Adhyaya 13
Guṇa-viveka, Haṁsa-gītā, and the Yoga that Cuts False Ego
ഉദ്ധവനോടുള്ള മോക്ഷോപദേശം ക്രമമായി തുടരുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണൻ, ഗുണങ്ങൾ ആത്മധർമ്മങ്ങളല്ല; ഭൗതികബുദ്ധിയുടെ സ്വഭാവങ്ങളാണെന്ന് വിവേചിക്കുന്നു. সাধനയുടെ പടി: ആദ്യം സത്ത്വം വർധിപ്പിച്ച് രജസ്-തമസ് അടക്കി, പിന്നെ ശുദ്ധസത്ത്വമായ ഭക്തിയാൽ സത്ത്വത്തെയും അതിക്രമിക്കണം. ശാസ്ത്രം, ജലം, സത്സംഗം, ദേശം, കാലം, കർമ്മം, ജനനം, ധ്യാനം, മന്ത്രജപം, സംസ്കാരങ്ങൾ എന്നിവ ഗുണങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഘടകങ്ങളാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, നേരിട്ട ആത്മജ്ഞാനം ഉണരുവോളം സാത്ത്വിക പിന്തുണകൾ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ‘ഭാവിയിലെ ദുഃഖം അറിഞ്ഞിട്ടും മനുഷ്യൻ സുഖത്തെ എന്തിന് പിന്തുടരുന്നു?’ എന്ന് ഉദ്ധവൻ ചോദിക്കുമ്പോൾ, ദേഹാത്മാഭിമാനം, രാഗജന്യ പദ്ധതികൾ, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയാണ് ബന്ധനകാരണമെന്ന് കൃഷ്ണൻ വിശദീകരിച്ച്, മനോനിഗ്രഹവും ത്രിസന്ധ്യയിൽ ഭഗവാനിൽ ലീനതയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യോഗത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ—സനകാദി ഋഷികൾ ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിക്കുന്നു; സൃഷ്ടിവ്യാപാരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട ബ്രഹ്മാവിന് ഉത്തരമില്ല. അപ്പോൾ ഹംസരൂപത്തിൽ ഭഗവാൻ പ്രത്യക്ഷനായി, ‘അനുഭവപ്പെടുന്നതെല്ലാം എന്നിൽ തന്നെയാണ്’ എന്ന നിർണായക അദ്വൈതവിശ്ലേഷണവും, ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തികളെ അതിക്രമിക്കുന്ന തുരീയ സാക്ഷിജ്ഞാനവും, അഹങ്കാരം ഛേദിക്കുന്ന ജ്ഞാനഖഡ്ഗോപദേശവും നൽകുന്നു. ഋഷികളുടെ സംശയങ്ങൾ അകലുന്നു; അവർ ആരാധിക്കുന്നു; ഹംസം സ്വധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, തുടർന്നുള്ള ഉദ്ധവഗീതയിലെ അചഞ്ചല സ്മരണ-വൈരാഗ്യങ്ങൾക്ക് അടിത്തറ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്ന ഗുണങ്ങൾ ബുദ്ധിയോടാണ് ബന്ധപ്പെട്ടത്; ആത്മാവിനല്ല. സത്ത്വം വളർത്തിയാൽ രജസ്-തമസ് ജയിക്കാം; പിന്നെ ശുദ്ധസത്ത്വം വളർത്തിയാൽ ഭൗതിക സത്ത്വത്തിൽ നിന്നുപോലും മോചനം ലഭിക്കും.
Verse 2
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥
ജീവി സത്ത്വഗുണത്തിൽ ശക്തമായി സ്ഥാപിതനാകുമ്പോൾ, എന്നോടുള്ള ഭക്തി-ലക്ഷണമുള്ള ധർമ്മം പ്രബലമാകുന്നു. സാത്ത്വികമായവയുടെ ഉപാസനയാൽ സത്ത്വം വർധിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നാണ് ധർമ്മം പ്രവഹിക്കുന്നത്.
