Adhyaya 15

Verse 1

सूत उवाच एवं कृष्णसख: कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पित: । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शित: ॥ १ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജ യുദിഷ്ഠിരൻ നടത്തിയ വിവിധ അനുമാനപരമായ ചോദ്യംചെയ്യലുകളെക്കാൾ മേലായി, ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പ്രസിദ്ധ സഖാവായ അർജുനൻ കൃഷ്ണവിരഹത്തിന്റെ ശക്തമായ വേദനയിൽ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു; അവന്റെ രൂപം പല സംശയങ്ങൾക്കും ഇടയായി.

Verse 2

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभ: । विभुं तमेवानुस्मरन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम् ॥ २ ॥

ശോകം മൂലം അർജുനന്റെ വായും താമരപോലെയുള്ള ഹൃദയവും വറ്റിപ്പോയി; ശരീരത്തിന്റെ തേജസ്സും മങ്ങി. സർവ്വവിഭുവായ പ്രഭുവിനെ മാത്രം അനുസ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, മറുപടിയായി ഒരു വാക്കുപോലും പറയാൻ അവനു പ്രായം കഴിയില്ലായിരുന്നു.

Verse 3

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुच: पाणिनामृज्य नेत्रयो: । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातर: ॥ ३ ॥

വലിയ പ്രയാസത്തോടെ അവൻ ദുഃഖാശ്രുക്കൾ തടഞ്ഞു, കൈകളാൽ കണ്ണുകൾ തുടച്ചു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇല്ലാതായതിനാൽ, വർധിച്ചുവരുന്ന സ്നേഹവും ആകാംക്ഷയും അവനെ അത്യന്തം വ്യാകുലനാക്കി.

Verse 4

सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४ ॥

ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സഖ്യത, മൈത്രി, സൗഹൃദം, ഉപകാരങ്ങൾ, കുടുംബബന്ധത്തിലെ ആത്മീയത, കൂടാതെ സാരഥ്യാദികളെ ഓർത്തുകൊണ്ട്, അർജുനൻ കണ്ണീരാൽ ഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളിൽ ജ്യേഷ്ഠനായ രാജാവ് യുദിഷ്ഠിരനോട് സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 5

अर्जुन उवाच वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५ ॥

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! സുഹൃത്ത്‌രൂപത്തിൽ എന്നെ ചേർത്തുനിന്ന ഭഗവാൻ ഹരി എന്നെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി പോയി; അതുകൊണ്ട് ദേവന്മാരെയും വിസ്മയിപ്പിച്ച എന്റെ മഹത്തേജസ് ഇനി ഇല്ല।

Verse 6

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शन: । उक्थेन रहितो ह्येष मृतक: प्रोच्यते यथा ॥ ६ ॥

ആരുടെയെങ്കിലും ക്ഷണവിയോഗം പോലും സർവ്വലോകങ്ങളെ അനനുകൂലവും ശൂന്യവും ആക്കുമോ—അവനെയാണു ഞാൻ നഷ്ടപ്പെടുത്തിയതു; അവനില്ലാതെ ഈ ലോകം സ്തുതിയില്ലാത്ത, ജീവൻകെട്ട ശരീരത്തെപ്പോലെ ആണ്।

Verse 7

यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्य: सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७ ॥

അവന്റെ ആശ്രയത്താലേ ദ്രുപദന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ സ്വയംവരവേളയിൽ കാമഗർവത്തിൽ മദിച്ച രാജാക്കന്മാരുടെ തേജസ് ഞാൻ കെടുത്തി; വില്ല് സജ്ജമാക്കി മത്സ്യലക്ഷ്യം ഭേദിച്ച് ദ്രൗപദി (കൃഷ്ണാ)യെ നേടി।

Verse 8

यत्सन्निधावहमु खांडवमग्नयेऽदा- मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥

