Adhyaya 19

Verse 1

श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—വിദ്യയും ശ്രുതിയും സമ്പന്നനായും ആത്മസംയമിയുമായും ഊഹാനുമാനങ്ങളിൽ ആസക്തനല്ലാത്തവൻ, ഈ ലോകം എന്നാൽ മാത്രം ധൃതമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് തന്റെ ജ്ഞാനവും എന്നിൽ സമർപ്പിക്കട്ടെ.

Verse 2

ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥

ജ്ഞാനികൾക്ക് ഞാൻ മാത്രമേ പ്രിയനായുള്ളൂ—ഞാനാണ് അവരുടെ യഥാർത്ഥ സ്വാർത്ഥവും പരമ ലക്ഷ്യവും. സ്വർഗവും മോക്ഷവും എന്നിൽ തന്നെയാണ്; പ്രിയനേ, എന്നെ കൂടാതെ മറ്റൊരു യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യമില്ല.

Verse 3

ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥

ജ്ഞാനവും വിജ്ഞാനവും കൊണ്ട് സിദ്ധരായവർ എന്റെ ശ്രേഷ്ഠ പദം അറിയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനി എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയൻ; ജ്ഞാനത്താൽ അവൻ എന്നെ തന്റെ ഉള്ളിൽ ധരിക്കുന്നു.

Verse 4

तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥

തപസ്സ്, തീർത്ഥാടനം, ജപം, ദാനം എന്നിവയും മറ്റു ശുദ്ധീകരണ മാർഗങ്ങളും മാത്രം ആ സിദ്ധി നൽകാൻ പോരാ; സത്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ചെറിയ അംശം കൊണ്ടുതന്നെ ലഭിക്കുന്ന പരിപൂർണത അതാണ്.

Verse 5

तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഉദ്ധവാ, ജ്ഞാനത്തോടുകൂടി നിന്റെ സത്യാത്മസ്വരൂപം അറിഞ്ഞ്, ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനസമ്പന്നനായി, ഭക്തിഭാവത്തോടെ എന്നെ ഭജിക്കു.

Verse 6

ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥

ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനയജ്ഞംകൊണ്ട്, ആത്മനിൽ പരമാത്മാവായി എന്നെ ആരാധിച്ച്, സർവ്വയജ്ഞങ്ങളുടെ പതി ഞാൻ തന്നെയെന്ന് അറിഞ്ഞ് മുനിമാർ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു.

Verse 7

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥

ഹേ ഉദ്ധവാ, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയമെന്ന ത്രിവിധ വികാരം നിനക്കിലാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. ആദിയും അന്തവും തമ്മിൽ നില്ക്കുന്ന മായ, ബന്ധനവും മോക്ഷവും ഇരട്ടത്തിലും അതീതനായ നിന്നെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല. ലോകത്തിൽ കാണുന്ന ജന്മാദി മാറ്റങ്ങൾ ആ മായയുടേതു മാത്രം—നിനക്കത് എന്ത്? അസത്യം തന്റെ ആദി-അന്തങ്ങൾക്കിടയിൽ മാത്രമേ പ്രത്യക്ഷമാകൂ.

Verse 8

श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: ഹേ വിശ്വേശ്വരാ, ഹേ വിശ്വമൂർത്തേ! ഈ പുരാണത്തിലെ വിപുലവും പരമവിശുദ്ധവുമായ ജ്ഞാനം—വൈരാഗ്യ-വിജ്ഞാനയുക്തമായത്—എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണമേ; കൂടാതെ മഹാത്മാക്കളും അന്വേഷിക്കുന്ന നിന്റെ ഭക്തിയോഗവും പറഞ്ഞുതരണമേ.

