Adhyaya 29

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: ഹേ അച്യുത പ്രഭോ, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തവർക്കു നിങ്ങൾ വിവരിച്ച യോഗചര്യ അത്യന്തം ദുഷ്കരമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. അതിനാൽ ദയവായി ലളിതമായി പറയുക—മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ എളുപ്പത്തിൽ ഇതിൽ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും?

Verse 2

प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥

ഹേ പുണ്ഡരീകാക്ഷ, സാധാരണയായി യോഗികൾ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ സമാധി പൂർണ്ണമാകാത്തതിനാൽ അവർ വിഷാദത്തിലാകുന്നു, മനോനിഗ്രഹത്തിന്റെ കഷ്ടത്തിൽ ക്ഷീണിക്കുന്നു।

Verse 3

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ അരവിന്ദലോചന വിശ്വേശ്വരാ, ഹംസസദൃശ പരമഹംസന്മാർ പരമാനന്ദം പകരുന്ന നിങ്ങളുടെ പാദപദ്മങ്ങളെ സന്തോഷത്തോടെ ആശ്രയിക്കുന്നു. എന്നാൽ യോഗവും കർമവും നേടിയെന്ന അഭിമാനമുള്ളവർ നിങ്ങളെ ശരണം പ്രാപിക്കാതെ, നിങ്ങളുടെ മായയാൽ പരാജിതരാകുന്നു।

Verse 4

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥

ഹേ അച്യുതാ! ഇതിൽ എന്ത് അത്ഭുതം? നിന്നെ മാത്രം ശരണമായി സ്വീകരിച്ച ഭക്തദാസന്മാരെ നീ ആത്മീയമായി അടുത്താക്കി സ്വന്തമാക്കുന്നു. രാമചന്ദ്രാവതാരത്തിൽ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ദീപ്തമായ കിരീടങ്ങളുടെ അഗ്രം നിന്റെ പാദപീഠത്തിൽ വയ്ക്കാൻ മത്സരിച്ചിട്ടും, നീ ഹനുമാൻ പോലെയുള്ള വാനരന്മാരോട് പ്രത്യേക സ്നേഹം കാണിച്ചു; അവർ നിന്നെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചതിനാൽ।

Verse 5

तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥

നീ തന്നെയാണ് സർവ്വരുടെയും ആത്മാവ്, ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ആരാധ്യൻ, പരമേശ്വരൻ; ശരണാഗത ഭക്തർക്കു നീ എല്ലാ സിദ്ധികളും നൽകുന്നു. അങ്ങനെ നിന്നെ ആരാണ് ഉപേക്ഷിക്കുക? നിന്റെ അനുഗ്രഹം അറിഞ്ഞിട്ടും ആരാണ് കൃതഘ്നനാകുക? നിന്നെ മറക്കാൻ ഇടയാക്കുന്ന ഭോഗാനുഭവത്തിനായി ആരാണ് മറ്റെന്തെങ്കിലും ഭജിക്കുക? നിന്റെ കമലപാദധൂളിയുടെ സേവനത്തിൽ ലീനമായ ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് കുറവുണ്ടാകാം?

Verse 6

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥

ഹേ പ്രഭോ! ദിവ്യകവികളും ആത്മശാസ്ത്രനിപുണരും ബ്രഹ്മായുസ്സോളം ആയുസ്സ് ലഭിച്ചാലും, നിന്റെ ഉപകാരത്തിന് പൂർണ്ണമായ പ്രതിഫലം പറയാൻ കഴിയില്ല. കാരണം നീ ദേഹധാരികളുടെ അകത്തും പുറത്തും ഉള്ള അശുഭം നീക്കി, പുറത്തായി ആചാര്യരൂപത്തിലും അകത്ത് അന്തര്യാമിയായ പരമാത്മരൂപത്തിലും പ്രത്യക്ഷമായി, ജീവൻ നിന്റെ അടുക്കലേക്ക് വരാനുള്ള മാർഗം കാണിക്കുന്നു।

Verse 7

श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥

ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ അത്യന്തം സ്നേഹഭരിതമായ ഹൃദയമുള്ള ഉദ്ധവൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സർവ്വജഗത്തെയും തന്റെ ലീലയുടെ കളിപ്പാട്ടമാക്കി കാണുന്ന, സ്വശക്തികളാൽ ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-ശിവ എന്ന ത്രിമൂർത്തി ധരിക്കുന്ന, നിയന്ത്രകരുടെ നിയന്ത്രകനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പ്രേമപൂർണ്ണമായ മനോഹര പുഞ്ചിരിയോടെ മറുപടി പറയാൻ തുടങ്ങി।