അവന്റെ സന്നിധിയിലായിരുന്നു ഞാൻ അഗ്നിദേവനെ ഖാണ്ഡവവനം ദഹിപ്പിക്കാൻ അനുവദിച്ചതും, ദേവഗണങ്ങളോടുകൂടി ഇന്ദ്രനെ വേഗത്തിൽ ജയിച്ചതും. അവന്റെ കൃപയാൽ ഖാണ്ഡവാഗ്നിയിൽ നിന്ന് മയ ദാനവൻ രക്ഷപ്പെട്ടു; അവന്റെ അത്ഭുത ശില്പമായയാൽ ഞങ്ങളുടെ സഭാഭവനം പണിതുയർന്നു; അവിടെ രാജസൂയയജ്ഞത്തിൽ ദിക്കുകളിലെ രാജാക്കന്മാർ വന്ന് നിങ്ങളെ കരം-ഭേദം അർപ്പിച്ചു।

Verse 9

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्‌घ्रिमहन्मखार्थम् आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्य: । तेनाहृता: प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन्बलिमध्वरे ते ॥ ९ ॥

അവന്റെ തേജസ്സാൽ തന്നെയാണ് നിങ്ങളുടെ മാന്യനായ അനുജൻ—പതിനായിരം ആനകളുടെ ബലം ഉള്ള വീരൻ—അനേകം രാജാക്കന്മാർ വണങ്ങിയ പാദങ്ങളുള്ള ജരാസന്ധനെ വധിച്ചത്. ജരാസന്ധന്റെ പ്രമഥനാഥ യജ്ഞത്തിനായി കൊണ്ടുവന്ന രാജാക്കന്മാർ മോചിതരായി; പിന്നെ രാജസൂയത്തിൽ വന്ന് നിങ്ങളെ കരം-ഭേദം അർപ്പിച്ചു।

Verse 10

पत्‍न्‍यास्तवाधिमखक्लृप्तमहाभिषेक- श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवै: सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयो: पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशा: ॥ १० ॥

അവൻ തന്നെയാണ് ശ്രീകൃഷ്ണൻ; രാജസൂയ മഹാഭിഷേകത്തിനായി മനോഹരമായി അലങ്കരിച്ച നിങ്ങളുടെ റാണിയുടെ കേശഗുച്ചം സഭയിൽ ദുഷ്ടർ സ്പർശിച്ച് അപമാനിച്ചപ്പോൾ, അവൻ ആ പാപികളുടെ ഭാര്യമാരുടെ മുടി അഴിച്ചു വിട്ടു. അപ്പോൾ റാണി കണ്ണീരോടെ കൃഷ്ണപാദങ്ങളിൽ വീണു।

Verse 11

यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् य: । शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घ: ॥ ११ ॥

വനവാസകാലത്ത് ശത്രുക്കളുടെ കപടയോജനയാൽ ദുർവാസാ മുനി തന്റെ പത്തായിരം ശിഷ്യരോടുകൂടെ വന്ന് ഞങ്ങളെ ഭീകരസങ്കടത്തിലാക്കി. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ശാകാന്നത്തിന്റെ ശേഷിപ്പു മാത്രം സ്വീകരിച്ച് ഞങ്ങളെ രക്ഷിച്ചു; നദിയിൽ കുളിച്ചിരുന്ന മുനിസംഘം തൃപ്തരായി, ത്രിലോകവും സന്തുഷ്ടമായി।

Verse 12

यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि- र्विस्मापित: सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥ १२ ॥

അവന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ശൂലപാണിയായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ഗിരിജയോടുകൂടെ എന്നെ കണ്ടു വിസ്മയിച്ചു; പ്രസന്നനായി തന്റെ തന്നെ ആയുധം എനിക്ക് നൽകി. മറ്റു ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ ആയുധങ്ങൾ നൽകി; ഈ ശരീരത്തോടെയേ ഞാൻ ഇന്ദ്രഭവനം പ്രാപിച്ച് മഹാസനത്തിന്റെ പകുതി ലഭിച്ചു।

