ്രാകാരങ്ങൾ, ഗോപുരങ്ങൾ, രാജമാർഗങ്ങൾ, അശ്വശാലകൾ, കൂടാതെ അമാത്യർ, സൈനികർ, ദ്വിജർ, പരിചാരകവർഗങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തി. പിന്നെ ദീപ്തിമാന കേന്ദ്രപ്രാസാദവും നവരത്നസഭയും ചിന്താമണി-നിർമ്മിത സിംഹാസനവും വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു; അത് ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ സ്വയംപ്രകാശമാണ്. ബ്രഹ്മാവ് സിംഹാസനത്തിന്റെ രാജാധികാരശക്തിയെ ചിന്തിച്ച് അതിന്റെ സാന്നിധ്യം ത്രിലോകങ്ങളിലും പദമാനങ്ങൾ ഉയർത്തുമെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കൂടാതെ രാജത്വം/അഭിഷേകചിഹ്നങ്ങളിൽ ശുഭാചാര്യർ, ഉത്തമലക്ഷണങ്ങൾ, സഹധർമ്മിണിയുടെ സാന്നിധ്യം എന്നിവയോടെ ഭരണം ആചാരപരവും ബ്രഹ്മാണ്ഡപരവും ആയി സഹ-സ്ഥാപിതമാകുന്നു എന്ന നിയമവചനവും പറയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः / आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ… ‘ലലിതാസ്തവരാജം’ എന്ന പതിമൂന്നാം അധ്യായം. ഹയഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു—അന്നേ സമയത്ത് ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് മഹർഷികളോടുകൂടെ ദേവേശിയെ ദർശിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അവിടെ എത്തി।
Verse 2
आजगाम ततो विष्णुरारूढो विनतासुतम् / शिवो ऽपि वृषमारूढः समायातो ऽखिलेश्वरीम्
അതിനുശേഷം വിഷ്ണു വിനതാസുതനായ ഗരുഡനെ ആരൂഢനായി വന്നു; ശിവനും വൃഷഭാരൂഢനായി അഖിലേശ്വരിയിലേക്കു സമാഗതനായി।
Verse 3
देवर्षयो नारदाद्याः समाजग्मुर्महेश्वरीम् / आययुस्तां महादेवीं सर्वे चाप्सरसां गणाः
നാരദാദി ദേവർഷികൾ മഹേശ്വരിയിലേക്കു സമാഗമിച്ചു; അപ്സരസ്സുകളുടെ എല്ലാ ഗണങ്ങളും ആ മഹാദേവിയിലേക്കു വന്നു।
Verse 4
विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाश्चैव यक्षकाः / ब्रह्मणाथ समादिष्टो विश्वकर्मा विशांपतिः
വിശ്വാവസു മുതലായ ഗന്ധർവരും യക്ഷന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രജാപതി വിശ്വകർമ്മൻ നിയുക്തനായി।
Verse 5
चकार नगरं दिव्यं यथामरपुरं तथा / ततो भगवती दुर्गा सर्वमन्त्राधिदेवता
അമരപുരിയെപ്പോലെ ഒരു ദിവ്യനഗരം അദ്ദേഹം നിർമ്മിച്ചു; തുടർന്ന് സർവ്വമന്ത്രങ്ങളുടെ അധിദേവതയായ ഭഗവതി ദുർഗ്ഗ പ്രത്യക്ഷയായി।
Verse 6
विद्याधिदेवता श्यामा समाजग्मतुरंबिकाम् / ब्राहयाद्या मातरश्चैव स्वस्वभूतगणावृताः
വിദ്യയുടെ അധിദേവതയായ ശ്യാമ അംബികയിലേക്കെത്തി; ബ്രാഹ്മി മുതലായ മാതൃകകളും തത്തത്തം ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് എത്തി।
Verse 7
सिद्धयो ह्यणिमाद्याश्च योगिन्यश्चैव कोटिशः / भैरवाः क्षेत्रपालाश्च महाशास्ता गणाग्रणीः
അണിമാദി സിദ്ധികളും കോടിക്കണക്കിന് യോഗിനികളും; ഭൈരവർ, ക്ഷേത്രപാലകർ, ഗണങ്ങളുടെ അഗ്രണിയായ മഹാശാസ്താവും (അവിടെ എത്തി)।