Verse 8

श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹാ, ഞാൻ നിന്നോട് എന്റെ സുമംഗളമായ ഭക്തിധർമ്മങ്ങൾ പറയുന്നു; അവയെ ശ്രദ്ധയോടെ ആചരിക്കുന്ന മർത്ത്യൻ ജയിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ മരണത്തെയും ജയിക്കും।

Verse 9

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥

എന്നെ നിരന്തരം സ്മരിച്ച്, അധീരതയില്ലാതെ, എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളും എന്റെ നിമിത്തം ചെയ്യണം. മനസ്സും ബുദ്ധിയും എനിക്ക് അര്‍പ്പിച്ച്, എന്റെ ഭക്തിസേവയില്‍ മനസ്സിനെ പ്രേമത്തോടെ സ്ഥിരമാക്കണം.

Verse 10

देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भ‍क्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भ‍क्ताचरितानि च ॥ १० ॥

എന്റെ സാദുഭക്തര്‍ വസിക്കുന്ന പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ ആശ്രയിക്കണം. ദേവന്മാരിലും അസുരന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും പ്രത്യക്ഷമായ എന്റെ ഭക്തരുടെ മാതൃകാപരമായ ചര്യകള്‍ അനുസരിച്ച് വഴിനടക്കണം.

Verse 11

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥

ഒറ്റയ്ക്കായാലും പൊതുസംഗമങ്ങളിലായാലും, ഗാനം-നൃത്തം മുതലായവയും രാജസമൃദ്ധിയുടെ പ്രദര്‍ശനവും ചേര്‍ത്ത്, എന്റെ ആരാധനയ്ക്കായി നിശ്ചയിച്ച പര്‍വ്വദിനങ്ങള്‍, യാത്രകള്‍, കര്‍മ്മവിധികള്‍, മഹോത്സവങ്ങള്‍ നടത്തണം.

Verse 12

मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥

ശുദ്ധഹൃദയത്തോടെ, എല്ലാ ജീവികളിലും പുറത്തും അകത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന എന്നെയേ കാണണം. അതുപോലെ തന്നെ, ആത്മനില്‍ ഉള്ള പരമാത്മാവിനെയും കാണണം—സര്‍വ്വവ്യാപിയായ ആകാശംപോലെ, ഭൗതിക മലിനതയില്‍ അകലെയായി.

Verse 13

इति सर्वाणि भूतानि मद्भ‍ावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समद‍ृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥

ഓ മഹാദ്യുതേ ഉദ്ധവാ! ഇങ്ങനെ എല്ലാ ജീവികളെയും എന്റെ സാന്നിധ്യഭാവത്തോടെ കാണുകയും, ഈ ദിവ്യജ്ഞാനത്തെ ആശ്രയിച്ച് എല്ലാവർക്കും യഥോചിത ബഹുമാനം അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനി. അവൻ ബ്രാഹ്മണനെയും ചണ്ഡാലനെയും, കള്ളനെയും ബ്രാഹ്മണ്യധർമ്മത്തിന്റെ പോഷകനെയും, സൂര്യനെയും അഗ്നിയുടെ ചെറുസ്ഫുലിംഗത്തെയും, സൗമ്യനെയും ക്രൂരനെയും—എല്ലാവരെയും സമദൃഷ്ടിയോടെ കാണുന്നു.

Verse 14

इति सर्वाणि भूतानि मद्भ‍ावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समद‍ृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥

ഓ മഹാദ്യുതി ഉദ്ധവാ! എല്ലാ ജീവികളിലും ഞാൻ വസിക്കുന്നുവെന്ന ഭാവത്തോടെ കണ്ടു, ആ ദിവ്യജ്ഞാനത്തെ ആശ്രയിച്ച് എല്ലാവർക്കും യഥോചിത ബഹുമാനം അർപ്പിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ. അവൻ ബ്രാഹ്മണനെയും ചണ്ഡാലനെയും, കള്ളനെയും ബ്രാഹ്മണ്യധർമ്മത്തിന്റെ പോഷകനെയും, സൂര്യനെയും അഗ്നിയുടെ ചെറുസ്ഫുലിംഗത്തെയും, സൗമ്യനെയും ക്രൂരനെയും സമദൃഷ്ടിയോടെ കാണുന്നു।