Verse 13

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवा: । सेन्द्रा: श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषित: पुरुषेण भूम्ना ॥ १३ ॥

സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ഞാൻ കുറെ ദിവസം അതിഥിയായി വിഹരിക്കുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രനുൾപ്പെടെ ദേവന്മാർ നിവാതകവചൻ എന്ന ദൈത്യനെ വധിക്കാൻ ഗാണ്ഡീവചിഹ്നിതമായ എന്റെ ഭുജദണ്ഡയുഗ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചു. അജമീഢവംശജനായ രാജാവേ, ഇന്ന് ആ പരമപുരുഷന്റെ വിരഹം കൊണ്ട് ഞാൻ ശൂന്യനായി; അവന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ അത്ര ശക്തനായിരുന്നത്।

Verse 14

यद्बान्धव: कुरुबलाब्धिमनन्तपार- मेको रथेन ततरेऽहमतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्य: ॥ १४ ॥

കൗരവരുടെ സൈന്യബലം അനന്തപാരമുള്ള സമുദ്രംപോലെ ആയിരുന്നു; അതിൽ അനേകം അജേയ ശക്തികൾ വസിച്ചു, അതിനെ കടക്കുക അസാധ്യം. എന്നാൽ അവന്റെ സൗഹൃദം കൊണ്ടു ഞാൻ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് ഒറ്റയ്ക്കു തന്നെ അതു കടന്നു. അവന്റെ കൃപയാൽ ഞാൻ പശുക്കളെ തിരികെ നേടി, ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് ധാരാളം ധനവും സമ്പാദിച്ചു, കൂടാതെ രത്നമയമായി ദീപ്തിയുടെ ആധാരമായ രാജാക്കന്മാരുടെ ശിരസ്ത്രാണങ്ങളും അവരുടെ തലയിൽ നിന്ന് കവർന്നു।

Verse 15

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि च द‍ृशा सह ओज आर्च्छत् ॥ १५ ॥

അവൻ തന്നെയാണ് എന്റെ വിഭു ശ്രീകൃഷ്ണൻ; യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ ഭീഷ്മൻ, കർണ്ണൻ, ദ്രോണൻ, ശല്യൻ മുതലായവർ നയിച്ച കൗരവസേനാവ്യൂഹത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും ആയുസ്സും ഉത്സാഹബലവും മനോബലവും ദൃഷ്ടിയാൽ തന്നെ അപഹരിച്ചു।

Verse 16

यद्दो:षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यै: । अस्‍त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि ॥ १६ ॥

ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കർണ്ണൻ, ഭൂരിശ്രവാ, സുശർമ, ശല്യൻ, ജയദ്രഥൻ, ബാഹ്ലികൻ മുതലായ മഹാരഥർ അച്യുത മഹിമയുള്ള അസ്ത്രങ്ങൾ എന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി; എന്നാൽ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ കൃപയാൽ അവ എന്റെ തലത്തിലെ ഒരു രോമം പോലും സ്പർശിച്ചില്ല—അസുരരുടെ ആയുധങ്ങൾ നൃസിംഹദേവന്റെ ഭക്തൻ പ്രഹ്ലാദനെ സ്പർശിക്കാത്തതുപോലെ।

Verse 17

सौत्ये वृत: कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्या: । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ता: ॥ १७ ॥

എന്റെ കുമതിയാൽ, മോക്ഷത്തിനായി സജ്ജനർ ഭജിക്കുന്ന അവന്റെ പാദപദ്മമുള്ള ആത്മദനായ ഈശ്വരനെ ഞാൻ സാരഥിയാക്കി. എങ്കിലും അവന്റെ കൃപയാൽ, ദാഹിച്ച കുതിരകൾക്കായി വെള്ളം എടുക്കാൻ ഞാൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി നിലത്തു നിന്നപ്പോഴും രഥിക ശത്രുക്കൾ എന്നെ കൊല്ലാതെ വിട്ടു; അവന്റെ പ്രഭാവം അവരുടെ ചിത്തം നിശ്ചലമാക്കി।

