Shloka 1
Reṇukā-vilāpa and the Aftermath of Jamadagni’s Slaying (अर्जुनोपाख्यान-प्रसङ्गः)
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // २९// वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् / उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 29// vāsiṣṭha uvāca śrusvaitatsakalaṃ rājā jamadagnivadhādikam / udvignacetāḥ subhṛśaṃ cintayāmāsa naikadhā
Translation
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ വായു പ്രോക്ത മധ്യമഭാഗത്തിലെ തൃതീയ ഉപോദ്ധാതപാദത്തിലെ അർജുനോപാഖ്യാനത്തിൽ ഇരുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ജമദഗ്നിവധാദി എല്ലാം കേട്ട രാജാവ് അത്യന്തം വ്യാകുലചിത്തനായി, പലവിധത്തിൽ ഗാഢമായി ചിന്തിച്ചു തുടങ്ങി।
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसूचक)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय, इत्यादि-उपसंहार/उद्धरणसूचक
śrī-brahmāṇḍein the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + prokta (कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समास (वायुनाऽ प्रोक्तम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कृदन्त: क्त (past passive participle) from √vac
madhyama-bhāgein the middle section
madhyama-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmadhyama (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
tṛtīyein the third
tṛtīye:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
upoddhāta-pādein the introductory quarter/section
upoddhāta-pāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootupoddhāta (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
arjuna-upākhyānein the Arjuna episode
arjuna-upākhyāne:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootarjuna (प्रातिपदिक) + upākhyāna (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
ekona-triṃśattamaḥtwenty-ninth
ekona-triṃśattamaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootekona (प्रातिपदिक) + triṃśat (संख्या-प्रातिपदिक) + tama (प्रत्यय)
Formतत्पुरुष-समास (एकोनत्रिंशत्-तमः = 29th), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
vāsiṣṭhaḥVāsiṣṭha
vāsiṣṭhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvāsiṣṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
śruṣvalisten
śruṣva:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootśru (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
etatthis
etat:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
sakalamentire
sakalam:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootsakala (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (etad)
rājāthe king
rājā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
jamadagni-vadha-ādikamthe killing of Jamadagni and the like
jamadagni-vadha-ādikam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootjamadagni (प्रातिपदिक) + vadha (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (जमदग्नेः वधः), ‘आदि’ सहित; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
udvigna-cetāḥagitated in mind
udvigna-cetāḥ:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootudvigna (कृदन्त) + cetas (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘चेताः’ = चेतस्-शब्दः (nom. sg.)
subhṛśamexceedingly
subhṛśam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsubhṛśa (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (adverb), क्रियाविशेषणम्
cintayāmāsapondered; thought
cintayāmāsa:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootcint (धातु)
Formलिट् (Periphrastic Perfect/परस्मैपद-परिप्रयोग), प्रथमपुरुष, एकवचन
nanot
na:
Pratiṣedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (particle of negation)
eka-dhāin one way; singly
eka-dhā:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rooteka (संख्या-प्रातिपदिक) + dhā (अव्यय-प्रत्यय)
Formअव्ययीभाव/अव्यय (adverb), ‘धा’प्रत्ययेन प्रकारवाचक