Verse 8
महागणेश्वरः स्कन्दो बटुको वीरभद्रकः / आगत्य ते महादेवीं तुष्टुवुः प्रणतास्तदा
മഹാഗണേശ്വരനായ സ്കന്ദനും ബടുകനും വീരഭദ്രനും എത്തി; അപ്പോൾ അവർ നമസ്കരിച്ചു മഹാദേവിയെ സ്തുതിച്ചു।
Verse 9
तत्राथ नगरीं रम्यां साट्टप्राकारतोरणाम् / गजाश्वरथशालाढ्यां राजवीथिविराजिताम्
അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഒരു മനോഹര നഗരിയെ കണ്ടു; ഉയർന്ന പ്രാകാരങ്ങളും തോരണങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഗജ-അശ്വ-രഥശാലകളാൽ സമൃദ്ധവും, രാജവീഥികളാൽ വിരാജിതവുമായിരുന്നു.
Verse 10
सामन्तानाममात्यानां सैनिकानां द्विजन्म नाम् / वेतालदासदासीनां गृहाणि रुचिराणि च
അവിടെ സാമന്തന്മാർ, അമാത്യന്മാർ, സൈനികർ, ദ്വിജന്മാർ; അതുപോലെ വേതാള-സേവകർ, ദാസന്മാർ, ദാസിമാർ എന്നിവരുടെ മനോഹര ഗൃഹങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 11
मध्यं राजगृहं दिव्यं द्वारगोपुरभूषितम् / शालाभिर्बहुभिर्युक्तं सभा भिरुषशोभितम्
നഗരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ദിവ്യമായ രാജഗൃഹം ഉണ്ടായിരുന്നു; ദ്വാരങ്ങളും ഗോപുരങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, അനേകം ശാലകളാൽ യുക്തവും, സഭകളാൽ മനോഹരമായി ശോഭിതവുമായിരുന്നു.
Verse 12
सिंहासनसभां चैव नवरत्नमयीं शुभाम् / मध्ये सिंहासनं दिव्यं चिन्तामणिवीनिर्मितम्
അവിടെ ശുഭമായ നവരത്നമയ സിംഹാസനസഭ ഉണ്ടായിരുന്നു; അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ചിന്താമണി രത്നത്തിൽ നിർമ്മിതമായ ദിവ്യ സിംഹാസനം ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 13
स्वयं प्रकाशमद्वन्द्वमुदयादित्यसंनिभम् / विलोक्य चिन्तयामास ब्रह्मा लोकपितामहः
സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നതും ദ്വന്ദ്വാതീതവും ഉദയസൂര്യസദൃശവുമായ ആ തേജസ്സിനെ കണ്ടു ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാ ചിന്തയിൽ മുങ്ങി.
Verse 14
यस्त्वेतत्समधिष्ठाय वर्तते बालिशो ऽपिवा / पुरस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकाधिको भवेत्
ഈ പുരിയെ ആശ്രയിച്ച്, ബാലിശനായാലും ആരെങ്കിലും ജീവിച്ചുനടക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഈ നഗരത്തിന്റെ പ്രഭാവംകൊണ്ട് അവൻ സർവ്വലോകങ്ങളിലുമധികനായിത്തീരും.
Verse 15
न केवला स्त्री राज्यार्हा पुरुषो ऽपि तया विना / मङ्गलाचार्यसंयुक्तं महापुरुषलक्षणम् / अनुकूलाङ्गनायुक्तमभिषिञ्चेदिति श्रुतिः
സ്ത്രീ മാത്രം രാജ്യമർഹയല്ല; അവളില്ലാതെ പുരുഷനും അല്ല. ശ്രുതി പറയുന്നു—മംഗലാചാര്യന്മാരോടുകൂടിയ, മഹാപുരുഷലക്ഷണസമ്പന്നനായ, അനുകൂല ഭാര്യയോടുകൂടിയ പുരുഷനെയാണ് അഭിഷേകം ചെയ്യേണ്ടത്.