Verse 18

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥

ഹേ രാജാവേ! മാധവന്റെ ഉദാരമായ തമാശകളും തുറന്ന സംഭാഷണങ്ങളും മനോഹരമായ പുഞ്ചിരിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവയായിരുന്നു. ‘ഹേ പാർഥാ, ഹേ അർജുനാ, സഖേ, കുരുനന്ദന’ എന്ന ഹൃദയസ്പർശിയായ വിളികൾ ഓർമ്മ വന്നാൽ എന്റെ ഹൃദയം കുലുങ്ങുന്നു; ഞാൻ വിഹ്വലനാകുന്നു।

Verse 19

शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्ध: । सख्यु: सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥ १९ ॥

സൗഹൃദത്തിന്റെ ഏകത്വത്തിൽ ഞങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ഒരുമിച്ച് കിടന്നു, ഇരുന്നു, അലഞ്ഞു, ഭക്ഷിച്ചു. വീര്യപ്രകടനത്തിന്റെ വേളയിൽ എന്തെങ്കിലും അസംഘടിതത്വം കണ്ടാൽ ഞാൻ അവനെ പരിഹസിച്ച്, “സുഹൃത്തേ, നീ എത്ര സത്യവാൻ!” എന്നു പറയുമായിരുന്നു. എങ്കിലും ആ മഹാനായ പരമാത്മാവ്, സഖനോട് സഖനായി, പിതാവ് മകനോട് പോലെ, എന്റെ കുമതിയിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ കുറ്റങ്ങളും സഹിച്ചു।

Verse 20

सोऽहं नृपेन्द्र रहित: पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्य: । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भ‍िरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥ २० ॥

ഹേ നൃപേന്ദ്രാ! പുരുഷോത്തമനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ—എന്റെ പ്രിയ സഖാവും പരമ സുഹൃത്തും—അവനിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതുകൊണ്ട് എന്റെ ഹൃദയം ശൂന്യമായതായി തോന്നുന്നു. അവൻ ഇല്ലാതിരുന്നപ്പോൾ, വഴിയിൽ കൃഷ്ണപത്നിമാരുടെ ദേഹങ്ങളെ കാത്തുകൊണ്ടിരിക്കെ അധാർമ്മിക ഗോപന്മാർ എന്നെ ദുർബലനെപ്പോലെ തോൽപ്പിച്ചു.

Verse 21

तद्वै धनुस्त इषव: स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन्हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१ ॥

അതേ ഗാണ്ഡീവ ധനുസ്സും അതേ അമ്പുകളും അതേ രഥവും അതേ കുതിരകളും; രാജാക്കന്മാർ വണങ്ങിയ അതേ അർജുനൻ തന്നെയാണ് ഞാൻ. എന്നാൽ ശ്രീകൃഷ്ണവിയോഗത്തിൽ ക്ഷണത്തിൽ എല്ലാം നിഷ്ഫലവും ശൂന്യവുമായി—ചാരത്തിൽ നെയ്യാഹുതി പോലെ, മായവടികൊണ്ട് ധനം കൂട്ടുന്നതുപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ ഉഷരഭൂമിയിൽ വിത്ത് വിതയ്ക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 22

राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥

ഹേ രാജാവേ! ദ്വാരകയിലെ നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും കുറിച്ച് നീ ചോദിച്ചതിനാൽ പറയുന്നു. ബ്രാഹ്മണശാപം മൂലം മോഹിതരായി അവർ പുഴുങ്ങിയ അരിയിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ വാരുണീ മദ്യം കുടിച്ച് മദോന്മത്തചിത്തരായി; പരസ്പരം തിരിച്ചറിയാതെ വടികളാൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ കൊന്നൊടുക്കി, ഇപ്പോൾ നാലോ അഞ്ചോ പേർ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു.