Verse 3
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
സത്ത്വവർദ്ധനയാൽ ബലപ്പെട്ട ധർമ്മം രജസ്സും തമസ്സും നശിപ്പിക്കുന്നു; ഇരണ്ടും നശിച്ചാൽ അവയുടെ മൂലമായ അധർമ്മവും വേഗം അസ്തമിക്കുന്നു।
Verse 4
आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥
ശാസ്ത്രം, ജലം, പ്രജ/സംഗം, ദേശം, കാലം, കര്മ്മം, ജനനം, ധ്യാനം, മന്ത്രജപം, സംസ്കാരം—ഇവ പത്ത് ഗുണഹേതുക്കള്; ഇവനുസരിച്ച് പ്രകൃതിഗുണങ്ങള് വ്യത്യസ്തമായി പ്രബലമാകും।
Verse 5
तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥
ഈ പത്തിലേതെല്ലാം സാത്ത്വികമോ അവയെ വേദജ്ഞ മഹർഷിമാർ പ്രശംസിക്കുന്നു; താമസത്തെ നിന്ദിച്ച് തള്ളുന്നു; രാജസത്തെ ഉപേക്ഷാഭാവത്തോടെ കാണുന്നു।
Verse 6
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥
സത്ത്വവർദ്ധനയ്ക്കായി മനുഷ്യൻ സാത്ത്വികങ്ങളേ സേവിക്കണം. സത്ത്വം വർദ്ധിച്ചാൽ ധർമ്മം, ധർമ്മത്തിലൂടെ ജ്ഞാനം ഉണരും—ആത്മസ്മൃതി ഉണർന്ന് ദേഹം-മനസ്സ് എന്ന മായാതാദാത്മ്യം നീങ്ങുന്നതുവരെ।
Verse 7
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥
വേണുക്കളുടെ ഘർഷണത്തിൽ നിന്നുയർന്ന അഗ്നി ആ വേണുവനത്തെ ദഹിപ്പിച്ച് സ്വയം ശമിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഗുണങ്ങളുടെ പരസ്പര വ്യത്യയത്തിൽ നിന്നാണ് ദേഹം ജനിക്കുന്നത്; മനസ്സും ദേഹവും ജ്ഞാനസാധനയിൽ വിനിയോഗിക്കുമ്പോൾ ആ ജ്ഞാനം തന്നെ ജനകഗുണങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ച് ദേഹം-മനസ്സ് ശമിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 8
श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയ കൃഷ്ണാ! വിഷയഭോഗം ഭാവിയിൽ മഹാദുഃഖം വരുത്തുമെന്നു മനുഷ്യർ സാധാരണയായി അറിയുന്നു; എന്നിട്ടും ഭോഗിക്കുന്നു. പ്രഭോ, അറിവുള്ളവൻ നായ, കഴുത, ആട് പോലെയെങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു?
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഉദ്ധവാ! പ്രമത്തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ‘ഞാൻ’ എന്ന തെറ്റായ ബോധം ഉദിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭീകരമായ രജോഗുണം ഉയർന്നു, സ്വഭാവത്തിൽ സത്ത്വസ്ഥിതിയിലുള്ള മനസ് വികാരമയമാകുന്നു.
Verse 10
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
രജോഗുണം ചേർന്ന മനസ് പല സംकल्प-വികल्पങ്ങൾ തീർക്കുന്നു. പിന്നെ ഗുണങ്ങളെ തന്നെ ധ്യാനിക്കുന്നതാൽ ദുർമതിക്ക് സഹിക്കാനാവാത്ത കാമം ഉദിക്കുന്നു.
Verse 11
करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവൻ കാമത്തിന്റെ അധീനനായി രജോഗുണത്തിന്റെ ശക്തമായ തരംഗങ്ങളിൽ മോഹിതനാകുന്നു. ഫലം ഭാവിയിലെ ദുഃഖമെന്നു വ്യക്തമായി കണ്ടിട്ടും അവൻ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു.
Verse 12
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥
രജസും തമസും മൂലം പണ്ഡിതന്റെ ബുദ്ധിയും ചിതറാം; എങ്കിലും അവൻ അലസതയില്ലാതെ വീണ്ടും മനസ്സിനെ നിയന്ത്രണത്തിൽ ചേർക്കണം. ഗുണങ്ങളുടെ മലിനത വ്യക്തമായി കണ്ടാൽ അവൻ ആസക്തനാകുന്നില്ല.
