Adhyaya 23

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥

ശ്രീ ബാദരായണി പറഞ്ഞു—ഭാഗവതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശ്രീ ഉദ്ധവൻ ഇങ്ങനെ ആദരത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ദാശാർഹന്മാരിൽ മുഖ്യനായ മുകുന്ദൻ തന്റെ ഭൃത്യന്റെ വാക്കുകൾ അംഗീകരിച്ചു; പിന്നെ ശ്രവണീയമായ മഹാവീര്യങ്ങളുള്ള പ്രഭു അവനോട് മറുപടി പറയാൻ തുടങ്ങി.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബൃഹസ്പതിയുടെ ശിഷ്യനേ, ഈ ലോകത്തിൽ ദുഷ്ടന്മാരുടെ കഠിനവും അപമാനകരവുമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് കലങ്ങിയ സ്വന്തം മനസ്സിനെ വീണ്ടും സ്വയം ശമിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാദു പ്രായം ഇല്ല.

Verse 3

न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥

മർമം തുളച്ച് ഹൃദയത്തിലെത്തുന്ന അമ്പുകൾ കൊണ്ട് കുത്തേറ്റ മനുഷ്യൻ അത്ര വേദനിക്കില്ല; അശിഷ്ടരുടെ കഠിനവും അപമാനകരവുമായ വാക്കുകളെന്ന അമ്പുകൾ ഹൃദയത്തിൽ കുടുങ്ങി കൂടുതൽ കുത്തിവേദനിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 4

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥

ഹേ ഉദ്ധവാ, ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അത്യന്തം പുണ്യമയമായ ഒരു ഇതിഹാസം പറയപ്പെടുന്നു. ഞാൻ അത് നിനക്കു വിവരിക്കും; നീ ഏകാഗ്രനായി ശ്രവിക്കൂ.

Verse 5

केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥

ഒരു ഭിക്ഷുവിനെ ദുഷ്ടന്മാർ പലവിധത്തിൽ അപമാനിച്ചു. എങ്കിലും ധൈര്യത്തോടെ, ഇത് തന്റെ തന്നെ കർമഫലമാണെന്ന് അവൻ ഓർത്തു.

Verse 6

अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥

അവന്തീദേശത്ത് ഒരുപ്രാഹ്മണൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; അത്യന്തം ധനവാനും സർവ ഐശ്വര്യസമ്പന്നനും, വ്യാപാരവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടവനും. എന്നാൽ അവൻ കഞ്ഞുസ്വഭാവി, കാമി, ലോഭി, അതികോപനായിരുന്നു.

Verse 7

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्‍मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥

അവന്റെ വീട്ടിൽ ധർമ്മവും വിധിപ്രകാരം ഉള്ള ഭോഗവും ഇല്ലായിരുന്നു. ബന്ധുക്കളെയും അതിഥികളെയും വാക്കുകളാൽ പോലും ആദരിച്ചില്ല; യോജ്യസമയത്ത് സ്വന്തം ശരീരത്തിനും ആവശ്യമായ സുഖം അനുവദിച്ചില്ല.

Verse 8

दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥

അവന്റെ ദുഷ്ടസ്വഭാവവും കഞ്ഞുസ്വഭാവവും കാരണം പുത്രന്മാരും ബന്ധുക്കളും ഭാര്യയും പുത്രിമാരും സേവകരും അവനോട് വൈരഭാവം പുലർത്താൻ തുടങ്ങി. വെറുപ്പോടെ അവർ സ്നേഹത്തോടെ പെരുമാറിയില്ല.

Verse 9

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥

ഇങ്ങനെ യക്ഷനെപ്പോലെ ധനം കാത്തുസൂക്ഷിച്ച ആ കൃപണ ബ്രാഹ്മണനോട്—ഇഹലോകവും പരലോകവും രണ്ടിലും ഗതി നഷ്ടപ്പെട്ടവനും ധർമ്മകാമരഹിതനുമായ അവനോട്—പഞ്ചയജ്ഞങ്ങളുടെ അധിദേവതകൾ ക്രുദ്ധരായി।

Verse 10

तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥

ഓ മഹാദാനിയായ ഉദ്ധവാ! ആ ദേവതകളെ അവഗണിച്ചതിനാൽ അവന്റെ പുണ്യസഞ്ചയം ക്ഷയിച്ചു; അവന്റെ സമ്പത്തും മുഴുവനായി നശിച്ചു. ആവർത്തിച്ച കഠിനശ്രമങ്ങളുടെ ഫലസഞ്ചയം എല്ലാം വ്യർത്ഥമായി പോയി।

