Adhyaya 4

Verse 1

श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

ശ്രീരാജാവ് നിമി പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ തന്റെ അന്തർശക്തിയാൽ, തന്റെ ഇച്ഛാനുസാരം ഈ ലോകത്തിൽ അവതരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ദയവായി പറയുക—ഹരി തന്റെ വിവിധ അവതാരങ്ങളിൽ ഭൂതകാലത്ത്, വർത്തമാനത്തിൽ, ഭാവിയിൽ ഇവിടെ ഏതു ഏതു ലീലാകർമങ്ങൾ ചെയ്തു, ചെയ്യുന്നു, ചെയ്യുമെന്നു.

Verse 2

श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥

ശ്രീ ദ്രുമിലൻ പറഞ്ഞു: അനന്തനായ പരമേശ്വരന്റെ അനന്ത ഗുണങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി എണ്ണുകയോ വിവരിക്കുകയോ ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നവന്റെ ബുദ്ധി ബാലബുദ്ധിയാണ്. മഹാപ്രതിഭയും ഏറെകാലം പരിശ്രമിച്ച് ഭൂമിയിലെ ധൂളികണങ്ങൾ എണ്ണിയാലും, സർവ്വശക്തികളുടെ നിധിയായ ഭഗവാന്റെ മനോഹരഗുണങ്ങൾ എണ്ണാൻ കഴിയില്ല.

Verse 3

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥

ആദിദേവനായ നാരായണൻ തനിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ച പഞ്ചഭൂതങ്ങളാൽ വിരാട്‌-പുരം (വിശ്വദേഹം) സൃഷ്ടിച്ച്, തന്റെ സ്വാംശത്തോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, അവൻ ‘പുരുഷൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി।

Verse 4

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भ‍व आदिकर्ता ॥ ४ ॥

അവന്റെ ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ത്രിലോകങ്ങളുടെ സമസ്ത വിന്യാസവും സൂക്ഷ്മമായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവന്റെ ദിവ്യ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ ദേഹധാരികളുടെയും ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അവന്റെ ചേതനയിൽ നിന്നാണ് ബന്ധിതജ്ഞാനം; അവന്റെ ശ്വാസത്തിൽ നിന്നാണ് ബലം, ഓജസ്, ഇന്ദ്രിയശക്തി, കർമ്മപ്രവൃത്തി എന്നിവ പിറക്കുന്നത്. സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് ഗുണങ്ങളുടെ വഴിയായി സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിവയുടെ ആദികർത്താവ് അവൻ തന്നെയാണ്।

Verse 5

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भ‍वस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

ആദിയിൽ സൃഷ്ടിക്കായി ആ ആദിപുരുഷൻ രജോഗുണം വഴി ബ്രഹ്മാ (ശതധൃതി) രൂപമായി പ്രകടമായി. നിലനില്പിനായി അവൻ വിഷ്ണു—യജ്ഞങ്ങളുടെ അധിപനും ദ്വിജധർമ്മസേതുവിന്റെ രക്ഷകനും—ആയി. പ്രളയകാലത്ത് തമോഗുണം വഴി അതേ പരമൻ രുദ്രരൂപം ധരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ജീവികൾ എപ്പോഴും ഉത്ഭവം, സ്ഥിതി, ലയം എന്നീ ശക്തികൾക്ക് വിധേയരായിരിക്കുന്നു।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‍‌घ्रि: ॥ ६ ॥

ധർമ്മനും ദക്ഷകുമാരിയായ മൂർത്തിയുടെയും പുത്രനായി പരമശാന്തനായ, ഋഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നര-നാരായണ ഋഷി ജനിച്ചു. കർമ്മബന്ധനം അവസാനിപ്പിക്കുന്ന ഭഗവദ്ഭക്തിയെ അദ്ദേഹം ഉപദേശിച്ചു; സ്വയം അതിനെ പൂർണ്ണമായി ആചരിക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹം ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു; മഹർഷിമാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളെ സേവിക്കുന്നു।