Verse 23

राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥

ഹേ രാജാവേ! ദ്വാരകയിലെ നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും കുറിച്ച് നീ ചോദിച്ചതിനാൽ പറയുന്നു. ബ്രാഹ്മണശാപം മൂലം മോഹിതരായി അവർ പുഴുങ്ങിയ അരിയിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ വാരുണീ മദ്യം കുടിച്ച് മദോന്മത്തചിത്തരായി; പരസ്പരം തിരിച്ചറിയാതെ വടികളാൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ കൊന്നൊടുക്കി, ഇപ്പോൾ നാലോ അഞ്ചോ പേർ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു.

Verse 24

प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथ: ॥ २४ ॥

വാസ്തവത്തിൽ ഇതെല്ലാം ഭഗവാൻ ഈശ്വരന്റെ ഇച്ഛാലീല തന്നെയാണ്; ചിലപ്പോൾ ജീവികൾ പരസ്പരം കൊല്ലുന്നു, മറ്റുചിലപ്പോൾ പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 25

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भ‍िरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥

ഹേ രാജാവേ, ജലത്തിൽ വലിയതും ശക്തവുമായ ജലജീവികൾ ചെറുതും ദുർബലവുമായവയെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഭൂഭാരം ലഘൂകരിക്കാനായി പരമേശ്വരൻ യാദവരിൽ ശക്തന്മാർകൊണ്ട് ദുർബലരെ, വലിയ യാദവരാൽ ചെറിയ യാദവരെ പരസ്പരം സംഹരിപ്പിച്ചു।

Verse 26

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भ‍िरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥

ഹേ രാജാവേ, ജലത്തിൽ വലിയതും ശക്തവുമായ ജലജീവികൾ ചെറുതും ദുർബലവുമായവയെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഭൂഭാരം ലഘൂകരിക്കാനായി പരമേശ്വരൻ യാദവരിൽ ശക്തന്മാർകൊണ്ട് ദുർബലരെ, വലിയ യാദവരാൽ ചെറിയ യാദവരെ പരസ്പരം സംഹരിപ്പിച്ചു।

Verse 27

देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७ ॥

ദേശ-കാല-പരിസ്ഥിതിയോട് യോജിച്ചും ഹൃദയദാഹം ശമിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഗോവിന്ദൻ എനിക്കു നൽകിയ ഉപദേശങ്ങൾ സ്മരിച്ചാൽ മാത്രമേ എന്റെ ചിത്തം അവയാൽ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 28

सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णो: कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥ २८ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ അതിഗാഢമായ സൗഹൃദഭാവത്തോടെ ഭഗവാന്റെ ഉപദേശങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മവും ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അർജുനന്റെ ബുദ്ധി ശാന്തമായി; എല്ലാ മലിനതകളിൽ നിന്നും വിമലമായി।

Verse 29

वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥ २९ ॥

വാസുദേവന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ നിരന്തരം ധ്യാനിച്ചതിനാൽ അർജുനന്റെ ഭക്തി വേഗത്തിൽ വർധിച്ചു; ആ ഭക്തി അവന്റെ ബുദ്ധിയിലെ ശേഷിച്ചിരുന്ന എല്ലാ കഷായമാലിന്യങ്ങളും മഥിച്ച് നീക്കി.