Verse 13
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥
മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും ജാഗ്രതയോടെ, ഗൗരവത്തോടെ, ആലസ്യവും വിഷാദവും വിട്ട് നിലകൊള്ളണം. പ്രാണായാമവും ആസനവും ജയിച്ച് പ്രഭാതം, മദ്ധ്യാഹ്നം, സന്ധ്യ എന്നീ സമയങ്ങളിൽ ക്രമേണ മനസ്സിനെ എന്നിൽ സ്ഥാപിക്കണം; ഒടുവിൽ മനസ് പൂർണ്ണമായി എന്നിൽ ലയിക്കും.
Verse 14
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥
എന്റെ ഭക്തശിഷ്യന്മാരായ സനകാദികൾ ഉപദേശിച്ച യോഗം ഇത്രയേ ഉള്ളൂ: എല്ലായിടത്തുനിന്നും മനസ്സിനെ പിൻവലിച്ച് യഥോചിതമായി നേരെ എന്നിൽ തന്നെ ലയിപ്പിക്കുക.
Verse 15
श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥
ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: പ്രിയ കേശവാ! സനകനും അവന്റെ സഹോദരന്മാർക്കും നിങ്ങൾ ഏത് സമയത്ത്, ഏത് രൂപത്തിൽ ഈ യോഗവിജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ചു? ആ രൂപവും ആ സംഭവവും ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 16
श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥
ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഒരിക്കൽ ഹിരണ്യഗർഭ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രന്മാരായ സനകാദി ഋഷിമാർ യോഗത്തിന്റെ പരമവും ഏകാന്തവുമായ സൂക്ഷ്മ ലക്ഷ്യം സംബന്ധിച്ച് അവരുടെ പിതാവിനോട് ചോദിച്ചു.
Verse 17
सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥
സനകാദികൾ പറഞ്ഞു: പ്രഭോ! മനസ് ഗുണങ്ങളിൽ (വിഷയങ്ങളിൽ) പ്രവേശിക്കുന്നു; ഗുണങ്ങളും ആഗ്രഹരൂപത്തിൽ മനസ്സിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. മോക്ഷം ആഗ്രഹിച്ച് ഇന്ദ്രിയസുഖപ്രവൃത്തികളെ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഈ പരസ്പരബന്ധം എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും? ദയവായി വിശദീകരിക്കണം.
Verse 18
श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഉദ്ധവ, ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ സ്വയംഭൂവും ഭൂതഭാവനനുമായ മഹാദേവൻ ബ്രഹ്മാവ് സനകാദി പുത്രന്മാരുടെ ചോദ്യം എന്ന ബീജത്തെ ഗൗരവമായി ധ്യാനിച്ചു; എന്നാൽ സൃഷ്ടികർമ്മത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ അവന്റെ ബുദ്ധി കർമ്മമയമായി, അതിന്റെ സാരമായ ഉത്തരമവൻ കണ്ടെത്തിയില്ല।
Verse 19
स मामचिन्तयद् देव: प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
ആ ദേവൻ ബ്രഹ്മാവ് ചോദ്യം കടന്ന് തീരാൻ ആഗ്രഹിച്ചു എന്നെ തന്നെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചു; അപ്പോൾ ഞാൻ ഹംസരൂപത്തിൽ അവന്റെ സമീപത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 20
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥
എന്നെ കണ്ടപ്പോൾ ആ മുനിമാർ ബ്രഹ്മാവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അടുത്തേക്ക് വന്നു, എന്റെ പാദങ്ങൾക്ക് വന്ദനം ചെയ്തു, പിന്നെ തുറന്നു ചോദിച്ചു—“ഭവാൻ ആരാണ്?”
Verse 21
इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
ഹേ ഉദ്ധവ, അപ്പോൾ പരമതത്ത്വം അറിയാൻ ആകാംക്ഷയുള്ള മുനിമാർ എന്നോട് ചോദിച്ചു; ഞാൻ അവരോട് പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇപ്പോൾ നീ എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക।
Verse 22
वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न ईदृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥
ഹേ വിപ്രന്മാരേ, ‘ഭവാൻ ആരാണ്’ എന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ഞാൻയും ജീവാത്മാവാണ്, നമ്മിൽ പരമമായ വ്യത്യാസമില്ല—ആത്മാവ് ഒന്നേ—എന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, നിങ്ങളുടെ ചോദ്യം എങ്ങനെ യുക്തിയുള്ളത്? അവസാനം നിങ്ങളുടെയും എന്റെയും യഥാർത്ഥ ആശ്രയം എന്താണ്?
