Shloka 49
प्लक्षद्वीपवर्णनम्
Description of Plakṣa-dvīpa
Devanagari script
प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः / शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते
Transliteration
plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahā drumaḥ / śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate
Translation
അതിന്റെ അളവ് പ്ലക്ഷവൃക്ഷംകൊണ്ട് നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഒരു മഹാവൃക്ഷമുണ്ട്. വിശാലകാണ്ഡമുള്ള ആ വൃക്ഷം ‘ശാല്മലി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ നാമത്താലേ അത് പ്രസിദ്ധം.
Word by Word
प्लक्षवृक्षेणby/with the plakṣa tree
प्लक्षवृक्षेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootप्लक्ष-वृक्ष (प्रातिपदिक; प्लक्ष + वृक्ष)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; तत्पुरुष (determinative: “plakṣa-tree”)
संख्यातःis measured/counted
संख्यातः:
क्रिया (verbal predicate; passive)
TypeVerb
Root√ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (elliptic “is measured/counted”)
तस्यof it; its
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन
महान्great
महान्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; (पाठे ‘महा’ इति, अर्थतः ‘महान्’)
द्रुमःtree
द्रुमः:
कर्ता/विषय (Subject)
TypeNoun
Rootद्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
शाल्मलिःŚālmali (silk-cotton tree)
शाल्मलिः:
कर्ता/विषय (Subject)
TypeNoun
Rootशाल्मलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
विपुलस्कन्धःhaving a massive trunk
विपुलस्कन्धः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootविपुल-स्कन्ध (प्रातिपदिक; विपुल + स्कन्ध)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारय (descriptive: “broad-thick-trunked”)
तस्यof it; its
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन
नाम्नाby name
नाम्ना:
करण (Karaṇa/Instrument; “by the name”)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन
सःit; he
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया (Verb; passive)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense: “is called”)