Verse 15

नरेष्वभीक्ष्णं मद्भ‍ावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥

എല്ലാ മനുഷ്യരിലും എന്റെ സാന്നിധ്യം നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ ഉള്ളിലെ മത്സരബുദ്ധി, അസൂയ, അവഹേളനം, അഹങ്കാരം എന്നിവ അതിവേഗം നശിക്കുന്നു।

Verse 16

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् द‍ृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥

സ്വജനങ്ങളുടെ പരിഹാസം അവഗണിച്ച്, ദേഹബോധവും അതോടൊപ്പം വരുന്ന ലജ്ജയും ഉപേക്ഷിക്കണം. പിന്നെ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് വീണു എല്ലാവർക്കും—നായകൾക്കും ചണ്ഡാലർക്കും പശുക്കൾക്കും കഴുതകൾക്കും പോലും—പ്രണാമം അർപ്പിക്കണം।

Verse 17

यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भ‍ावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्‍मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥

എല്ലാ ജീവികളിലും എന്റെ ഭാവം പൂർണ്ണമായി ഉദിക്കുവോളം, വാക്ക്, മനസ്, ശരീരം എന്നീ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഇതേ രീതിയിൽ എന്നെ നിരന്തരം ഉപാസിക്കണം।

Verse 18

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥

ഇങ്ങനെ സർവ്വവ്യാപിയായ പരമപുരുഷന്റെ ദിവ്യജ്ഞാനവും ആത്മബുദ്ധിയും കൊണ്ട് അവൻ എല്ലായിടത്തും പരബ്രഹ്മതത്ത്വം തന്നെ കാണുന്നു. എല്ലാ സംശയങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി ഫലാസക്തിയുള്ള കര്‍മ്മങ്ങളെ അവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു।

Verse 19

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥

മനം, വാക്ക്, ശരീരപ്രവൃത്തികൾ എന്നിവകൊണ്ട് എല്ലാ ജീവികളിലും എന്റെ ഭാവം സാക്ഷാത്കരിച്ച് എന്നെ അനുഭവിക്കുന്നതുതന്നെ ഏറ്റവും ഉത്തമമായ മാർഗമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു।

Verse 20

न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥

പ്രിയ ഉദ്ധവാ, എന്റെ ധർമ്മം ആരംഭിച്ചാലും അതിന് നാശമില്ല; ഞാൻ തന്നെയാണ് അതിനെ സ്ഥാപിച്ചത്, അതുകൊണ്ട് അത് നിർഗുണവും നിഷ്കാമവും. അതിനാൽ ഈ മാർഗം സ്വീകരിക്കുന്ന ഭക്തന് ലേശമാത്രം നഷ്ടമില്ല।

Verse 21

यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥

സത്തമനായ ഉദ്ധവാ, എന്നിലേക്കുള്ള ധർമ്മം നിഷ്ഫല ലക്ഷ്യത്തോടെ കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന്റെ പരിശ്രമം ഭയം മുതലായ വ്യർത്ഥ വികാരങ്ങളുപോലെ നിർഥകം. എന്നാൽ സ്വാർത്ഥമില്ലാതെ എനിക്ക് അർപ്പിക്കുന്ന കർമ്മം, പുറമേ ഫലമില്ലാത്തതുപോലെയായാലും, അതുതന്നെ യഥാർത്ഥ ധർമ്മമാർഗമാണ്।

Verse 22

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥

ഇതുതന്നെ ബുദ്ധിമാന്മാരുടെ പരമബുദ്ധിയും മേധാവികളുടെ പരമമനീഷയും ആകുന്നു; കാരണം മർത്ത്യൻ ഈ ജീവിതത്തിലേ തന്നെ താൽക്കാലികവും അസത്യവുമായതിനെ ഉപയോഗിച്ച് എന്നെ—അമൃതമായ നിത്യസത്യത്തെ—പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 23

एष तेऽभिहित: कृत्‍स्‍नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥

ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിന്നോട് സംക്ഷേപത്തിലും വിശദമായും പരമസത്യത്തിന്റെ ശാസ്ത്രമായ ബ്രഹ്മവാദത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ സാരം പറഞ്ഞു; ഈ വിജ്ഞാനം ദേവന്മാർക്കും പോലും ദുർഗമമാണ്।

Verse 24

अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥

വ്യക്തമായ യുക്തിയോടെ ഈ ജ്ഞാനം ഞാൻ നിന്നോട് ആവർത്തിച്ച് പറഞ്ഞു. ഇത് യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എല്ലാ സംശയങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി മോക്ഷം പ്രാപിക്കും.