Verse 7

इन्द्रो विशङ्‍क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥

ഇന്ദ്രൻ ‘നര-നാരായണ ഋഷി കഠിനതപസ്സിലൂടെ അത്യന്തം ശക്തനായിട്ട് എന്റെ സ്വർഗ്ഗധാമം പിടിച്ചെടുക്കുമോ’ എന്നു ഭയപ്പെട്ടു. അതിനാൽ അവതാരത്തിന്റെ അതീത മഹിമ അറിയാതെ, കാമദേവനെ തന്റെ കൂട്ടരോടൊപ്പം ബദരികാശ്രമത്തിലേക്ക് അയച്ചു. അവിടെ വസന്തത്തിന്റെ സുഗന്ധമുള്ള മന്ദവാതങ്ങളും അപ്സരാസമൂഹവും കാമാത്മകമായ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിച്ചു; കാമദേവൻ സുന്ദരസ്ത്രീകളുടെ അപ്രതിരോധ്യ ദൃഷ്ടി-ബാണങ്ങളാൽ ഭഗവാനെ വേദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।

Verse 8

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥

ആദിദേവനായ ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ ചെയ്ത അപരാധം അറിഞ്ഞിട്ടും അഹങ്കരിച്ചില്ല. അദ്ദേഹം ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വിറച്ചിരുന്ന മദനനോടും മാരുതനോടും ദേവപത്നിമാരോടും പറഞ്ഞു— “ഭയപ്പെടരുത്; ഈ ദാനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് എന്റെ ആശ്രമത്തെ നിങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തോടെ പവിത്രമാക്കുക।”

Verse 9

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

ഹേ രാജാ നിമി, നര-നാരായണ ഋഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവന്മാരുടെ ഭയം നീക്കിയപ്പോൾ, അവർ ലജ്ജയോടെ തലകുനിച്ച് കരുണ അപേക്ഷിച്ചു പറഞ്ഞു— “വിഭോ, നിങ്ങൾ പരമവും അവികാരിയും ആകുന്നു; ഞങ്ങളുടെ അപരാധത്തിലും നിങ്ങളുടെ നിർഹേതുക ദയ അത്ഭുതമല്ല, കാരണം അനവധി സ്വാരാമ ധീര ഋഷിമാരും നിങ്ങളുടെ പാദപദ്മത്തിൽ നമിക്കുന്നു।”

Verse 10

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्‍घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

നിന്നെ സേവിച്ച് ദേവന്മാരുടെ താൽക്കാലിക ലോകങ്ങളെ മറികടന്ന് നിന്റെ പരമധാമത്തെ പ്രാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ വഴിയിൽ ദേവന്മാർ പല തടസ്സങ്ങളും വെക്കുന്നു. യാഗങ്ങളിൽ ദേവന്മാർക്ക് അവരുടെ പങ്ക് നൽകുന്നവർക്ക് അത്തരം വിഘ്നങ്ങളില്ല. എന്നാൽ നീ ഭക്തന്റെ നേരിട്ടുള്ള രക്ഷകൻ; അതിനാൽ ഭക്തൻ ആ തടസ്സങ്ങളുടെ തലമേൽ കാൽവെച്ച് മുന്നേറുന്നു.

Verse 11

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

ചിലർ നമ്മുടെ സ്വാധീനം—വിശപ്പ്, ദാഹം, ചൂട്-തണുപ്പ്, കാലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കാറ്റ്, നാവിന്റെയും ലൈംഗികേന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രേരണകൾ എന്നിങ്ങനെ അനന്ത തരംഗങ്ങളുള്ള അപാര സമുദ്രം—കടക്കാൻ കഠിന തപസ്സുകൾ ചെയ്യുന്നു. എങ്കിലും ആ സമുദ്രം കടന്നിട്ടും അവർ ഫലമില്ലാത്ത കോപത്തിന്റെ വശമായി പശുവിന്റെ കുളമ്പടയാളംത്ര ചെറുവെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു; ഇങ്ങനെ അവരുടെ ദുഷ്കര തപസ്സിന്റെ ഫലം വ്യർത്ഥമാക്കുന്നു.