Verse 30

गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभु: ॥ ३० ॥

യുദ്ധമദ്ധ്യേ ഭഗവാൻ പാടിയ ജ്ഞാനം, ലീലയും വിരഹവും മൂലം കാല-കർമ്മതമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ട് അർജുനൻ മറന്നതുപോലെ തോന്നി; എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ അല്ല—അവൻ വീണ്ടും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപനായിത്തീർന്നു।

Verse 31

विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशय: । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भव: ॥ ३१ ॥

ബ്രഹ്മസമ്പത്ത് ലഭിച്ചതിനാൽ അവൻ ശോകരഹിതനായി, ദ്വൈതസന്ദേഹങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഛേദിക്കപ്പെട്ടു. പ്രകൃതിയുടെ ത്രിഗുണങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് നിർഗുണസ്ഥിതിയിൽ ലീനനായി; ഭൗതിക ലിംഗത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായതിനാൽ ജനനമരണബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങാനുള്ള സാധ്യത ഇനി ഇല്ല।

Verse 32

निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्व:पथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिर: ॥ ३२ ॥

ഭഗവാൻ തന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെന്ന വാർത്ത കേട്ടും, യദുകുലത്തിന്റെ ഭൂമിയിലെ ലീലാപ്രകടനം അവസാനിച്ചതെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയുമുള്ള നിഭൃതാത്മാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ, തന്റെ പഥം—ഭഗവദ്ധാമഗമനം—എന്ന് തീരുമാനിച്ചു।

Verse 33

पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृते: ॥ ३३ ॥

പൃഥാ (കുന്തി) ധനഞ്ജയൻ പറഞ്ഞ യദുക്കളുടെ നാശവും ഭഗവാന്റെ അന്തർധാനവും കേട്ട്, അധോക്ഷജ ഭഗവാനിൽ ഏകാന്തഭക്തിയോടെ മനസ്സിനെ നിക്ഷേപിച്ചു; അങ്ങനെ അവൾ സംസാരഗതിയിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു മോചനം നേടി।

Verse 34

ययाहरद् भुवो भारं तां तनुं विजहावज: । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितु: समम् ॥ ३४ ॥

ഏത് ദേഹത്തിലൂടെ അജന്മനായ ഈശ്വരൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഭൂമിയുടെ ഭാരമകറ്റിയതോ, അതേ ദേഹം അവൻ ഉപേക്ഷിച്ചു; യദുക്കളെയും ദേഹത്യാഗത്തിലേക്ക് നയിച്ച് ലോകഭാരം ലഘൂകരിച്ചു. ഇത് മുള്ളുകൊണ്ട് മുള്ള് എടുത്തതുപോലെ; എങ്കിലും നിയന്ത്രകനു രണ്ടും സമമാണ്।

Verse 35

यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नट: । भूभार: क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम् ॥ ३५ ॥

ഭൂമിയുടെ ഭാരമകറ്റാൻ മത്സ്യാദി അവതാരരൂപങ്ങൾ ധരിച്ച ഭഗവാൻ, നടനെപ്പോലെ ഒരു ദേഹം വിട്ട് മറ്റൊന്ന് സ്വീകരിക്കുന്നു; അവൻ തന്നേ തന്റെ പ്രാകട്യ കലെവർം ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 36

यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथ: । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा- मभद्रहेतु: कलिरन्ववर्तत ॥ ३६ ॥

ശ്രവണീയമായ സത്കഥകളാൽ മഹത്വപ്പെട്ട ഭഗവാൻ മുകുന്ദൻ തന്റെ സ്വതനുവോടെ ഈ ഭൂമിയെ വിട്ടപ്പോൾ, അതേ ദിവസമേ അൽപബുദ്ധിയും അപ്രബുദ്ധചേതസ്സും ഉള്ളവർക്കു അമംഗളഹേതുവായ കലി പൂർണ്ണമായി പ്രകടമായി।

Verse 37

युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुध: पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना- द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥ ३७ ॥

ബുദ്ധിമാനായ യുധിഷ്ഠിരൻ നഗരത്തിലും രാജ്യത്തിലും വീട്ടിലും വ്യക്തികളിലും കലിയുഗത്തിന്റെ വ്യാപനം—ലോഭം, അസത്യം, വഞ്ചന, ഹിംസ മുതലായ അധർമ്മചക്രം—വിചാരിച്ച്, ഗൃഹത്യാഗത്തിനായി സ്വയം ഒരുക്കി അതനുസരിച്ച് വേഷം ധരിച്ചു।