Verse 23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥
‘നീ ആരാണ്?’ എന്ന് ചോദിച്ച് നീ ദേഹത്തെയാണു ലക്ഷ്യമിടുന്നതെങ്കിൽ, എല്ലാ ദേഹങ്ങളും പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായതിനാൽ തത്ത്വത്തിൽ സമാനമാണെന്ന് അറിയുക. അപ്പോൾ ‘നിങ്ങൾ അഞ്ചു പേർ ആരാണ്?’ എന്ന് ചോദിക്കേണ്ടതായിരുന്നു. വസ്തുതയിൽ ഒരേ ആയപ്പോൾ ദേഹഭേദം വെച്ച് ചോദ്യം അർത്ഥശൂന്യം; ഇത് വെറും വാക്കുകളുടെ പ്രപഞ്ചം മാത്രം.
Verse 24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ മനസ്സ്, വാക്ക്, ദൃഷ്ടി എന്നിവയും മറ്റു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ തന്നേ; എന്നിൽ നിന്ന് വേറെയൊന്നുമില്ല. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും നേരായ വിവേചനത്തോടെ ഈ സത്യം വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കുവിൻ.
Verse 25
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥
പ്രിയ പുത്രന്മാരേ, മനസ്സ് സ്വാഭാവികമായി ഗുണമയ വിഷയങ്ങളിലേക്കു കടക്കുന്നു; വിഷയങ്ങളും മനസ്സിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഭൗതിക മനസ്സും വിഷയങ്ങളും—ഇരണ്ടും എന്റെ അംശമായ ജീവാത്മാവിനെ മൂടുന്ന ഉപാധികൾ മാത്രമാണ്; അവയാണ് ‘ദേഹം’ എന്നപോലെ തോന്നുന്നത്.
Verse 26
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥
ഇന്ദ്രിയസുഖസേവനത്തിലൂടെ ചിത്തം വീണ്ടും വീണ്ടും ഗുണമയ വിഷയങ്ങളിലേക്കു കടക്കുന്നു; വിഷയങ്ങളും ചിത്തത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ച് ചിത്തത്തിൽ തന്നെ ശക്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു. എന്റെ അതീതസ്വരൂപം തത്ത്വമായി അറിഞ്ഞവൻ ചിത്തവും വിഷയങ്ങളും—ഇരണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 27
जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥
ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി—ഇവ പ്രകൃതിഗുണങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ബുദ്ധിയുടെ മൂന്ന് വൃത്തികളാണ്. ഇവ മൂന്നിനും വ്യത്യസ്തനായ ജീവാത്മാവ് സാക്ഷിസ്വരൂപനായി നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു; അവസ്ഥകളെ കാണുകയും അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്താലും അവയിൽ നിന്ന് അകറ്റം പാലിക്കുന്ന സാക്ഷിയാകുന്നു.
Verse 28
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥
ആത്മാവിനെ ഗുണവൃത്തികളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഈ സംസാരബന്ധം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, എന്റെ തുരീയസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊണ്ട് അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കണം; അപ്പോൾ ഗുണമയ മനസ്സും വിഷയങ്ങളും സ്വയം വിട്ടുപോകും।
Verse 29
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥
അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നുള്ള ബന്ധനം ആത്മാവിന് അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിന്റെ വിരുദ്ധഫലം നൽകുന്നു; അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനി ഭൗതികഭോഗചിന്ത ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ തുരീയസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളണം।
Verse 30
यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥
യുക്തികളാൽ പോലും മനുഷ്യന്റെ നാനാർത്ഥബുദ്ധി മാറാതെ, എല്ലാം എന്നിൽ തന്നെയെന്ന് കാണാതിരുന്നാൽ, അവൻ ജാഗരിതനായി തോന്നിയാലും അപൂർണ്ണജ്ഞാനത്താൽ സ്വപ്നത്തിലേയാണ്—സ്വപ്നത്തിൽ ജാഗരണമെന്ന സ്വപ്നം കാണുന്നതുപോലെ।