Verse 25

सुविविक्तं तव प्रश्न‍ं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥

നിന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഈ മറുപടി അത്യന്തം വ്യക്തമാണ്; ഇതിൽ മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നവൻ വേദങ്ങളുടെ ശാശ്വതമായ ഗൂഢലക്ഷ്യമായ പരബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കും.

Verse 26

य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥

ഈ ജ്ഞാനം എന്റെ ഭക്തന്മാരിൽ ഉദാരമായി പകർന്നു നൽകുന്നവൻ ബ്രഹ്മദാനദാതാവാണ്; അവനു ഞാൻ എന്റെ തന്നെ സ്വരൂപം തന്നെയായി നൽകുന്നു.

Verse 27

य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥

ഈ പരമപവിത്രവും അത്യന്തം നിർമ്മലവുമായ ജ്ഞാനം ഉച്ചത്തിൽ പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ ദിനംപ്രതി ശുദ്ധിയാകുന്നു; കാരണം ജ്ഞാനദീപംകൊണ്ട് അവൻ എന്നെ മറ്റുള്ളവർക്ക് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 28

य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: श‍ृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥

ശ്രദ്ധയോടെ, ചിതറാത്ത മനസ്സോടെ, നിത്യമായി ഈ ജ്ഞാനം ശ്രവിക്കുകയും എന്നിൽ പരമഭക്തി അനുഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ കർമ്മബന്ധനങ്ങളിൽ കുടുങ്ങുകയില്ല.

Verse 29

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥

പ്രിയ സഖാ ഉദ്ധവാ, നീ ഈ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിച്ചോ? നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ച മോഹവും ശോകവും ഇപ്പോൾ അകലിച്ചോ?

Verse 30

नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥

ഈ ഉപദേശം ദംഭികനോടും നാസ്തികനോടും വഞ്ചകനോടും നൽകരുത്. വിശ്വാസത്തോടെ കേൾക്കാത്തവനും ഭക്തനല്ലാത്തവനും വിനയമില്ലാത്തവനും ഇതിന് അർഹരല്ല.

Verse 31

एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥

ഈ ജ്ഞാനം ഈ ദോഷങ്ങളില്ലാത്തവനോടും ബ്രാഹ്മണരുടെ ക്ഷേമത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവനോടും പ്രിയനും സാദുവും ശുചിയുമായവനോടും പറയണം. ശൂദ്രന്മാരിലും സ്ത്രീകളിലും പരമേശ്വരനോടുള്ള ഭക്തി ഉണ്ടെങ്കിൽ അവരും യോഗ്യ ശ്രോതാക്കളാണ്.

Verse 32

नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥

ജിജ്ഞാസു ഈ ജ്ഞാനം അറിഞ്ഞാൽ പിന്നെ അറിയാനുള്ളത് ഒന്നും ശേഷിക്കില്ല. അമൃതസമമായ മധുര പീയൂഷം കുടിച്ചവന് പിന്നെ ദാഹം ശേഷിക്കാത്തതുപോലെ.

Verse 33

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥

ഹേ താത, ജ്ഞാനം, കർമ്മം, യോഗം, ലോകവാർത്ത/വ്യാപാരം, ദണ്ഡധാരണം (രാജഭരണം)—ഇവയിലൂടെ മനുഷ്യർ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവ നേടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ നീ എന്റെ ഭക്തൻ; അതിനാൽ ഇവയാൽ ലഭ്യമാകുന്നതെല്ലാം നീ എനിക്കുള്ളിൽ തന്നെ എളുപ്പം കണ്ടെത്തും.

Verse 34

मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥

മനുഷ്യൻ എല്ലാ കർമ്മഫലങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് തന്റെ ആത്മാവിനെ പൂർണ്ണമായി എനിക്കർപ്പിച്ച് എന്റെ സേവയിൽ ഉത്സുകനായാൽ, അവൻ ജന്മമരണബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി എന്റെ ഐശ്വര്യത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു।

Verse 35

श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥

ശ്രീശുകദേവൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഈ വചനങ്ങൾ കേട്ട്, യോഗമാർഗം മുഴുവനായി അറിഞ്ഞ ഉദ്‌ധവൻ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു. പ്രേമം കൊണ്ട് കണ്ഠം മുട്ടി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; അവൻ ഒന്നും പറയാനായില്ല।