Verse 9

ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥

ഹേ ഭവയാത്രയുടെ അധീശാ! ഭീകരമായ ത്രിതാപങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട് ഞാൻ ഉള്ളിൽ കത്തുന്നു. ദാഹത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്ന കുടപോലെയും അമൃതവർഷംപോലെയും ഉള്ള നിന്റെ പദ്മപാദദ്വയം ഒഴികെ മറ്റൊരു ശരണം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 10

दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥

ഓ മഹാനുഭാവാ! കാലസർപ്പത്തിന്റെ ദംശനമേറ്റ ഈ മനുഷ്യൻ ഈ കുഴിയിൽ വീണു, ചെറുസുഖങ്ങളിലേക്കുള്ള കഠിനമായ തൃഷ്ണയിൽ കത്തുന്നു. കരുണകൊണ്ട് അവനെ ഉയർത്തി, നിങ്ങളുടെ മോക്ഷദായക വചനങ്ങളാൽ അവനെ സിഞ്ചിക്കുക।

Verse 11

श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇങ്ങനെ പുരാതനകാലത്ത് അജാതശത്രുവായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുമ്പോൾ, ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മനോട് ചോദിച്ചു।

Verse 12

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥

ഭാരതയുദ്ധം അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം, പ്രിയ സുഹൃത്തുകളുടെ മരണത്തിൽ വിഹ്വലനായ രാജാവ് പല ധർമ്മോപദേശങ്ങളും കേട്ടു; തുടർന്ന് പ്രത്യേകമായി മോക്ഷധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു।

Verse 13

तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥

ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിന്നോട് ആ തത്ത്വങ്ങൾ വിശദീകരിക്കും; അവ ദേവവ്രതൻ (ഭീഷ്മൻ) നടത്തിയ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് കേട്ടവയും, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, അനുഭവവിജ്ഞാനം, ശ്രദ്ധ, ഭക്തി എന്നിവകൊണ്ട് സമൃദ്ധവുമാണ്।

Verse 14

नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥

എന്റെ നിർണ്ണായക ബോധം ഇതാണ്: ഏത് ജ്ഞാനത്താൽ ഒരാൾ എല്ലാ ജീവികളിലും ഒമ്പത്, പതിനൊന്ന്, അഞ്ച്, മൂന്ന് തത്ത്വങ്ങളെ കാണുകയും, അവയിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്ന ഏക പരമസത്യത്തെയും കാണുകയും ചെയ്യുന്നു—അതുതന്നെയാണ് ജ്ഞാനം।

Verse 15

एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥

ഇതുതന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ വിജ്ഞാനം—ത്രിഗുണാത്മകമായ എല്ലാ ഭാവങ്ങളുടെയും നിലനിൽപ്പ്, സൃഷ്ടി, ലയം എന്നിവയെ വ്യക്തമായി കാണുന്നത്; ഏകപക്ഷദൃഷ്ടി അതല്ല.

Verse 16

आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥

ആദിയിൽ, മദ്ധ്യത്തിൽ, അന്തത്തിൽ—സ്രഷ്ടാവിനെയും സൃഷ്ടിയെയും വ്യാപിച്ചു—ഇരിക്കുന്നതും, പ്രളയത്തിൽ സൃഷ്ടം ലയിച്ചാലും ശേഷിക്കുന്നതും; അതുതന്നെയാണ് സത് (യഥാർത്ഥ സത്ത).

Verse 17

श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥

ശ്രുതി, പ്രത്യക്ഷം, ഐതിഹ്യം, അനുമാനം—ഇവ നാലു പ്രമാണങ്ങൾ; എന്നാൽ ഇവ സ്ഥിരമല്ല, വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണ്; അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനി വാദതർക്കങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരക്തനാകുന്നു.

Verse 18

कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥

കർമ്മഫലങ്ങൾ പരിവർത്തനശീലമായതിനാൽ ഈ ലോകത്തിൽ താഴ്ന്ന നിലയിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവരെ എല്ലാം ഒടുവിൽ അമംഗളത്തിലേക്ക് തന്നെ പോകുന്നു; അതുകൊണ്ട് വിവേകി കാണാത്തതെയും കണ്ടതുപോലെ അറിഞ്ഞ് എല്ലാം നശ്വരമാണെന്ന് കാണുന്നു.

Verse 19

भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥

ഹേ അനഘാ, നീ കേൾക്കുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കുന്നതിനാൽ ഞാൻ മുമ്പേ ഭക്തിയോഗം പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇപ്പോൾ വീണ്ടും എന്റെ ഭക്തി ഉദിക്കാനുള്ള പരമ കാരണമെന്തെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.