Verse 11

ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥

പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ആ പേരുകേട്ട ബ്രാഹ്മണന്റെ സമ്പത്തിൽ ചിലത് ബന്ധുക്കൾ എടുത്തു, ചിലത് കള്ളന്മാർ, ചിലത് വിധിയുടെ ഇഷ്ടം, ചിലത് കാലത്തിന്റെ പ്രഭാവം, ചിലത് സാധാരണ ആളുകൾ, ചിലത് രാജാധികാരികളും കവർന്നു।

Verse 12

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥

അവസാനം അവന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവനായി നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ, ധർമ്മത്തിലും കാമഭോഗത്തിലും ഏർപ്പെട്ടിട്ടില്ലാത്ത അവൻ സ്വജനങ്ങളാൽ അവഗണിക്കപ്പെട്ടു; അങ്ങനെ അവൻ സഹിക്കാനാകാത്ത ആശങ്കയിൽ വീണു।

Verse 13

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

സമ്പത്ത് എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട ആ തപസ്വി വലിയ വേദനയോടെ വിലപിച്ചു; കണ്ണുനീരാൽ അവന്റെ കണ്ഠം മുട്ടി, ദീർഘകാലം തന്റെ ഭാഗ്യത്തെക്കുറിച്ച് ധ്യാനിച്ചു. പിന്നെ അവനിൽ മഹത്തായ വൈരാഗ്യം ഉദിച്ചു।

Verse 14

स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईद‍ृश: ॥ १४ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു— അയ്യോ, എത്ര വലിയ ദുരഭാഗ്യം! ഞാൻ വ്യർഥമായി തന്നെ പീഡിപ്പിച്ചു; ഇത്ര പരിശ്രമിച്ച ധനം ധർമ്മത്തിനുമല്ല, ഭോഗത്തിനുമല്ല।

Verse 15

प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥

കഞ്ഞുസ്വഭാവമുള്ളവരുടെ ധനം സാധാരണയായി ഒരിക്കലും സുഖം തരുന്നില്ല; ഈ ജീവിതത്തിൽ അത് ആത്മപീഡയാകുന്നു, മരിച്ചാൽ നരകത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു।

Verse 16

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥

യശസ്വികളുടെ ശുദ്ധമായ കീർത്തിയും ഗുണികളുടെ പ്രശംസനീയ ഗുണങ്ങളും— അല്പമായ ലോഭം പോലും അവയെ നശിപ്പിക്കുന്നു; വെളുത്ത കുഷ്ഠത്തിന്റെ ചെറിയ പാടു മനോഹരരൂപം നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 17

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्‍‍‍‍‍त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥

ധനം സമ്പാദിക്കൽ, ലഭിക്കൽ, വർധിപ്പിക്കൽ, സംരക്ഷിക്കൽ, ചെലവഴിക്കൽ, നഷ്ടപ്പെടൽ, അനുഭവിക്കൽ— ഇവയൊക്കെയിലും മനുഷ്യർക്കു അധ്വാനം, ഭയം, ആശങ്ക, മോഹം ഉണ്ടാകുന്നു।

Verse 18

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

മോഷണം, ഹിംസ, അസത്യം, ദംഭം, കാമം, ക്രോധം, മോഹം, അഹങ്കാരം, ഭേദം, വൈരം, അവിശ്വാസം, അസൂയ/സ്പർധ, കൂടാതെ സ്ത്രീ, ചൂതാട്ടം, മദ്യപാനം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള വ്യസനങ്ങൾ— ഇവ ധനലോഭമൂലമായ പതിനഞ്ച് അനർത്ഥങ്ങളാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ‘അർത്ഥം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ അനർത്ഥകരമായ ധനം ദൂരത്തുനിന്നേ ഉപേക്ഷിക്കണം।

Verse 19

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

മോഷണം, ഹിംസ, അസത്യം, ദംഭം, കാമം, ക്രോധം, മോഹം, അഹങ്കാരം, കലഹം, വൈരം, അവിശ്വാസം, അസൂയയും സ്ത്രീ‑ആസക്തി, ചൂതാട്ടം, മദ്യപാനം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ദുരിതങ്ങളും—ഇവ ധനലോഭമൂലമായ പതിനഞ്ച് അനർത്ഥങ്ങൾ. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അനർത്ഥകരമായ ‘അർത്ഥ’ത്തിൽ നിന്ന് അകലെ നിൽക്കണം.