Verse 36

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥

രാജാവേ! പ്രണയത്തിൽ വിറച്ച മനസ്സിനെ ധൈര്യത്തോടെ ഉറപ്പാക്കി, യദുവംശത്തിലെ മഹാവീരനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് അത്യന്തം കൃതജ്ഞനായി ഉദ്‌ധവൻ കൈകൂപ്പി, തലകൊണ്ട് ഭഗവാന്റെ പദ്മപാദങ്ങളെ സ്പർശിച്ച് പിന്നെ സംസാരിച്ചു।

Verse 37

श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥

ശ്രീഉദ്‌ധവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അജ, ആദി പ്രഭോ! എന്നെ മൂടിയിരുന്ന മോഹത്തിന്റെ മഹാന്ധകാരം നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയാൽ അകന്നു. ദീപ്തമായ സൂര്യന്റെ സമീപത്തെത്തിയവനെ ശീതവും അന്ധകാരവും ഭയവും എങ്ങനെ പിടിച്ചിടും?

Verse 38

प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥

കരുണാമയനായ നിങ്ങൾ, എന്റെ ചെറുതായ ശരണാഗതിക്ക് മറുപടിയായി, നിങ്ങളുടെ ദാസനായ എനിക്ക് ദിവ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ദീപം നൽകി. അതിനാൽ കൃതജ്ഞനായ നിങ്ങളുടെ ഭക്തൻ നിങ്ങളുടെ പാദമൂലം വിട്ട് മറ്റാരുടെ ശരണം തേടും?

Verse 39

वृक्णश्च मे सुद‍ृढ: स्‍नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥

ദാശാർഹ, വൃഷ്ണി, അന്ധക, സാത്വത വംശങ്ങളോടുള്ള എന്റെ അതിദൃഢ സ്നേഹപാശം—സൃഷ്ടിവികാസത്തിനായി നീ സ്വമായയാൽ വിരിച്ചതത്—ഇപ്പോൾ ആത്മജ്ഞാനശസ്ത്രംകൊണ്ട് മുറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 40

नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥

ഹേ മഹായോഗീ! നമസ്കാരം. ശരണം പ്രാപിച്ച എന്നെ ഉപദേശിക്കണമേ; നിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളിൽ എന്റെ രതി അചഞ്ചലവും അനപായിനിയും ആയിരിക്കട്ടെ।

Verse 41

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഉദ്ധവാ, എന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ‘ബദരികാ’ എന്ന എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ എന്റെ പാദതീർത്ഥത്തിൽ നിന്നുയർന്ന പുണ്യജലത്തിൽ സ്പർശിച്ചും സ്നാനം ചെയ്തും ശുദ്ധനാകുക; അലകനന്ദാ നദിയുടെ ദർശനത്താൽ എല്ലാ പാപകല്മഷവും നീങ്ങട്ടെ. വൃക്ഷത്തൊലി വസ്ത്രം ധരിച്ചു, വനത്തിൽ സ്വാഭാവികമായി ലഭിക്കുന്നതേ ഭക്ഷിക്കൂ; തൃപ്തനായി, ആഗ്രഹരഹിതനായി ഇരിക്കൂ. ദ്വന്ദ്വങ്ങളെ സഹിക്കുന്നവൻ, സുസ്വഭാവി, ഇന്ദ്രിയസംയമി, ശാന്തൻ, സമാഹിതബുദ്ധിയോടെ ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനസമ്പന്നൻ ആകുക. ഞാൻ നിനക്കു പഠിപ്പിച്ച ഉപദേശത്തിന്റെ സാരം ഏകാന്തത്തിൽ നിരന്തരം ധ്യാനിച്ചു, വാക്കും ചിത്തവും എന്നിൽ നിവേശിപ്പിച്ച് എന്റെ ധർമ്മത്തിൽ നിരതനാകുക. ഇങ്ങനെ നീ ത്രിഗുണഗതികളെ അതിക്രമിച്ച് അവസാനം എന്നിലേക്കു തന്നെ വരും।

Verse 42

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

അലകനന്ദാ നദിയുടെ ദർശനത്താൽ എല്ലാ കല്മഷവും നീങ്ങട്ടെ; പ്രിയനേ, വൃക്ഷത്തൊലി വസ്ത്രം ധരിച്ചു, വനത്തിൽ സ്വാഭാവികമായി ലഭിക്കുന്നതേ ഭക്ഷിക്കൂ; സുഖത്തിലും നിസ്പൃഹനായി ഇരിക്കൂ।

Verse 43

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

ദ്വന്ദ്വങ്ങളെ സഹിക്കുന്നവനായി, സുസ്വഭാവിയായി, ഇന്ദ്രിയസംയമിയായി ഇരിക്കൂ; ശാന്തനായി സമാഹിതബുദ്ധിയോടെ ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനസമ്പന്നനാകൂ।