Verse 20

श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥

എന്റെ അമൃതസമാനമായ കഥകളിൽ ശ്രദ്ധ, എന്റെ മഹിമയുടെ നിരന്തര കീർത്തനം, എന്റെ പൂജയിൽ അചഞ്ചല നിഷ്ഠ, സ്തുതികളാൽ എന്നെ സ്തവിക്കൽ—ഇവയാൽ എന്റെ ഭക്തി പോഷിതമായി സ്ഥാപിതമാകുന്നു.

Verse 21

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥

എന്റെ സേവയിൽ ആദരപൂർവമായ ശ്രദ്ധ, ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളാലും ദണ്ഡവത് നമസ്കാരം, എന്റെ ഭക്തരുടെ പൂജയെ (എന്റെ പൂജയെക്കാളും) ഉയർന്നതായി കാണൽ, എല്ലാജീവികളെയും എന്നോടു ബന്ധമുള്ളവരായി കാണൽ—ഇവ ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

Verse 22

मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥

എന്നേക്കായി ശരീരപ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയോഗിക്കൽ, വാക്കിലൂടെ എന്റെ ഗുണങ്ങളെ വർണ്ണിക്കൽ, മനസ്സിനെ എനിക്ക് അർപ്പിക്കൽ, എല്ലാ സ്വാർത്ഥകാമനകളും ഉപേക്ഷിക്കൽ—ഇവയും ഭക്തിയുടെ അംശങ്ങളാണ്.

Verse 23

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥

എന്നേക്കായി ധനലാഭം ഉപേക്ഷിക്കുകയും, ഭോഗവും വ്യക്തിഗത സുഖവും പോലും ത്യജിക്കുകയും ചെയ്യുക; പിന്നെ എന്ത് ചെയ്താലും—പൂജ, ദാനം, യജ്ഞം, ജപം, വ്രതം അല്ലെങ്കിൽ തപസ്—എന്നേക്കായി ചെയ്താൽ അതുതന്നെ സത്യസാധനമാണ്.

Verse 24

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥

ഹേ ഉദ്ധവാ! ഇങ്ങനെ ഉള്ള ധർമ്മാചരണങ്ങളാൽ, തങ്ങളുടെ ആത്മാവിനെ എനിക്ക് സമർപ്പിച്ച മനുഷ്യരിൽ എന്നോടുള്ള ഭക്തി ഉദിക്കുന്നു. പിന്നെ അവർക്കെന്ത് മറ്റുലക്ഷ്യം ശേഷിക്കും?

Verse 25

यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥

ചിത്തം ആത്മാവിൽ/ഭഗവാനിൽ അർപ്പിതമായി സ്ഥിരവും ശാന്തവും സത്ത്വഗുണം കൊണ്ട് പുഷ്ടവുമായാൽ, അത് സ്വാഭാവികമായി യഥാർത്ഥ ധർമ്മം, അനുഭവജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ദിവ്യ ഐശ്വര്യം എന്നിവ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 26

यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥

എന്നാൽ ചിത്തം യഥാർത്ഥത്തിൽ ആത്മാവിൽ/ഭഗവാനിൽ അർപ്പിതമല്ലെങ്കിൽ, അത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ വിഷയ-വികൽപ്പങ്ങളെ പിന്തുടർന്ന് ഓടുന്നു; രജോഗുണം കൊണ്ട് മലിനമായി അസത്യത്തിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു—ഇതാണ് ബോധത്തിന്റെ വിപരീതാവസ്ഥ എന്ന് അറിയുക।

Verse 27

धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥

ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു: എന്നിലേക്കുള്ള ഭക്തി ഉണർത്തുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ധർമ്മം. ആത്മാവിന്റെ ഏകാത്മദർശനമാണ് സത്യജ്ഞാനം. ഗുണങ്ങളോടുള്ള അസംഗതയാണ് വൈരാഗ്യം; അണിമാദി സിദ്ധികളാണ് എന്റെ ഐശ്വര്യം.

Verse 28

श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: ഹേ കൃഷ്ണാ, ദുഃഖം അകറ്റുന്നവനേ, യമം എത്രവിധമാണെന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു? നിയമം എന്ത്? ശമം എന്ത്, ദമം എന്ത്?