Verse 38

स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मन: सुसमं गुणै: । तोयनीव्या: पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ३८ ॥

തുടർന്ന് ഗജാഹ്വയ (ഹസ്തിനാപുര) രാജധാനിയിൽ, സ്വരാട് തന്റെ വിനയശീലനും ഗുണങ്ങളിൽ സമനായി പരിശീലിതനുമായ പൗത്രനെ സമുദ്രപര്യന്തമായ ഭൂമിയുടെ അധിപതിയായി അഭിഷേകം ചെയ്തു സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി।

Verse 39

मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं तत: । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वर: ॥ ३९ ॥

പിന്നീട് മഥുരയിൽ അനിരുദ്ധന്റെ പുത്രനായ വജ്രനെ ശൂരസേനയുടെ രാജാവായി നിയമിച്ചു. തുടർന്ന് മഹാരാജ യുധിഷ്ഠിരൻ പ്രാജാപത്യ യാഗം നടത്തി, ഗൃഹസ്ഥജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കാനായി അഗ്നിയെ തന്റെ ഉള്ളിൽ സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 40

विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कार: सञ्छिन्नाशेषबन्धन: ॥ ४० ॥

അവിടെ അദ്ദേഹം രാജവസ്ത്രം, കച്ച, ആഭരണങ്ങൾ മുതലായ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു; മമതയും അഹങ്കാരവും വിട്ട് എല്ലാ ബന്ധനങ്ങളും ഛേദിച്ചു।

Verse 41

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ४१ ॥

അദ്ദേഹം വാക്കിനെ മനസ്സിൽ, മനസ്സിനെ പ്രാണത്തിൽ, പ്രാണത്തെ അപാനത്തിൽ, തന്റെ സമസ്ത സത്തയെ പഞ്ചഭൂതസ്വരൂപത്തിൽ ലയിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ദേഹത്തെ മരണത്തിൽ അർപ്പിച്ച് ശുദ്ധാത്മാവായി ദേഹബോധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി।

Verse 42

त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनि: । सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ४२ ॥

പഞ്ചഭൂതദേഹത്തെ ത്രിഗുണങ്ങളിൽ ഹോമം ചെയ്ത്, ആ ത്രിഗുണങ്ങളെ ഏക അവിദ്യയിൽ ലയിപ്പിച്ചു; പിന്നെ അവിദ്യയെ ആത്മയിൽ, ആത്മയെ അവ്യയ ബ്രഹ്മത്തിൽ സമർപ്പിച്ചു।

Verse 43

चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्‍मुक्तमूर्धज: । दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् । अनवेक्षमाणो निरगादश‍ृण्वन्बधिरो यथा ॥ ४३ ॥

ചീർന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചു, ഘനാഹാരം ഉപേക്ഷിച്ചു, വാക്ക് ബന്ധിച്ചു, മുടി അഴിച്ചുവിട്ട് അദ്ദേഹം ജഡനോ ഉന്മത്തരോ പിശാചോ പോലെയായി; ആരെയും നോക്കാതെ പുറപ്പെട്ടു, ബധിരനെപ്പോലെ ഒന്നും കേട്ടില്ല।

Verse 44

उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभि: । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन्नावर्तेत यतो गत: ॥ ४४ ॥

പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഉത്തരദിശയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു—പൂർവ്വികരും മഹാത്മാക്കളും സ്വീകരിച്ച പാതയിലൂടെ—ഹൃദയത്തിൽ പരബ്രഹ്മം/പരമപുരുഷനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് എവിടെയെത്തിയാലും അതേ ഭാവത്തിൽ നിലകൊണ്ടു; തിരികെ വന്നില്ല।

Verse 45

सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातर: कृतनिश्चया: । कलिनाधर्ममित्रेण द‍ृष्ट्वा स्पृष्टा: प्रजा भुवि ॥ ४५ ॥