Verse 20

भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्‍निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥

ഒരു നാണയത്തിനുവേണ്ടി പോലും സ്നേഹബന്ധത്തിൽ ചേർന്ന സഹോദരന്മാർ, ഭാര്യ, മാതാപിതാക്കൾ, സുഹൃത്തുകൾ—എല്ലാവരും ഉടൻ പിരിഞ്ഞ് ശത്രുക്കളാകുന്നു.

Verse 21

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥

അൽപമായ ധനത്തിനുവേണ്ടിയും ഇവർ അത്യന്തം ഉഗ്രരായി, കോപം ജ്വലിക്കുന്നു. മത്സരക്കാരായി അവർ ഉടൻ സൗഹൃദഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് ക്ഷണത്തിൽ തള്ളിക്കളയും—കൊലപാതകത്തിലേക്കും പോകും.

Verse 22

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्‍यताम् । तदनाद‍ृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥

ദേവന്മാർ പോലും പ്രാർത്ഥിക്കുന്ന മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ച്, അതിലും ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണസ്ഥാനത്ത് നിലകൊണ്ടിട്ടും ഈ അവസരം അവഗണിക്കുന്നവർ—സ്വഹിതം തന്നെ നശിപ്പിച്ച് തീർച്ചയായും അശുഭഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു.

Verse 23

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥

സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും വാതിലായ ഈ മനുഷ്യലോകം ലഭിച്ച ഒരു മർത്ത്യൻ, അനർത്ഥത്തിന്റെ ധാമമായ ഭൗതിക സമ്പത്തിൽ എങ്ങനെ ആസക്തനാകും?

Verse 24

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥

ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, പിതൃക്കൾ, ജീവികൾ, ബന്ധുക്കൾ, സുഹൃത്തുകൾ, പങ്കാളികൾ എന്നിവർക്കും തനിക്കുമുള്ള യോജ്യവിഹിതം പങ്കിടാതെ യക്ഷനെപ്പോലെ ധനം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവൻ അധഃപതിക്കും।

Verse 25

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥

വിവേകികൾ ധനം, യൗവനം, ബലം എന്നിവ സിദ്ധിക്കായി വിനിയോഗിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഞാൻ മോഹത്തിൽ കൂടുതൽ ധനത്തിനായുള്ള വ്യർത്ഥശ്രമങ്ങളിൽ ഇവയെല്ലാം പാഴാക്കി. ഇപ്പോൾ ഞാൻ വൃദ്ധൻ—എന്ത് നേടും?

Verse 26

कस्मात् सङ्‍‍क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥

ബുദ്ധിമാൻ എന്തിന് ധനത്തിനായുള്ള വ്യർത്ഥശ്രമങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ക്ലേശിക്കണം? തീർച്ചയായും ആരോ ഒരാളുടെ മായാശക്തിയാൽ ഈ ലോകം അത്യന്തം മോഹിതമാണ്।

Verse 27

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥

മരണം വിഴുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവന് ധനം അല്ലെങ്കിൽ ധനം നൽകുന്നവർ, ഭോഗം അല്ലെങ്കിൽ ഭോഗം നൽകുന്നവർ—ഇവയ്ക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം? വീണ്ടും ജന്മം വരുത്തുന്ന കര്‍മങ്ങൾക്കുമെന്ത് ഫലം?

Verse 28

नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥

സർവദേവമയനായ ഭഗവാൻ ഹരി തീർച്ചയായും എന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ എന്നെ ഈ ദുഃഖാവസ്ഥയിലേക്കു നയിച്ച് വൈരാഗ്യം അനുഭവിപ്പിച്ചു—അത് സംസാരസമുദ്രം കടത്തുന്ന നൗകയാണ്।

Verse 29

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥

എന്റെ ജീവിതത്തിൽ അവശേഷിക്കുന്ന സമയം ഞാൻ തപസ്സിലൂടെ ശരീരം ഉണക്കുകയും ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്യും.

Verse 30

तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्‍वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥

മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അധിപന്മാരായ ദേവന്മാർ എന്നിൽ പ്രസാദിക്കട്ടെ. ഖട്വാംഗ മഹാരാജാവ് ഒരു മുഹൂർത്തം കൊണ്ട് മോക്ഷം നേടി.