Verse 29

का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥

ഹേ പ്രഭോ, യഥാർത്ഥ തിതിക്ഷ എന്ത്, ധൃതി എന്ത്? ദാനം എന്ത്, തപസ് എന്ത്, യഥാർത്ഥ ശൗര്യം എന്ത്? സത്യം എന്ത്, ‘ഋതം’ എന്ന് എന്തിനെ പറയുന്നു? യഥാർത്ഥ ത്യാഗം ഏത്, യഥാർത്ഥ ധനം എന്ത്, ഏറ്റവും അഭിലഷണീയമായ പരിശ്രമം ഏത്?

Verse 30

को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥

ഹേ ശ്രീമാൻ പ്രഭോ! യജ്ഞം എന്ത്, യഥാർത്ഥ ദക്ഷിണ എന്ത്? മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ബലം എന്ത്? ഹേ കേശവാ! യഥാർത്ഥ ഐശ്വര്യവും യഥാർത്ഥ ലാഭവും എന്ത്? യഥാർത്ഥ വിദ്യ, പരമ ലജ്ജ, പരമ ശ്രീ എന്ത്?

Verse 31

किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥

സുഖം എന്ത്, ദുഃഖം എന്ത്? യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ ആര്, മൂഢൻ ആര്? സത്യപഥം ഏത്, കുപഥം ഏത്? സ്വർഗം എന്ത്, നരകം എന്ത്?

Verse 32

को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥

യഥാർത്ഥ ബന്ധു ആര്, യഥാർത്ഥ ഗൃഹം എന്ത്? യഥാർത്ഥത്തിൽ ധനവാൻ ആര്, ദരിദ്രൻ ആര്? കൃപണൻ ആര്, യഥാർത്ഥ ഈശ്വരൻ (സ്വാമി) ആര്? ഹേ സത്പതേ, ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കും അവയുടെ വിപരീതങ്ങൾക്കും മറുപടി അരുളുക. അപ്പോൾ ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 33

अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥

അഹിംസ, സത്യം, അസ്തേയം, അസംഗം, ലജ്ജ, അസഞ്ചയം; വേദവിശ്വാസം, ബ്രഹ്മചര്യം, നിയന്ത്രിത മൗനം, സ്ഥിരത, ക്ഷമ, അഭയം—ഇവ മഹത്തായ ഗുണങ്ങൾ, വളർത്തേണ്ടവ.

Verse 34

शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥

ശൗചം, ജപം, തപസ്, ഹോമം, ശ്രദ്ധയോടെ അതിഥിസത്കാരം, എന്നെ ആരാധിക്കൽ; തീർത്ഥാടനം, പരഹിതത്തിനായുള്ള പരിശ്രമം, തൃപ്തി (സന്തോഷം), ആചാര്യസേവനം—ഇവയും പവിത്ര ആചാരങ്ങളാണ്.

Verse 35

एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥

ഈ യമങ്ങളും നിയമങ്ങളും—ഇരണ്ടും ചേർന്ന് പന്ത്രണ്ട്—എന്ന് സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധം. ഹേ താത ഉദ്ധവാ, മനുഷ്യർ ഇവയെ ആദരത്തോടെ ആചരിച്ചാൽ തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യാനുസാരം ഇഷ്ടഫലം നൽകും.

Verse 36

शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥

ശമം എന്നത് ബുദ്ധിയെ എന്നിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തലാണ്; ദമം എന്നത് ഇന്ദ്രിയസംയമം. തിതിക്ഷ എന്നത് ദുഃഖം സഹിച്ചുതാങ്ങൽ; ധൃതി എന്നത് ജിഹ്വയും ഉപസ്ഥവും ജയിക്കൽ.

Verse 37

दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥

ശിക്ഷിക്കാനുള്ള പ്രേരണ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ പരമദാനം. കാമത്യാഗം യഥാർത്ഥ തപസ്സായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ ജയിക്കുന്നതാണു ശൗര്യം; സത്യം എന്നത് എല്ലാവരിലും സമദർശനം കാണുക.

