Adhyaya 1
Ekadasha SkandhaAdhyaya 124 Verses

Adhyaya 1

The Curse on the Yadus Begins: Kṛṣṇa’s Plan to Withdraw His Dynasty

ശുകദേവൻ പരീക്ഷിത്തിനോട് പറയുന്നു—ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആദ്യം പാണ്ഡവന്മാരിലൂടെ കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം നടത്തിച്ച് ഭൂമിയുടെ ഭാരം നീക്കി; തുടർന്ന് ശേഷിച്ച ‘ഭാരം’യായ അത്യന്തം ശക്തരായ യാദവന്മാരിലേക്കു ശ്രദ്ധ തിരിച്ചു. പുറംശക്തികൾക്ക് അവരെ ജയിക്കാനാവില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മുളയുടെ ഘർഷണത്തിൽ തീ പടരുന്നതുപോലെ ഉള്ളിൽ കലഹം ഉണർത്താൻ തീരുമാനിച്ച്, ബ്രാഹ്മണശാപത്തെ നിമിത്തമാക്കി വംശം പിൻവലിക്കാനുള്ള പദ്ധതി ഒരുക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കുന്ന വൃഷ്ണികൾ ശാപത്തിന് പാത്രമായത് എങ്ങനെ എന്നു പരീക്ഷിത്ത് അത്ഭുതപ്പെട്ടു ശാപകാരണംയും ശാപവചനവും ചോദിക്കുന്നു. ശുകദേവൻ വസുദേവന്റെ യാഗത്തിൽ മഹർഷിമാരുടെ വരവ്, പിന്നെ പിണ്ഡാരകത്തിൽ യദു യുവാക്കൾ സാമ്ബനെ ഗർഭിണി സ്ത്രീയുടെ വേഷത്തിൽ കാട്ടി ഋഷികളെ പരിഹസിച്ച കഥ പറയുന്നു. ക്രുദ്ധരായ ഋഷികൾ—ഇരുമ്പ് ഗദ ജനിച്ച് വംശത്തെ നശിപ്പിക്കും എന്നു ശപിക്കുന്നു. ഗദ പ്രത്യക്ഷമായി ഉഗ്രസേനനോട് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു; അത് പൊടിച്ച് കടലിൽ എറിയുന്നു; പൊടിയിൽ നിന്ന് ഞാങ്ങണ/റീഡുകൾ വളരുന്നു, ശേഷിച്ച ഇരുമ്പ് ജരാ വേട്ടക്കാരന്റെ അമ്പിന്റെ അഗ്രമാകുന്നു. എല്ലാം അറിഞ്ഞും തടയാൻ കഴിയുമായിരുന്നിട്ടും, ശ്രീകൃഷ്ണൻ കാലരൂപമായി ഇതിന് അനുവാദം നൽകുന്നു; യാദവരുടെ ആത്മവിനാശവും ഭഗവാന്റെ പ്രസ്ഥാനവും അടുത്ത അധ്യായങ്ങളിൽ പാകപ്പെടാൻ.

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण: सरामो यदुभिर्वृत: । भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १ ॥

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ബലരാമനോടുകൂടി, യദുക്കൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണൻ ദൈത്യവധം നടത്തി. പിന്നെ ഭൂമിയുടെ ഭാരമിറക്കുന്നതിനായി, അതിവേഗം കലിയെ ഉണർത്തുന്ന മഹാസംഘർഷം ഒരുക്കി।

Verse 2

ये कोपिता: सुबहु पाण्डुसुता: सपत्नै- र्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् । कृत्वा निमित्तमितरेतरत: समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीश: ॥ २ ॥

ശത്രുക്കളുടെ അനവധി അപരാധങ്ങൾ—കപട ദ്യൂതം, അപമാനവാക്കുകൾ, ദ്രൗപദിയുടെ കേശഗ്രഹണം മുതലായ ക്രൂരതകൾ—കൊണ്ട് പാണ്ഡുപുത്രർ കോപിതരായി. ഭഗവാൻ അവരെ നിമിത്തമാക്കി കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധവ്യാജത്തിൽ ഇരുപക്ഷ രാജാക്കളെയും സൈന്യങ്ങളോടെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത്, യുദ്ധമാർഗ്ഗേന അവരെ സംഹരിച്ച് ഭൂമിയുടെ ഭാരം നീക്കി।

Verse 3

भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तै: स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेय: । मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥

ഭൂമിക്ക് ഭാരമായിരുന്ന രാജാക്കളെയും അവരുടെ സൈന്യങ്ങളെയും, തന്റെ ഭുജങ്ങൾക്കാൽ സംരക്ഷിതമായ യദുകുലം മുഖേന ഭഗവാൻ നീക്കിക്കളഞ്ഞു. പിന്നെ അപ്രമേയനായ പ്രഭു മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“ഭൂമിയുടെ ഭാരം പോയെന്ന് ചിലർ പറയാം; എന്നാൽ എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അത് ഇനിയും പോയിട്ടില്ല, കാരണം ഈ യാദവകുലം തന്നെയാണ് ഭൂമിക്ക് അസഹ്യമായ ശക്തിയായി ശേഷിക്കുന്നത്।”

Verse 4

नैवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । अन्त:कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥

കൃഷ്ണൻ ചിന്തിച്ചു—“എന്നിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചും അപ്രതിബന്ധമായ ഐശ്വര്യമുള്ളതുമായ യദുകുലത്തെ പുറംശക്തി ഒരിക്കലും തോൽപ്പിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ഞാൻ കുലത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ കലഹം ഉണർത്തും; അത് വേണുസ്തംബങ്ങളിൽ ഘർഷണത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന അഗ്നിപോലെ എല്ലാം ദഹിപ്പിച്ച് ശാന്തി വരുത്തും. പിന്നെ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം സാധിച്ച് എന്റെ നിത്യധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങും।”

Verse 5

एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वर: । शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभु: ॥ ५ ॥

ഹേ രാജാ പരീക്ഷിത്! ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച, സങ്കൽപ്പം എപ്പോഴും സത്യമായിത്തീരുന്ന സർവേശ്വരൻ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ശാപം എന്ന വ്യാജത്തിൽ തന്റെ സ്വകുലത്തെ ഉപസംഹരിച്ചു।

Verse 6

स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥

ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ ദിവ്യരൂപത്തിൽ സർവ്വസൗന്ദര്യത്തിന്റെ നിധിയാണ്; അവന്റെ രൂപം അത്ര മനോഹരമായതിനാൽ മനുഷ്യരുടെ കണ്ണുകൾ മറ്റെല്ലാം വിട്ട് അവനിലേക്കു തന്നെ കവർന്നുപോകുകയും, മറ്റെല്ലാം താരതമ്യേന സൗന്ദര്യരഹിതമായി തോന്നുകയും ചെയ്തു. അവന്റെ വാക്കുകൾ അവയെ സ്മരിക്കുന്നവരുടെ ചിത്തത്തെ ആകർഷിച്ചു. അവന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ കണ്ടവർ അവനെ അനുഗമിച്ച് ശരീരപ്രവൃത്തികളും പ്രഭുവിന് അർപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഇങ്ങനെ വേദസാരമായ ഉത്തമ ശ്ലോകങ്ങളിൽ പാടപ്പെടുന്ന തന്റെ സുകീർത്തി അവൻ എളുപ്പത്തിൽ വ്യാപിപ്പിച്ചു; “ഭാവിയിൽ ജനിക്കുന്ന ജീവികൾ ഈ മഹിമ ശ്രവണം-കീർത്തനം ചെയ്താൽ അജ്ഞാനതമസ്സിനെ കടക്കും” എന്ന് അവൻ കരുതി. ഈ ക്രമത്തിൽ തൃപ്തനായി ഈശ്വരൻ തന്റെ പരമപദത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 7

स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥

ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ സർവ്വസൗന്ദര്യത്തിന്റെ നിധിയാണ്. തന്റെ ദിവ്യരൂപം മനുഷ്യരുടെ കണ്ണുകളെ കവർന്നു, മറ്റെല്ലാം അവന്റെ മുന്നിൽ സൗന്ദര്യരഹിതമായി തോന്നിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ വചനങ്ങൾ സ്മരിക്കുന്നവരുടെ ചിത്തത്തെ ആകർഷിക്കുന്നു; അവന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ കണ്ടവർ അവനെ അനുഗമിച്ച് തങ്ങളുടെ പ്രവർത്തികളെ പ്രഭുവിന് അർപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൻ എളുപ്പത്തിൽ തന്റെ മഹിമ ലോകമാകെ വ്യാപിപ്പിച്ചു; ഭാവിയിലെ ജീവികൾ ആ മഹിമ ശ്രവണം-കീർത്തനം ചെയ്താൽ അജ്ഞാനത്തിന്റെ അന്ധകാരം കടക്കും എന്നു അവൻ വിചാരിച്ചു. അതിൽ തൃപ്തനായി അവൻ തന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 8