Verse 31

श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥

ശ്രീകൃഷ്ണ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഇപ്രകാരം നിശ്ചയിച്ച്, ആ അവന്തി ബ്രാഹ്മണൻ ഹൃദയഗ്രന്ഥികളെ അഴിച്ച് ശാന്തനായ സന്യാസിയായിത്തീർന്നു.

Verse 32

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രാണനെയും നിയന്ത്രിച്ച് അദ്ദേഹം ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ഭിക്ഷയ്ക്കായി അദ്ദേഹം ആസക്തിയില്ലാതെയും ആരും തിരിച്ചറിയാതെയും നഗരങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും പ്രവേശിച്ചു.

Verse 33

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । द‍ृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥

ഹേ ഉദ്ധവാ, ആ വൃദ്ധനും അവധൂതനുമായ ഭിക്ഷുവിനെ കണ്ട് ദുഷ്ടന്മാർ പലവിധത്തിൽ അപമാനിച്ചു.

Verse 34

केचित्‍त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥

ചിലർ അവന്റെ ത്രിവേണു ദണ്ഡം പിടിച്ചുപറിച്ചു; ചിലർ ഭിക്ഷാപാത്രമായി ഉപയോഗിച്ച കമണ്ഡലു എടുത്തു. ചിലർ മൃഗചർമ്മാസനം, ചിലർ ജപമാല, മറ്റുചിലർ അവന്റെ കീറിപ്പോയ കന്താവസ്ത്രങ്ങൾ മോഷ്ടിച്ചു. അവയെ കാണിച്ച് തിരികെ നൽകുന്നതുപോലെ നടിച്ച് വീണ്ടും ഒളിപ്പിച്ചു.

Verse 35

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥

നദീതീരത്ത് ഭിക്ഷയായി ലഭിച്ച ആഹാരം കഴിക്കാനിരിക്കുമ്പോൾ, ആ മഹാപാപികൾ ആ ആഹാരത്തിന്മേൽ മൂത്രമൊഴിക്കുകയും അവന്റെ തലയിൽ തുപ്പാൻ പോലും ധൈര്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

Verse 36

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥

മൗനവ്രതം എടുത്ത അവനെ സംസാരിപ്പിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചു; സംസാരിക്കാതിരുന്നാൽ വടികളാൽ അടിച്ചു. മറ്റുചിലർ വാക്കുകളാൽ ശാസിച്ച് “ഇവൻ കള്ളനാണ്” എന്നു പറഞ്ഞു. ചിലർ കയറുകൊണ്ട് കെട്ടി “കെട്ടൂ, കെട്ടൂ!” എന്നു വിളിച്ചു കൂവുകയും ചെയ്തു.

Verse 37

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥

അവർ അവനെ പരിഹസിച്ച് പറഞ്ഞു: “ഇവൻ ധർമ്മധ്വജം ഉയർത്തുന്ന കപടനും വഞ്ചകനുമാണ്. ധനം ക്ഷയിച്ചു, സ്വജനങ്ങൾ തള്ളിക്കളഞ്ഞതുകൊണ്ട് ധർമ്മത്തെ തന്നെ ഉപജീവനമാക്കി.”

Verse 38

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

ചിലർ പരിഹസിച്ച് പറഞ്ഞു: “അഹോ, എത്ര ‘മഹാസാര’ മഹർഷി! ഹിമാലയംപോലെ ധൃതിയുള്ളവൻ. മൗനത്തിലൂടെ ലക്ഷ്യം നേടുന്നു; കൊക്കുപോലെ ദൃഢനിശ്ചയൻ!” മറ്റുചിലർ അവന്റെ മേൽ ദുർഗന്ധവായു വിടുമായിരുന്നു. ചിലപ്പോൾ ചിലർ ആ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണനെ ചങ്ങലകളാൽ കെട്ടി, കളിപ്പാവുപോലെ വളർത്തുമൃഗം എന്നതുപോലെ തടവിൽ വെച്ചു.