Verse 12

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥

ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ പരമേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സർവ്വശക്തനായ പ്രഭു പെട്ടെന്ന് അവരുടെ കണ്ണുമുന്നിൽ അനേകം സ്ത്രീകളെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി—അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായ സൗന്ദര്യമുള്ളവർ, ഉത്തമ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവർ, ഭക്തിയോടെ പ്രഭുസേവയിൽ ഏർപ്പെട്ടവർ।

Verse 13

ते देवानुचरा द‍ृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥

ദേവന്മാരുടെ അനുചരർ ശ്രീദേവിയെപ്പോലെ രൂപിണികളായ ആ സ്ത്രീകളെ കണ്ടും അവരുടെ ദേഹസൗരഭ്യം നുകർന്നും മോഹിതരായി. അവരുടെ രൂപൗദാര്യത്തിന് മുമ്പിൽ സ്വന്തം ഐശ്വര്യം മങ്ങിപ്പോയി.

Verse 14

तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्‍ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥

ദേവദേവേശൻ നമസ്കരിച്ച് നിൽക്കുന്ന സ്വർഗ്ഗപ്രതിനിധികളോട് മന്ദഹാസത്തോടെ പറഞ്ഞു— “ഇവരിൽ നിങ്ങള്ക്ക് യോജിച്ചതായി തോന്നുന്ന ഒരാളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക; അവൾ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിന്റെ ഭൂഷണമാകും.”

Verse 15

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥

‘ഓം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ദേവദൂതർ അവനെ നമസ്കരിച്ചു. പിന്നെ അപ്സരസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഊർവശിയെ തിരഞ്ഞെടുത്തു, ആദരത്തോടെ മുന്നിൽ നിർത്തി സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.

Verse 16

इन्द्रायानम्य सदसि श‍ृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥

അവർ ഇന്ദ്രന്റെ സഭയിലെത്തി, ത്രിദിവവാസികൾ കേൾക്കേ നാരായണന്റെ പരമബലം വിവരിച്ചു. നര-നാരായണ ഋഷിയെക്കുറിച്ചും തന്റെ അപരാധവും അറിഞ്ഞ ശക്രൻ ഭീതിയും വിസ്മയവും അനുഭവിച്ചു.

Verse 17

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥

അച്യുതനായ പരമപുരുഷൻ വിഷ്ണു ഹംസരൂപം, ദത്താത്രേയൻ, നാലു കുമാരന്മാർ, നമ്മുടെ പിതാവായ ഭഗവാൻ ഋഷഭദേവൻ മുതലായ കലാവതാരങ്ങളായി ലോകക്ഷേമത്തിനായി അവതരിച്ചു ആത്മയോഗവിദ്യ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഹയഗ്രീവരൂപത്തിൽ മധുവിനെ വധിച്ച് പാതാളത്തിൽ നിന്ന് വേദങ്ങളെ തിരിച്ചെടുത്തു.

Verse 18

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥

മത്സ്യാവതാരത്തിൽ ഭഗവാൻ സത്യവ്രത മനുവിനെയും ഭൂമിയെയും വിലയേറിയ ഔഷധികളെയും പ്രളയജലത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിച്ചു. വരാഹരൂപത്തിൽ ദിതിപുത്രൻ ഹിരണ്യാക്ഷനെ വധിച്ച് ജലത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയെ ഉയർത്തി. കൂർമാവതാരത്തിൽ മന്ദരപർവതത്തെ തന്റെ പൃഷ്ഠത്തിൽ ധരിച്ചു സമുദ്രമഥനത്തിൽ അമൃതം ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു. കൂടാതെ ഗ്രാഹത്തിന്റെ പിടിയിൽ ദുരിതപ്പെട്ട ശരണാഗത ഗജേന്ദ്രരാജനെ അദ്ദേഹം മോചിപ്പിച്ചു.