श्रीराजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशाप: कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥

ശ്രീരാജാവ് (പരീക്ഷിത്) ചോദിച്ചു—ബ്രാഹ്മണരെ സദാ ആദരിക്കുന്നവരും ദാനശീലരും മുതിർന്ന മഹാത്മാക്കളെ നിരന്തരം സേവിക്കുന്നവരും മനസ്സ് മുഴുവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ ലീനമായവരുമായ വൃഷ്ണികൾക്ക് ബ്രാഹ്മണശാപം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?

Verse 9

यन्निमित्त: स वै शापो याद‍ृशो द्विजसत्तम । कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ആ ശാപം ഏതു കാരണത്താൽ ഉണ്ടായി, അതിന്റെ സ്വഭാവം എന്തായിരുന്നു, ഒരേ ലക്ഷ്യമുള്ള യാദവരിൽ ഇത്തരമൊരു ഭേദം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു—ഇതെല്ലാം എനിക്ക് പറയുക.

Verse 10

श्रीबादरायणिरुवाच बिभ्रद् वपु: सकलसुन्दरसन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकाम: । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्ति: संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष: ॥ १० ॥

ശ്രീശുകദേവൻ പറഞ്ഞു—സകലസൗന്ദര്യവും സമന്വയിച്ച ദിവ്യദേഹം ധരിച്ച് ഭഗവാൻ ഭൂമിയിൽ അത്യന്തം മംഗളകരമായ ലീലാകർമ്മങ്ങൾ ആചരിച്ചു; യഥാർത്ഥത്തിൽ അവൻ ആപ്തകാമൻ, പരിശ്രമം വേണ്ടാത്തവൻ. തന്റെ ധാമത്തിൽ ആനന്ദിച്ച് വസിക്കുന്ന, ഉദാരകീർത്തിയുള്ള പ്രഭു, കർത്തവ്യത്തിന്റെ ചെറിയൊരു ഭാഗം ശേഷിച്ചതിനാൽ, ഇപ്പോൾ തന്റെ വംശത്തെ സംഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 11

कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥

പുണ്യഫലങ്ങളുടെ സമുച്ചയം നൽകുന്ന, അത്യന്തം മംഗളകരമായ, പാടപ്പെടുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടു ലോകത്തിന്റെ കലിയുഗപാപമലിനത നീക്കുന്ന യജ്ഞാദി കർമ്മങ്ങൾ മുനിമാർ യദുകുലപ്രമുഖനായ വസുദേവന്റെ ഭവനത്തിൽ നിർവഹിച്ചു; അവിടെ കാലസ്വരൂപനായി ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വസിച്ചിരുന്നു. കർമ്മങ്ങൾ സമാപിച്ചതിന് ശേഷം ഭഗവാൻ മുനിമാരെ ആദരപൂർവ്വം യാത്രയാക്കി; അവർ പിണ്ഡാരക എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി. ആ മുനിമാരിൽ വിശ്വാമിത്രൻ, അസിതൻ, കണ്വൻ, ദുര്വാസാവ്, ഭൃഗു, അങ്കിരാ, കശ്യപൻ, വാമദേവൻ, അത്രി, വസിഷ്ഠൻ, നാരദൻ മുതലായവർ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 12

कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥

വിശ്വാമിത്രൻ, അസിതൻ, കണ്വൻ, ദുര്വാസാവ്, ഭൃഗു, അങ്കിരസ്, കശ്യപൻ, വാമദേവൻ, അത്രി, വസിഷ്ഠൻ, നാരദൻ മുതലായ മുനിമാർ പുണ്യഫലസമൃദ്ധി നൽകുന്ന, പരമ മംഗളകരമായ കർമങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു; അവയുടെ കീർത്തനം മാത്രത്താൽ തന്നെ ലോകത്തിന്റെ കലിയുഗപാപങ്ങൾ അകറ്റപ്പെടുന്നു. യദുകുലശ്രേഷ്ഠനായ വസുദേവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ—കാലസ്വരൂപനായി ശ്രീകൃഷ്ണൻ വസിച്ചിരിക്കെ—അവർ വിധിപൂർവ്വം ആ കർമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ആദരപൂർവ്വമായ വിടപറയലോടെ പിണ്ഡാരക തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 13

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्‍यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥

യദുവംശത്തിലെ കുമാരന്മാർ കളിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ കൂടിയിരുന്ന മുനിസമൂഹത്തോട് അടുത്തുചെന്നു. അവർ ജാംബവതീയുടെ പുത്രനായ സാമ്ബനെ സ്ത്രീവേഷത്തിൽ അലങ്കരിച്ച്, മുനികളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, അശിഷ്ടരായിട്ടും വിനയത്തിന്റെ നടിപ്പ് കാട്ടി ചോദിച്ചു—“ഹേ വിപ്രന്മാരേ! ഈ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഗർഭിണി സ്ത്രീ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കാനുണ്ട്; നേരിട്ട് ചോദിക്കാൻ ലജ്ജിക്കുന്നു. ഹേ അമോഘദർശന മഹർഷിമാരേ! പ്രസവം അടുത്തിരിക്കുന്നു, അവൾക്ക് പുത്രകാമനയുണ്ട്—അവൾ പ്രസവിക്കുന്നത് ആൺകുട്ടിയോ പെൺകുട്ടിയോ?”

Verse 14

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्‍यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥

യദുവംശത്തിലെ കുമാരന്മാർ കളിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ കൂടിയിരുന്ന മുനിസമൂഹത്തോട് അടുത്തുചെന്നു. അവർ ജാംബവതീയുടെ പുത്രനായ സാമ്ബനെ സ്ത്രീവേഷത്തിൽ അലങ്കരിച്ച്, മുനികളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, അശിഷ്ടരായിട്ടും വിനയത്തിന്റെ നടിപ്പ് കാട്ടി ചോദിച്ചു—“ഹേ വിപ്രന്മാരേ! ഈ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഗർഭിണി സ്ത്രീ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കാനുണ്ട്; നേരിട്ട് ചോദിക്കാൻ ലജ്ജിക്കുന്നു. ഹേ അമോഘദർശന മഹർഷിമാരേ! പ്രസവം അടുത്തിരിക്കുന്നു, അവൾക്ക് പുത്രകാമനയുണ്ട്—അവൾ പ്രസവിക്കുന്നത് ആൺകുട്ടിയോ പെൺകുട്ടിയോ?”

Verse 15

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्‍यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥

യദുവംശത്തിലെ കുമാരന്മാർ കളിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ കൂടിയിരുന്ന മുനിസമൂഹത്തോട് അടുത്തുചെന്നു. അവർ ജാംബവതീയുടെ പുത്രനായ സാമ്ബനെ സ്ത്രീവേഷത്തിൽ അലങ്കരിച്ച്, മുനികളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, അശിഷ്ടരായിട്ടും വിനയത്തിന്റെ നടിപ്പ് കാട്ടി ചോദിച്ചു—“ഹേ വിപ്രന്മാരേ! ഈ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഗർഭിണി സ്ത്രീ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കാനുണ്ട്; നേരിട്ട് ചോദിക്കാൻ ലജ്ജിക്കുന്നു. ഹേ അമോഘദർശന മഹർഷിമാരേ! പ്രസവം അടുത്തിരിക്കുന്നു, അവൾക്ക് പുത്രകാമനയുണ്ട്—അവൾ പ്രസവിക്കുന്നത് ആൺകുട്ടിയോ പെൺകുട്ടിയോ?”

Verse 16

एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचु: कुपिता नृप । जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥

ഹേ രാജാവേ! ഇങ്ങനെ വഞ്ചനയോടെ പരിഹസിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മുനിമാർ ക്രുദ്ധരായി ആ ബാലന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“മൂഢന്മാരേ! അവൾ നിങ്ങള്ക്കായി ഒരു മുഷലം (ഇരുമ്പുദണ്ഡം) പ്രസവിക്കും; അത് നിങ്ങളുടെ കുലത്തെ നശിപ്പിക്കും।”

Verse 17

तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् । साम्बस्य दद‍ृशुस्तस्मिन् मुषलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥

ഋഷിമാരുടെ ശാപം കേട്ട് അവർ അത്യന്തം ഭീതരായി. ഉടൻ സാംബന്റെ ഉദരം തുറന്ന് നോക്കിയപ്പോൾ, അതിനുള്ളിൽ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ഒരു മുഷലം കണ്ടു.