Verse 39

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

ചിലർ അവനെ പരിഹസിച്ച്—“നോക്കൂ, ഈ മഹാശക്തിയുള്ള ഋഷി ഹിമാലയംപോലെ അചഞ്ചല ധൈര്യവാൻ; കൊക്കുപോലെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ മൗനം ആചരിച്ച് ലക്ഷ്യം സാധിക്കുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞു. മറ്റുചിലർ അവന്റെ മേൽ ദുർഗന്ധവായു വിടുകയും, ചിലർ ആ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണനെ ചങ്ങലകളാൽ കെട്ടി വളർത്തുമൃഗത്തെപ്പോലെ തടവിൽ വയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 40

एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥

ഇങ്ങനെ ആ ബ്രാഹ്മണൻ ഗ്രഹിച്ചു: മറ്റു ജീവികളാൽ, ദൈവിക ശക്തികളാൽ, തന്റെ ശരീരത്താൽ ഉണ്ടാകുന്ന എല്ലാ ദുഃഖവും വിധി തനിക്കായി നിശ്ചയിച്ചതാണ്; അതിനാൽ ലഭിക്കുന്നതെല്ലാം അനിവാര്യമായി അനുഭവിക്കേണ്ടതുതന്നെ.

Verse 41

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भ‍ि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥

അവനെ താഴ്ന്നവർ അപമാനിച്ച് വീഴ്ത്താൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, അവൻ തന്റെ ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായി നിന്നു. സത്ത്വഗുണത്തിലുള്ള ധൃതിയിൽ തന്റെ നിശ്ചയം ഉറപ്പാക്കി, അവൻ താഴെ പറയുന്ന ഗാഥ പാടാൻ തുടങ്ങി.

Verse 42

द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഈ ആളുകൾ എന്റെ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കാരണമല്ല; ദേവതകളും അല്ല, എന്റെ ശരീരവും അല്ല, ഗ്രഹങ്ങളും അല്ല, കർമ്മവും അല്ല, കാലവും അല്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ മനസ്സാണ് പരമ കാരണം എന്നു പറയുന്നു; അതാണ് സംസാരചക്രത്തെ തിരിയിപ്പിക്കുന്നത്.

Verse 43

मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥

ശക്തിയുള്ള മനസ്സാണ് ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നത്; അതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ കർമ്മങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—സത്ത്വത്തിന്റെ ശുക്ലം, തമസ്സിന്റെ കൃഷ്ണം, രജസ്സിന്റെ ലോഹിതം. ഓരോ ഗുണത്തിലെ കർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് അതിനൊത്ത ജീവിതസ്ഥിതികൾ പിറക്കുന്നു.

Verse 44

अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥

ഭൗതിക ദേഹത്തിലെ പാടുപെടുന്ന മനസ്സിനൊപ്പം ഉണ്ടായിട്ടും പരമാത്മാവ് ശ്രമിക്കുന്നില്ല; അവൻ ദിവ്യജ്ഞാനപ്രകാശത്തിൽ സമ്പൂർണ്ണൻ. എന്റെ സഖാവായി അവൻ തന്റെ അതീന്ദ്രിയസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് വെറും സാക്ഷിയായി ദർശിക്കുന്നു. ഞാൻ അണുജീവാത്മാവ് ഈ മനസ്സിനെ—ലോകത്തിന്റെ പ്രതിബിംബം കാണിക്കുന്ന കണ്ണാടി പോലെ—ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിഷയകാമങ്ങൾ ആസ്വദിച്ച് ഗുണസംഗത്താൽ ബന്ധിതനായി।

Verse 45

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्‍व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥

ദാനം, സ്വധർമ്മാനുഷ്ഠാനം, നിയമ-യമങ്ങൾ, ശാസ്ത്രശ്രവണം, പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ, ശുദ്ധീകരണ വ്രതങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും അവസാനം ലക്ഷ്യമിടുന്നത് മനോനിഗ്രഹത്തെയാണ്. പരമേശ്വരനിൽ മനസ്സിനെ സമാധിയിലാക്കുന്നതാണ് പരമയോഗം.

Verse 46

समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥

ആരുടെ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി സമാഹിതവും പ്രശാന്തവുമാണോ, അവന് ദാനാദി കർമ്മകാണ്ഡങ്ങൾ എന്തിന്? ആരുടെ മനസ്സ് അസംയതമായി അജ്ഞാനത്തിൽ നശിക്കുകയാണോ, അവന് ദാനാദി ചെയ്താലും എന്ത് പ്രയോജനം—ഇവകൊണ്ട് എന്ത് ഫലം?