Verse 19

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

വാലഖില്യന്മാരായ ചെറുതപസ്വി ഋഷികൾ പശുവിന്റെ കാൽപ്പാടിലെ വെള്ളത്തിൽ വീണപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ അവരെ പരിഹസിച്ചു; അപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരെ ഉയർത്തി രക്ഷിച്ചു. തുടർന്ന് വൃത്രാസുരവധത്തിന്റെ പാപഫലമായി അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെയും അദ്ദേഹം സംരക്ഷിച്ചു. അസുരരുടെ ഭവനത്തിൽ തടവിലായ ആശ്രയമില്ലാത്ത ദേവപത്നിമാരെയും ഭഗവാൻ മോചിപ്പിച്ചു. നൃസിംഹാവതാരത്തിൽ സത്സാധു ഭക്തർക്കു അഭയം നൽകാൻ അസുരേന്ദ്രൻ ഹിരണ്യകശിപുവിനെ അദ്ദേഹം വധിച്ചു.

Verse 20

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥

ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ ദേവന്മാരുടെ ഹിതത്തിനായി ദൈത്യാധിപന്മാരെ സംഹരിക്കുകയും, ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും വിവിധ കലകളോടെ അവതരിച്ച് ലോകങ്ങളെ പരിപാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ വാമനരൂപത്തിൽ ബലി മഹാരാജനോട് മൂന്നു പടിയോളം ഭൂമി ഭിക്ഷയായി ചോദിച്ച്, യാചനയുടെ ചതിയാൽ സമസ്ത ഭൂമിയും കൈവശമാക്കി; തുടർന്ന് ആ മുഴുവൻ ലോകവും അദിതിയുടെ പുത്രന്മാർക്ക് തിരികെ നൽകി.

Verse 21

नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥

ഭൃഗുവംശത്തിൽ പരശുരാമൻ അഗ്നിപോലെ അവതരിച്ചു ഹൈഹയകുലത്തെ ഭസ്മമാക്കി; ഇങ്ങനെ ഇരുപത്തൊന്ന് പ്രാവശ്യം ഭൂമിയെ ക്ഷത്രിയരഹിതമാക്കി. അതേ പ്രഭു സീതാപതി രാമചന്ദ്രനായി സമുദ്രത്തിന് മേൽ സേതു കെട്ടി, ലങ്കയോടുകൂടി ദശമുഖൻ രാവണനെ വധിച്ചു. ലോകമലത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന കീർത്തിയുള്ള ആ ശ്രീരാമൻ സദാ ജയിക്കട്ടെ.

Verse 22

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

ഭൂമിയുടെ ഭാരമിറക്കാൻ അജന്മനായ ഭഗവാൻ യദുവംശത്തിൽ ജന്മം സ്വീകരിച്ച് ദേവന്മാർക്കും ദുഷ്കരമായ കൃത്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കും. ബുദ്ധരൂപത്തിൽ വാദങ്ങളിലൂടെ അർഹതയില്ലാത്ത യജ്ഞകർതാക്കളെ മോഹിപ്പിക്കും. കലിയുഗാന്തത്തിൽ കല്കിരൂപമായി രാജാക്കളായി നടിക്കുന്ന ശൂദ്രസ്വഭാവമുള്ള അധമരെ അദ്ദേഹം സംഹരിക്കും.

Verse 23

एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

ഹേ മഹാബാഹു രാജാവേ, ജഗത്പതി ഭഗവാന്റെ ഇത്തരത്തിലുള്ള അനവധി അവതാരങ്ങളും ലീലകളും ഉണ്ട്; അവന്റെ അനന്ത മഹിമയ്ക്ക് അതിരില്ല.