Verse 31
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
പരമപുരുഷനിൽ നിന്ന് വേറെയെന്ന് കരുതുന്ന അവസ്ഥകൾക്ക് യഥാർത്ഥ സത്തയില്ല; എങ്കിലും അവ വേർപാട്ബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്വപ്നദർശി പല പ്രവർത്തനങ്ങളും ഫലങ്ങളും കൽപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവൻ ഭഗവാനിൽ നിന്ന് വേറെയെന്ന ഭാവത്തിൽ മിഥ്യാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുകയും ഭാവി ഗതികളും ഫലങ്ങളും അവയുടെ കാരണമെന്നു കരുതുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 32
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥
ജാഗരാവസ്ഥയിൽ ജീവൻ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാലും ക്ഷണഭംഗുരമായ ദേഹം-മനസ്സിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളായ വിഷയങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ മനസ്സിനുള്ളിൽ അതുപോലെയുള്ള അനുഭവങ്ങൾ ഭോഗിക്കുന്നു; സുഷുപ്തിയിൽ അവയെല്ലാം അജ്ഞാനത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. ജാഗരം-സ്വപ്നം-സുഷുപ്തി എന്ന അനുക്രമം സ്മരിച്ചു ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ, മൂന്നു നിലകളിലും താൻ ഒരുവനും ത്രിഗുണാതീതനുമാണെന്ന് ഗ്രഹിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപനാകുന്നു।
Verse 33
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
ഇങ്ങനെ വിചാരിക്കുവിൻ—പ്രകൃതിഗുണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന മനസ്സിന്റെ മൂന്നു അവസ്ഥകളും എന്റെ മായയാൽ എന്നിലേയ്ക്കു തന്നെ കൽപ്പിതമായവയാണ്. ആത്മതത്ത്വം നിശ്ചയിച്ച്, തർക്കവും ഋഷി-വേദവചനങ്ങളും നൽകുന്ന തീക്ഷ്ണ ജ്ഞാനഖഡ്ഗംകൊണ്ട് എല്ലാ സംശയങ്ങളുടെ ആധാരമായ അഹങ്കാരം ഛേദിച്ച്, ഹൃദയസ്ഥനായ എന്നെ ഭജിക്കുവിൻ।
Verse 34
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥
ഈ ലോകം മനസ്സിന്റെ കളിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രത്യേക വിഭ്രമമാണെന്ന് കാണുക—അതിവേഗം മാറുന്ന, ഇന്ന് കാണപ്പെടുകയും നാളെ അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്യുന്ന; തീക്കൊമ്പ് ചുറ്റുമ്പോൾ കാണുന്ന ചുവന്ന രേഖപോലെ. ആത്മാവ് സ്വഭാവത്തിൽ ഏകമായ ശുദ്ധ വിജ്ഞാന-ചൈതന്യമാണ്; എന്നാൽ മായ അത് പലവിധമായി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ഗുണവിസർഗ്ഗം മൂലം ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്ന ത്രിവിധ വികല്പങ്ങൾ ഉയരുന്നു; അവ എല്ലാം സ്വപ്നസദൃശമായ മായ മാത്രമാണ്.
Verse 35
दृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥
പിന്നീട് ദൃഷ്ടിയെ ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച് തൃഷ്ണാരഹിതനാകുക. ആത്മസുഖാനുഭവത്തിൽ നിരീഹനായി മൗനമായി ഇരിക്കുക—ഭൗതിക വാക്കുകളും പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുക. ചിലപ്പോൾ ലോകം കാണേണ്ടിവന്നാൽ, ഇത് പരമസത്യമല്ലെന്ന് ഓർക്കുക; അതിനാലാണ് ഇതിനെ ഉപേക്ഷിച്ചത്. മരണാന്ത്യം വരെ ഇങ്ങനെ സ്മരിച്ചാൽ വീണ്ടും ഭ്രമത്തിലേക്ക് വീഴുകയില്ല.
Verse 36
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥
സ്വരൂപം അറിഞ്ഞ് സിദ്ധനായവൻ നശ്വര ദേഹം ഇരിക്കുകയോ നിൽക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതു ശ്രദ്ധിക്കുകയില്ല. ദൈവഇച്ഛയാൽ ദേഹം വിട്ടുപോകുകയോ ദൈവവശാൽ പുതിയ ദേഹം ലഭിക്കുകയോ ചെയ്താലും ആത്മജ്ഞാനിക്ക് അതിന്റെ ബോധമില്ല—മദ്യമത്തനായവൻ തന്റെ വസ്ത്രത്തിന്റെ നില അറിയാത്തതുപോലെ.