Verse 44

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഉദ്ധവാ, എന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ‘ബദരികാ’ എന്ന എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ എന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന തീർത്ഥജലം സ്പർശിച്ചും അതിൽ സ്നാനം ചെയ്തും ശുദ്ധനാകുക. അലകനന്ദയെ ദർശിക്കുന്നതാൽ എല്ലാ പാപകല്മഷങ്ങളും നീങ്ങും. വൽക്കലവസ്ത്രം ധരിച്ചു, വനത്തിൽ സ്വാഭാവികമായി ലഭിക്കുന്നതേ ഭക്ഷിക്ക; സന്തുഷ്ടനായി നിസ്പൃഹനായി ഇരിക്കുക. ദ്വന്ദ്വങ്ങളെ സഹിക്കുന്നവൻ, സുസ്വഭാവൻ, ഇന്ദ്രിയസംയമൻ, ശാന്തൻ, ഏകാഗ്രബുദ്ധിയോടെ ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനസമ്പന്നൻ ആകുക. ഞാൻ നിനക്കു നൽകിയ ഉപദേശത്തിന്റെ സാരം നിരന്തരം ധ്യാനിച്ചു, വാക്കും ചിത്തവും എന്നിൽ നിവേശിപ്പിച്ച് എന്റെ ധർമ്മത്തിൽ നിരതനാകുക. അങ്ങനെ ത്രിഗുണഗതികളെ അതിക്രമിച്ച് അവസാനം എന്നിലേക്കു വരും.

Verse 45

श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ഭൗതികജീവിതദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്ന ബുദ്ധിയുള്ള ശ്രീഹരിയാൽ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട ഉദ്ധവൻ പ്രഭുവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് തല വെച്ചു. ഉദ്ധവൻ ദ്വന്ദ്വങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ നിന്നു മുക്തനായിരുന്നുവെങ്കിലും, വിടവാങ്ങുന്ന വേളയിൽ ഹൃദയം പൊട്ടുകയായിരുന്നു; കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞ ചിത്തത്തോടെ അവൻ പ്രഭുവിന്റെ കമലപാദങ്ങളെ തന്റെ അശ്രുക്കളാൽ നനച്ചു.

Verse 46

सुदुस्त्यजस्‍नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥

അത്യന്തം ഉപേക്ഷിക്കാനാകാത്ത സ്നേഹത്താൽ വിരഹഭീതിയിൽ വ്യാകുലനായ ഉദ്ധവന് പ്രഭുവിന്റെ സാന്നിധ്യം വിട്ടുപോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഒടുവിൽ കടുത്ത വേദനയോടെ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു, തന്റെ സ്വാമിയുടെ പാദുകകൾ തലയിൽ ധരിച്ചു, ദുഃഖാർത്തനായി പുറപ്പെട്ടു.

Verse 47

ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥

അതിനുശേഷം മഹാഭാഗവതനായ ഉദ്ധവൻ പ്രഭുവിനെ ഹൃദയാന്തരത്തിൽ ആഴമായി നിവേശിപ്പിച്ച് ബദരികാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി. ലോകത്തിന്റെ ഏകബന്ധുവായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ അവിടെ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ട്, ഹരിയുടെ പരമഗതി—സ്വധാമം—അവൻ പ്രാപിച്ചു.

Verse 48

य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्‍‍घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥

യോഗേശ്വരന്മാർ സേവിക്കുന്ന കമലപാദങ്ങളുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ ഭക്തനോട് ആനന്ദസമുദ്രം നിറഞ്ഞ ജ്ഞാനാമൃതം പ്രസ്താവിച്ചു. ഇതിനെ സത്യശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിക്കുകയോ അനുഷ്ഠിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ ഈ ലോകത്തിനുള്ളിലിരിക്കെ തന്നെ മോചിതനാകുന്നു.

Verse 49

भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥

ആദ്യപുരുഷനും സർവ്വശ്രേഷ്ഠനുമായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഭക്തരുടെ ഭവഭയം അകറ്റാൻ വേദകർത്താവായ ഭഗവാൻ ഭ്രമരനെപ്പോലെ വേദസാരമായ ജ്ഞാന-വിജ്ഞാന അമൃതം ശേഖരിച്ചു, ആനന്ദസമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള ആ മധുരരസം തന്റെ സേവകഭക്തർക്കു പാനം ചെയ്യിച്ചു.