Verse 16
विभातीयं वरारोहा भूर्ता शृङ्गारदेवता / वरो ऽस्यास्त्रिषु लोकेषु न चान्यः शङ्करादृते
ഈ വരാരോഹാ ദീപ്തിയായി പ്രകാശിക്കുന്നു; ശൃംഗാരദേവത തന്നെ മൂർത്തിയായതുപോലെ. ത്രിലോകങ്ങളിൽ ശങ്കരനെ ഒഴികെ അവൾക്കു മറ്റൊരു വരൻ ഇല്ല.
Verse 17
जडिलो मुण्डधारी च विरूपाक्षः कपालभृत् / कल्माषी भस्मदिग्धाङ्गः श्मशानास्थिविभूषणः
അവൻ ജടാധാരി, മുണ്ഡധാരി, വിരൂപാക്ഷൻ, കപാലം ധരിക്കുന്നവൻ; കല്മാഷി, ഭസ്മം പുരണ്ട അവയവങ്ങളുള്ളവൻ, ശ്മശാനത്തിലെ അസ്ഥികളെ ആഭരണമായി ധരിക്കുന്നവൻ.
Verse 18
अमङ्गलास्पदं चैनं वरयेत्सा सुमङ्गला / इति चिन्तयमानस्य ब्रह्मणो ऽग्रे महेश्वरः
‘ഇവൻ അമംഗളത്തിന്റെ ആസ്പദം; എങ്കിലും ആ സുമംഗളാ ഇവനെയേ വരിക്കും’ എന്ന് ബ്രഹ്മൻ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവന്റെ മുമ്പിൽ മഹേശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 19
कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो दिव्य शरीरवान् / दिव्यांबरधरः स्रग्वी दिव्यगन्धानुलेपनः
അവൻ കോടി മന്മഥന്മാരുടെ ലാവണ്യത്താൽ യുക്തനായ ദിവ്യശരീരധാരി; ദിവ്യാംബരം ധരിച്ച് മാലാധാരിയും ദിവ്യസുഗന്ധാനുലേപനത്താൽ ശോഭിച്ചവനുമായിരുന്നു।
Verse 20
किरीटहारकेयूरकुण्डलाद्यैरलङ्कृतः / प्रादुर्बभूव पुरतो जगन्मोहन रुपधृक्
കിരീടം, ഹാരം, കേയൂരം, കുണ്ഡലം മുതലായ ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായി, ലോകമോഹനമായ രൂപം ധരിച്ചു അവൻ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 21
तं कुमारमथालिङ्ग्य ब्रह्मा लोकपितामहः / चक्रे कामेश्वरं नाम्ना कमनीयवपुर्धरम्
അപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ആ കുമാരനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മനോഹരവപുസ്സുള്ള അവനെ ‘കാമേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 22
तस्यास्तु परमाशक्तेरनुरूपो वरस्त्वयम् / इति निश्चित्य तेनैव सहितास्तामथाययुः
‘ആ പരമശക്തിക്കു യോജിച്ച വരൻ ഇതുതന്നെ’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, അവനോടൊപ്പം ചേർന്ന് അവർ പിന്നെ അവളുടെ അടുക്കലേക്ക് പോയി।
Verse 23
अस्तुवंस्ते परां शक्तिं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / तां दृष्ट्वा मृगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः / अभवन्मन्मथाविष्टो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും മഹേശ്വരനും ആ പരാശക്തിയെ സ്തുതിച്ചു. മൃഗശാവസദൃശമായ കണ്ണുകളുള്ള അവളെ കണ്ട നീലലോഹിത കുമാരൻ മന്മഥാവേശത്തിൽ ആകുലനായി, എല്ലാ കര്മങ്ങളും മറന്നു പോയി।
Verse 24
सापि तं वीक्ष्य तन्वङ्गो मूर्तिंमन्तमिव स्मरम् / मदनाविष्टसर्वाङ्गी स्वात्मरूपममन्यत / अन्योन्यालोकनासक्तौ तावृभौ मदनातुरौ
അവളും അവനെ കണ്ടപ്പോൾ—മൂർത്തിമാനായ സ്മരനെപ്പോലെ—മദനാവേശം മുഴുവൻ ശരീരത്തെയും പിടിച്ചെടുത്തു; അവനെ തന്നെ തന്റെ സ്വരൂപമെന്നു കരുതി. ഇരുവരും പരസ്പരദർശനത്തിൽ ആസക്തരായി കാമാതുരരായി നിന്നു.