Verse 47

मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥

അനാദികാലം മുതൽ മറ്റു ‘ദേവന്മാർ’ എന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മനസ്സിന്റെ അധീനത്തിലാണ്; എന്നാൽ മനസ്സ് മറ്റാരുടെയും അധീനത്തിലാകുന്നില്ല. അത് അത്യന്തം ശക്തിയുള്ളതും ദേവതുല്യമായ ഭയങ്കരശക്തിയുമാണ്. അതിനാൽ മനസ്സിനെ വശീകരിക്കുന്നവൻ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും അധിപതിയാകുന്നു।

Verse 48

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥

ഈ ദുര്ജയ ശത്രു—മനസ്സ്—അസഹ്യമായ വേഗത്തോടെ ഹൃദയം കുത്തിത്തെറിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെ ജയിക്കാതെ പലരും മോഹിതരായി മറ്റുള്ളവരുമായി വ്യർത്ഥ കലഹം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവർ ഭ്രമത്തിൽ പെട്ട് ആളുകളെ സുഹൃത്തുകൾ, ശത്രുക്കൾ, അല്ലെങ്കിൽ ഉദാസീനർ എന്നു വേർതിരിക്കുന്നു।

Verse 49

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥

ഈ ദേഹം വെറും ഭൗതിക മനസ്സിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാണെന്നറിയാതെ അതിനെ ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്നു കരുതുന്ന മനുഷ്യരുടെ ബുദ്ധി അന്ധമാകുന്നു. ‘ഇതാണ് ഞാൻ, അത് മറ്റൊരാൾ’ എന്ന ഭ്രമത്തിൽ അവർ അറ്റമില്ലാ അന്ധകാരത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.

Verse 50

जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्व‍‍चित् सन्दशति स्वदद्भ‍ि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥

മറ്റുള്ളവരാണ് എന്റെ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കാരണം എന്നു പറയുന്നുവെങ്കിൽ, അങ്ങനെ ആലോചിക്കുമ്പോൾ ആത്മാവിന് സ്ഥാനം എവിടെ? സുഖദുഃഖം ആത്മാവിനല്ല; ഭൗതിക ദേഹങ്ങളുടെ പരസ്പര സ്പർശത്തിനാണ്. സ്വന്തം പല്ലുകൾ തന്നെ നാവിനെ കടിച്ചാൽ, ആ വേദനയിൽ ആരോടാണ് കോപിക്കേണ്ടത്?

Verse 51

दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्व‍‍चित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഭരിക്കുന്ന അധിഷ്ഠാതൃ ദേവതകളാണ് ദുഃഖകാരണമെന്ന് പറഞ്ഞാലും, അത് ആത്മാവിന് എങ്ങനെ ബാധിക്കും? പ്രവർത്തിക്കുകയും പ്രതിക്രിയ അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് മാറ്റം വരുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും അവയുടെ അധിഷ്ഠാതാക്കളുടെയും പരസ്പര ഇടപാടുമാത്രം. ശരീരത്തിലെ ഒരു അവയവം മറ്റൊന്നിനെ ആക്രമിക്കുമ്പോൾ, ആ ശരീരത്തിലുള്ള പുരുഷൻ ആരോടാണ് കോപിക്കേണ്ടത്?

Verse 52

आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥

ആത്മാവുതന്നെ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കാരണമാണെങ്കിൽ, മറ്റുള്ളവരെ കുറ്റപ്പെടുത്താൻ എന്തുണ്ട്? അപ്പോൾ സുഖദുഃഖം ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവമായിത്തീരും. ഈ വാദത്തിൽ ആത്മാവൊഴികെ മറ്റൊന്നുമില്ല; ആത്മാവിന് പുറമെ എന്തെങ്കിലും തോന്നിയാൽ അത് മായ. അതിനാൽ സുഖവും ദുഃഖവും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ലെങ്കിൽ, സ്വയംമെയോ മറ്റുള്ളവരെയോ കുറിച്ച് കോപിക്കേണ്ടതെന്ത്?