Verse 38

अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥

കൂടാതെ, മധുരവും സത്യവുമായ വാക്കിനെ കവികൾ പുകഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്. കര്‍മങ്ങളിൽ അസംഗതയാണ് ശൗചം; മമതയും സ്വത്തവകാശബോധവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനെ സത്യ സന്ന്യാസം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 39

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥

മനുഷ്യർക്കു ധർമ്മം തന്നെയാണ് പ്രിയധനം. ഞാൻ, ഭഗവത്തമൻ, യജ്ഞം തന്നെയാകുന്നു. ദക്ഷിണാ എന്നത് ജ്ഞാനസന്ദേശം പകർന്നുനൽകൽ; പ്രാണായാമം—പ്രാണവായുവിനെ നിയന്ത്രിക്കൽ—പരമബലം.

Verse 40

भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥

എന്റെ യഥാർത്ഥ ഐശ്വര്യം ദിവ്യാധിപത്യമാകുന്നു; യഥാർത്ഥ ലാഭം എന്നിലേക്കുള്ള ഉത്തമഭക്തി. യഥാർത്ഥ വിദ്യ ആത്മാവിലെ ഭേദബോധത്തിന്റെ നിവൃത്തി; യഥാർത്ഥ ലജ്ജ അകർമ്മ്യകർമ്മങ്ങളോടുള്ള ജുഗുപ്സയും ലജ്ജയും തന്നേ.

Verse 41

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥

യഥാർത്ഥ ശ്രീ-സമൃദ്ധി സ്വാവലംബനം മുതലായ ഗുണങ്ങളുടെ വളർത്തലാണ്. യഥാർത്ഥ സുഖം സുഖവും ദുഃഖവും രണ്ടും അതിക്രമിക്കുന്നതാണ്. യഥാർത്ഥ ദുഃഖം ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും സുഖത്തിൽ ആശ്രയവും. യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ ബന്ധവും മോക്ഷവും അറിയുന്നവൻ.

Verse 42

मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥

ദേഹം മുതലായവയിൽ ‘ഞാൻ’ എന്ന അഹംബോധം പുലർത്തുന്നവൻ മൂഢൻ. യഥാർത്ഥ പഥം വേദങ്ങളിൽ പ്രസ്തുതമായ എന്റെ ഉപദേശമാണ്. തെറ്റുവഴി ചിത്തത്തിന്റെ വിക്ഷേപവും ചിതറലും. സ്വർഗം സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ ഉദയവും പ്രാബല്യവും ആകുന്നു.

Verse 43

नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥

സഖേ, നരകം അജ്ഞാനാന്ധകാരത്തിന്റെ പൊങ്ങിച്ചെരിയലാണ്. ഞാൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ യഥാർത്ഥ ബന്ധുവും ഗുരുവും. ഈ മനുഷ്യശരീരമാണ് നിന്റെ യഥാർത്ഥ ഗൃഹം; സദ്ഗുണങ്ങളിൽ സമ്പന്നനായവനെയാണ് യഥാർത്ഥ ധനവാൻ എന്നു പറയുന്നത്.

Verse 44

दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥

അസന്തുഷ്ടനായവനാണ് യഥാർത്ഥ ദരിദ്രൻ; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവനാണ് യഥാർത്ഥ കൃപണൻ. ഗുണങ്ങളിൽ അസക്തമായ ബുദ്ധിയുള്ളവനാണ് യഥാർത്ഥ അധിപൻ; ഗുണസംഗം അതിന്റെ വിപരീതം—പരാധീനത.

Verse 45

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥

ഹേ ഉദ്ധവാ, നിന്റെ എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളും ശരിയായി നിർൂപിതമായി. പിന്നെ അധികം വിശദീകരിച്ച് എന്ത് പ്രയോജനം? ഗുണ-ദോഷങ്ങളുടെ ലക്ഷണം ഇതാണ്— ‘നല്ലത്–ചീത്ത’ എന്ന ഭേദദൃഷ്ടി തന്നെയാണ് ദോഷം; ഇരട്ടയും വിട്ട നിലയാണ് യഥാർത്ഥ ഗുണം.