Verse 25
सर्वभावविशेषज्ञौ धृतिमन्तौ मनस्विनौ / परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्तास्वस्थचेतनौ
അവർ ഇരുവരും എല്ലാ ഭാവവിശേഷങ്ങളും അറിയുന്നവർ, ധൈര്യവാന്മാർ, മനസ്വികൾ; അവരുടെ ചരിതം മറ്റുള്ളവർക്ക് അജ്ഞാതം, കുറച്ചു നിമിഷം മനസ്സ് അശാന്തമായി നിന്നു.
Verse 26
अथोवाच महादेवीं ब्रह्मा लोकैकनायिकाम् / इमे देवाश्च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसां गणाः / त्वामीशां द्रष्टुमिच्छन्ति सप्रियां परमाहवे
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ലോകൈകനായികയായ മഹാദേവിയോട് പറഞ്ഞു—ഇവിടെ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങളും, ഹേ ഈശ്വരി, നിന്നെ പ്രിയനോടുകൂടി പരമസഭയിൽ ദർശിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 27
को वानुरूपस्ते देवि प्रियो धन्यतमः पुमान् / लोकसंरक्षणार्थाय भजस्व पुरुषं परम्
ഹേ ദേവി! നിനക്കനുരൂപനും നിന്റെ പ്രിയനും ആയ അത്യന്തം ധന്യനായ പുരുഷൻ ആരാണ്? ലോകസംരക്ഷണാർത്ഥം നീ ആ പരമപുരുഷനെ വരിക്ക.
Verse 28
राज्ञी भव पुरस्यास्य स्थिता भव वरासने / अभिषिक्तां महाभागैर्देवार्षे भिरकल्मषैः
ഈ നഗരത്തിന്റെ രാജ്ഞിയാകുക; ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതയാകുക. കല്മഷരഹിതരായ മഹാഭാഗ ദേവർഷിമാർ നിന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.
Verse 29
साम्राज्यचिह्नसंयुक्तां सर्वाभरणसंयुताम् / सप्रियामासनगतां द्रष्टुमिच्छामहे वयम्
സാമ്രാജ്യചിഹ്നങ്ങളാൽ യുക്തയും സർവാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയും പ്രിയനോടുകൂടെ ആസനസ്ഥയുമായ ദേവിയെ ദർശിക്കുവാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
It is narrated by Hayagrīva within the Hayagrīva–Agastya saṃvāda of the Lalitopākhyāna, describing a ceremonial convergence of deities and attendant beings around the Mahādevī.
The chapter enumerates layered divine classes—Trimūrti, devarṣis, apsarases, gandharvas, yakṣas, mātr̥kās, siddhis, yoginīs, bhairavas, kṣetrapālas, and major gaṇa leaders (Gaṇeśa, Skanda, Vīrabhadra). This functions as cosmological metadata, mapping the Devī’s court as a totalizing hierarchy of beings.
The divine city (built by Viśvakarmā) and the self-luminous cintāmaṇi throne encode Shākta sovereignty: the Devī’s seat becomes a cosmogram of authority, where ritual enthronement, auspicious order, and the presence of the consort motif articulate sacral kingship and cosmic legitimacy.