Verse 53

ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥

ഗ്രഹങ്ങളാണ് സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ തത്സമീപ കാരണമെന്നു പരിശോധിച്ചാലും, ജനനരഹിതനും നിത്യനുമായ ആത്മാവിന് അവയുമായി എന്ത് ബന്ധം? ഗ്രഹപ്രഭാവം ജനിച്ച വസ്തുക്കളിലേക്കാണ് ബാധിക്കുന്നത്. കൂടാതെ ജ്യോതിഷികൾ ഗ്രഹങ്ങൾ പരസ്പരം തന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു. അതിനാൽ ഗ്രഹങ്ങളെയും ദേഹത്തെയും വിട്ടു നിൽക്കുന്ന ജീവൻ ആരോടാണ് കോപം ചൊരിയേണ്ടത്?

Verse 54

कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥

സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കാരണം കർമ്മമെന്നു കരുതിയാലും അത് ആത്മാവിനോട് ചേർന്നതല്ല. ചൈതന്യകർത്താവും ജഡദേഹവും ചേർന്നിടത്താണ് കർമ്മധാരണ ഉയരുന്നത്. ദേഹം അചേതനം, ആത്മാവ് പരം; കർമ്മത്തിന് മൂലം ദേഹത്തിലും ആത്മാവിലും ഇല്ല—അപ്പോൾ കോപം ആരോടു?

Verse 55

कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥

സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കാരണം കാലമെന്നു കരുതിയാലും അത് ആത്മാവിനോട് ചേർന്നതല്ല. കാലം ഭഗവാന്റെ ശക്തിയുടെ പ്രകടനമാണ്; ജീവികളും അതേ ശക്തിയുടെ അംശങ്ങളാണ്. അഗ്നി സ്വന്തം ജ്വാലയെ കത്തിക്കില്ല; ഹിമം സ്വന്തം ശീതംകൊണ്ട് തന്നെ ദോഷപ്പെടുത്തില്ല. ആത്മാവ് ദ്വന്ദ്വാതീതം; പിന്നെ ആരോടു കോപം?

Verse 56

न केनचित् क्व‍ापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥

പരമസ്വരൂപമായ ആത്മാവിന് എവിടെയും, എങ്ങനെയും, ആരാലും ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ മങ്ങലൊന്നും പതിയില്ല. അഹങ്കാരമാണ് സംസാരരൂപം ധരിച്ചു സുഖദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. ഇത് അറിഞ്ഞ് പ്രബുദ്ധനായവൻ ഭൗതിക സൃഷ്ടിയിൽ ഒന്നിനെയും ഭയപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 57

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्‍‍घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥

പൂർവ്വ മഹർഷി-ആചാര്യന്മാർ ആചരിച്ച ഈ പരമാത്മനിഷ്ഠയെ ആശ്രയിച്ച്, ഞാൻ മുകുന്ദൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പദ്മപാദസേവയാൽ മാത്രം അജ്ഞാനത്തിന്റെ ദുഷ്കരസമുദ്രം കടന്നുപോകും.

Verse 58

श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भ‍िरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ധനം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ വൈരാഗ്യം പ്രാപിച്ച ആ മുനി ക്ഷീണവും വിഷാദവും ഉപേക്ഷിച്ചു. സന്ന്യാസം സ്വീകരിച്ച് ഗൃഹത്യാഗം ചെയ്ത് ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ദുഷ്ട മൂഢർ അപമാനിച്ചാലും സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് കുലുങ്ങാതെ ഈ ഗാഥ പാടി.

Verse 59

सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥

ജീവന് സുഖദുഃഖങ്ങൾ നൽകുന്നത് മറ്റൊന്നുമല്ല; സ്വന്തം ആത്മവിഭ്രമം തന്നെയാണ് കാരണം. മിത്രൻ, ഉദാസീനൻ, ശത്രു എന്ന ധാരണയും അതിനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള സംസാരം അജ്ഞാനതമസ്സാൽ സൃഷ്ടിച്ചതാണ്.

Verse 60

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥

അതുകൊണ്ട്, താതാ, ബുദ്ധിയെ എന്നിൽ നിവർത്തി, പൂർണ്ണമായി മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്ക. ഇതുതന്നെ യോഗശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരസംഗ്രഹം.

Verse 61

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥

ഏകാഗ്രനായി ഈ ഭിക്ഷുവിന്റെ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠഗീതം ധരിക്കുകയും, മറ്റുള്ളവർക്ക് ശ്രവിപ്പിക്കുകയും, സ്വയം ശ്രവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ സുഖദുഃഖദ്വന്ദ്വങ്ങളാൽ ഇനി ഒരിക്കലും കീഴടക്കപ്പെടുകയില്ല.