Verse 37
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥
ദേഹം തീർച്ചയായും ദൈവവിധിയുടെ അധീനത്തിലാണ്; കർമ്മം നിലനിൽക്കുന്നത്രയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടും പ്രാണനോടും കൂടി ജീവിച്ച് പ്രാരബ്ധം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ പരമസത്യത്തിൽ ഉണർന്നും സമാധിയോഗത്തിൽ ഉന്നതസ്ഥാനത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന ആത്മജ്ഞാനി, ഈ പ്രപഞ്ചമയ ദേഹത്തെ സ്വപ്നദേഹമെന്നപോലെ അറിഞ്ഞ് വീണ്ടും ഒരിക്കലും അതിന് കീഴടങ്ങുകയില്ല.
Verse 38
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥
ഹേ വിപ്രന്മാരേ! സാംഖ്യത്തിന്റെയും യോഗത്തിന്റെയും ഈ ഗുഹ്യജ്ഞാനം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു. ഞാൻ തന്നെയാണ് വിഷ്ണു പരമപുരുഷൻ; നിങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാനാണ് ഞാൻ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷനായത് എന്ന് അറിയുക.
Verse 39
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥
ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! യോഗം, സാംഖ്യം, സത്യം, ഋതം, തേജസ്, ശ്രീ, കീർത്തി, ദമം—ഇവയൊക്കെയും ആശ്രയിക്കുന്ന പരമാശ്രയം ഞാൻ തന്നെയാണെന്ന് അറിയുക.
Verse 40
मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥
പ്രകൃതിഗുണങ്ങളെ അതീതനായ, നിരപേക്ഷനായ, സുഹൃദനായ, അതിപ്രിയനായ, അന്തര്യാമിയായ, എല്ലായിടത്തും സമനായ, അസക്തനായ—ഇത്തരം ഉന്നത ദിവ്യഗുണങ്ങൾ എല്ലാം എന്നിൽ തന്നെ ആശ്രയം കണ്ടെത്തി എന്നെയേ ഭജിക്കുന്നു.
Verse 41
इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥
[ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു:] ഹേ ഉദ്ധവാ! എന്റെ വചനങ്ങളാൽ സനകാദി മുനിമാരുടെ എല്ലാ സംശയങ്ങളും മുറിഞ്ഞു. അവർ പരാഭക്തിയോടെ എന്നെ ആരാധിച്ചു, ഉത്തമസ്തോത്രങ്ങളാൽ എന്റെ മഹിമ പാടി.
Verse 42
तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥
സനകാദി പരമർഷിമാർ എന്നെ യഥാവിധി പൂജിക്കുകയും സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്തു; പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവ് നോക്കി നിൽക്കേ ഞാൻ എന്റെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Frequently Asked Questions
It teaches a staged method: since guṇas affect material intelligence (buddhi) rather than the ātman, one should first cultivate sattva through sattvic supports (śāstra, saṅga, mantra, saṁskāra, etc.) to overcome rajas and tamas. When sattva strengthens, dharma characterized by devotion becomes prominent; then, by absorption in the Lord (bhakti/śuddha-sattva), one transcends even material goodness and awakens direct self-knowledge.
Haṁsa is the Lord’s instructing manifestation who appears when Brahmā, unable to resolve the Kumāras’ question due to involvement in creation, turns his mind to the Supreme. Haṁsa teaches the essential yoga: withdraw the mind from objects and fix it directly in the Lord, cutting false ego and dissolving the imagined separation between seer, mind, and sense objects.
Kṛṣṇa explains that misidentification with body and mind generates false knowledge, after which rajas invades the mind and drives incessant planning for material advancement. Uncontrolled senses place one under the rule of desire, so one acts despite foreseeing future misery. The remedy is renewed vigilance, breath-and-posture discipline, and repeated absorption in the Lord, especially at the three sandhyās.
They are described as functions of intelligence shaped by guṇas. The ātman is the consistent witness across all three, and the Lord is presented as turīya—the fourth reality beyond them. By reflecting on the succession of states, one recognizes oneself as transcendental to them, gains mastery over the senses, and renounces the mind–object entanglement.