മഹാരാജ യുദിഷ്ഠിരന്റെ ഇളയ സഹോദരന്മാർ കലിയുഗാധർമ്മം ലോകമാകെ വ്യാപിച്ച് പ്രജകളെ സ്പർശിച്ചതായി കണ്ടു; അതിനാൽ അവർ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടർന്നു।

Verse 46

ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मन: । मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ ४६ ॥

അവർ ധർമ്മത്തിന്റെ എല്ലാ നിബന്ധനകളും നിർവഹിച്ചു; ആത്മാവിന്റെ പരമലക്ഷ്യം ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വൈകുണ്ഠ പാദപദ്മങ്ങളാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മനസ്സോടെ ഇടവിടാതെ അവയെ ധ്യാനിച്ചു।

Verse 47

तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भ‍िर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥

നിരന്തര ധ്യാനസ്മരണയിൽ നിന്നുയർന്ന ഭക്തിയാൽ അവരുടെ ബോധം ശുദ്ധമായി; ഏകാന്തഭാവത്തോടെ അവർ പരമ നാരായണപദത്തിൽ ഗതി പ്രാപിച്ചു. വിഷയാസക്തരായ അസദ്‌ജനങ്ങൾക്ക് ആ ധാമം ദുർലഭം; എന്നാൽ പാണ്ഡവർ എല്ലാ മലിനതയും കഴുകി, ഇതേ ദേഹത്തോടെയേ ആ നിർമല സ്ഥാനത്തെത്തി।

Verse 48

तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भ‍िर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥

നിരന്തര ധ്യാനസ്മരണയിൽ നിന്നുയർന്ന ഭക്തിയാൽ അവരുടെ ബോധം ശുദ്ധമായി; ഏകാന്തഭാവത്തോടെ അവർ പരമ നാരായണപദത്തിൽ ഗതി പ്രാപിച്ചു. വിഷയാസക്തരായ അസദ്‌ജനങ്ങൾക്ക് ആ ധാമം ദുർലഭം; എന്നാൽ പാണ്ഡവർ എല്ലാ മലിനതയും കഴുകി, ഇതേ ദേഹത്തോടെയേ ആ നിർമല സ്ഥാനത്തെത്തി।

Verse 49

विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मन: । कृष्णावेशेन तच्चित्त: पितृभि: स्वक्षयं ययौ ॥ ४९ ॥

വിദുരനും പ്രഭാസയിൽ തന്റെ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു; കൃഷ്ണചിന്തയിൽ ലീനമായ ചിത്തം കൊണ്ടു പിതൃലോകവാസികൾ അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിച്ച് തന്റെ മൂലസ്ഥാനത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചു।

Verse 50

द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५० ॥

ദ്രൗപദിയും തന്റെ ഭർത്താക്കന്മാർ അവളെ പരിഗണിക്കാതെ ഗൃഹം വിട്ടുപോകുന്നതു കണ്ടു. അവൾ ഭഗവാൻ വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ നന്നായി അറിഞ്ഞിരുന്നു; ദ്രൗപദിയും സുഭദ്രയും കൃഷ്ണചിന്തയിൽ ഏകാന്തമായി ലീനരായി ഭർത്താക്കന്മാരെപ്പോലെ പരമഫലം പ്രാപിച്ചു.

Verse 51

य: श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणां पाण्डो: सुतानामिति सम्प्रयाणम् । श‍ृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ॥ ५१ ॥

ഭഗവാനെ പ്രിയമായ പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ പരമഗതിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ട കഥയെ ആരെങ്കിലും ഭക്തിശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ആ കഥ അത്യന്തം മംഗളകരവും പരമപവിത്രവും ആകുന്നു. അവൻ ഹരിഭക്തി പ്രാപിച്ച് ജീവിതത്തിന്റെ പരമസിദ്ധി കൈവരിക്കുന്നു.