Shloka 12
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति / तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः
Transliteration
dhruveṇādhiṣṭitaścaiva sūryo 'po gṛhya varṣati / tadeṣa dīpta kiraṇaḥ sa kālagnirdivākaraḥ
Translation
ധ്രുവത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തിൽ സൂര്യൻ ജലം ഗ്രഹിച്ച് മഴയായി വർഷിക്കുന്നു. ദീപ്തകിരണനായ ആ ദിവാകരൻ കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നു.
Word by Word
ध्रुवेणby/through Dhruva
ध्रुवेण:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण) एकवचन
अधिष्टितःpresided over, governed
अधिष्टितः:
Karta (कर्ता/Subject qualifier)
TypeVerb
Rootअधि+स्था (धातु) + त (क्त; क्त-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘सूर्यः’ इत्यस्य विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक निपात (emphatic particle)
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
अपःwaters
अपः:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (अप्-शब्दः; बहुवचनप्रायः), द्वितीया बहुवचन
गृह्यhaving taken
गृह्य:
Purvakala-Kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Rootग्रह् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययः; अव्ययीभाव-रूप)
Formक्त्वान्त/ल्यपन्त अव्यय (gerund/absolutive)
वर्षतिrains, pours down
वर्षति:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootवृष् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तत्that
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध/Correlative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘एषः’ इत्यस्य सह निर्देश (correlative)
एषःthis (one)
एषः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
दीप्तbright, blazing
दीप्त:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootदीप्त (प्रातिपदिक; क्त-प्रत्ययान्त from दीप्)
Formक्तान्त विशेषण; पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘किरणः’ इत्यस्य विशेषण
किरणःray
किरणः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकिरण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
काल-अग्निःthe fire of Time
काल-अग्निः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकाल + अग्नि (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; तत्पुरुष (षष्ठी)—‘कालस्य अग्निः’
दिवाकरःthe day-maker (Sun)
दिवाकरः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootदिवा + कर (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; तत्पुरुष—‘दिवायाः करः’/‘दिवां करोति’ (day-maker)