Verse 18

किं कृतं मन्दभाग्यैर्न: किं वदिष्यन्ति नो जना: । इति विह्वलिता गेहानादाय मुषलं ययु: ॥ १८ ॥

യദുവംശത്തിലെ യുവാക്കൾ പറഞ്ഞു: “അയ്യോ! നാം എന്താണ് ചെയ്തതു? നാം എത്ര ദുർഭാഗ്യവർ! നമ്മുടെ ആളുകൾ നമ്മെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയും?” ഇങ്ങനെ വിറളിച്ചുകൊണ്ട് അവർ മുഷലം എടുത്ത് വീടുകളിലേക്ക് മടങ്ങി.

Verse 19

तच्चोपनीय सदसि परिम्‍लानमुखश्रिय: । राज्ञ आवेदयांचक्रु: सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥

അവരുടെ മുഖശോഭ മുഴുവനായി മങ്ങിയിരുന്നു. അവർ മുഷലം രാജസഭയിൽ കൊണ്ടുവന്ന്, എല്ലാ യാദവരുടെയും സന്നിധിയിൽ രാജാവ് ഉഗ്രസേനനോട് സംഭവിച്ചതെല്ലാം അറിയിച്ചു.

Verse 20

श्रुत्वामोघं विप्रशापं द‍ृष्ट्वा च मुषलं नृप । विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकस: ॥ २० ॥

ഹേ രാജാ പരീക്ഷിത്! ബ്രാഹ്മണരുടെ അച്യുതമായ ശാപം കേട്ടും മുഷലം കണ്ടും ദ്വാരകാവാസികൾ വിസ്മയിച്ചു, ഭയത്തിൽ വിറച്ചു കലങ്ങി.

Verse 21

तच्चूर्णयित्वा मुषलं यदुराज: स आहुक: । समुद्रसलिले प्रास्यल्ल‍ोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥

യദുക്കളുടെ രാജാവായ ആഹുകൻ (ഉഗ്രസേനൻ) മുഷലം പൊടിച്ചുതകർത്ത്, അതിന്റെ തുണ്ടുകളും ശേഷിച്ച ഇരുമ്പുകട്ടയും സ്വയം സമുദ്രജലത്തിൽ എറിഞ്ഞു.

Verse 22

कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्ल‍ोहं चूर्णानि तरलैस्तत: । उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरका: ॥ २२ ॥

ഒരു മത്സ്യം ഇരുമ്പുകട്ടയും അതിന്റെ തുരുമ്പുതുള്ളികളും വിഴുങ്ങി. പിന്നെ തിരമാലകൾ അവയെ തീരത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു അവിടെ പതിപ്പിച്ചു; അവ ഉയർന്ന, മൂർച്ചയുള്ള എരകാ ചൂരലുകളായി വളർന്നു.

Verse 23

मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यै: सहार्णवे । तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥

ആ മത്സ്യം സമുദ്രത്തിൽ മറ്റു മത്സ്യങ്ങളോടൊപ്പം മത്സ്യതൊഴിലാളികളുടെ വലയിൽ പിടിക്കപ്പെട്ടു. അതിന്റെ വയറ്റിലുണ്ടായിരുന്ന ഇരുമ്പുകട്ട വേട്ടക്കാരൻ ജരാ എടുത്ത് അമ്പിന്റെ മുനയായി ഘടിപ്പിച്ചു.

Verse 24

भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा । कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥

ഭഗവാൻ സർവ്വാർത്ഥജ്ഞൻ; ബ്രാഹ്മണശാപം തിരുത്താൻ കഴിവുണ്ടായിട്ടും അത് മാറ്റാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചില്ല. മറിച്ച് കാലരൂപത്തിൽ അവൻ ആ സംഭവങ്ങളെ സന്തോഷത്തോടെ അംഗീകരിച്ചു.

Frequently Asked Questions

Śukadeva presents it as Kṛṣṇa’s deliberate saṅkalpa: after Kurukṣetra, the Yādavas’ unmatched power still constituted a ‘burden’ on earth. Since no external enemy could overcome devotees protected by the Lord, He sanctioned an internal dissolution, using the brāhmaṇa curse as a dharmic pretext. As Kāla, He does not become subject to fate; rather, fate becomes the narrative instrument of His withdrawal and the completion of His earthly mission.

The episode distinguishes the dynasty’s overall virtue from a specific adharmic act: the young Yadus’ deceitful ridicule of exalted ṛṣis at Piṇḍāraka. In Purāṇic ethics, intentional mockery of realized brāhmaṇas is a severe aparādha, and the sages’ curse manifests the moral law that sacred authority (brahma-tejas) protects the sanctity of dharma—while simultaneously serving the Lord’s higher purpose.