Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
ശുകദേവൻ പരീക്ഷിത്തിനോട്, മരണവാതിലിൽ നിൽക്കുന്നവർക്കുള്ള അനിവാര്യ ഉപദേശം ഉത്തരം ലഭിച്ചതായി ഉറപ്പുനൽകുന്നു. തുടർന്ന് ആഗ്രഹപ്രേരിതമായ വൈദികാരാധനയുടെ ഭൂപടം വരയ്ക്കുന്നു—ശക്തി, സന്തതി, ധനം, യശസ്, സൗന്ദര്യം, ദീർഘായുസ്സ്, രാജ്യം, സ്വർഗാരോഹണം തുടങ്ങിയ ഫലങ്ങൾക്കായി വിവിധ ദേവതകളെ ആളുകൾ ആശ്രയിക്കുന്നു; ഇത് കാമം (ഭൗതിക പ്രേരണം) പല കർമകാണ്ഡ വഴികളിലൂടെ പ്രകടമാകുന്നതിന്റെ നിർണയപ്പട്ടികയാണ്. പിന്നെ അധ്യായം തിരിയുന്നു—ആത്മീയ പുരോഗതിക്കായി വിഷ്ണുവെയോ അവന്റെ ഭക്തനെയോ ആരാധിക്കണം; ആഗ്രഹമുള്ളവൻ, നിർകാമൻ, മോക്ഷകാമി—ഉദാരബുദ്ധിയുള്ളവർ എല്ലാവരും പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനെയേ മാത്രം ഭജിക്കണം. ശുദ്ധഭക്തസംഗത്തിലൂടെ ഭഗവാനിൽ സ്ഥിരമായ ആകർഷണമാണ് പരമസിദ്ധി; ഹരിയുടെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ഗുണതരംഗങ്ങളെ ശമിപ്പിക്കുന്നതാണെന്നും പറയുന്നു. നൈമിഷാരണ്യ സംവാദത്തിൽ ശൗനകൻ സൂതനെ തുടർന്നുപറയാൻ പ്രേരിപ്പിച്ച്—ആയുസ്സ് കുറഞ്ഞുവരുമ്പോൾ ഹരികഥയാണ് സമയത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠ വിനിയോഗം; ശ്രവണ-കീർത്തനമില്ലാത്ത ജീവിതം ആത്മീയമായി മരിച്ചതു പോലെയെന്ന് അപലപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കർമവിഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ഏകാന്തഭക്തിയിലേക്കുള്ള മാറ്റം വരുത്തി, തുടർന്നുള്ള സ്മരണകേന്ദ്രിത ചോദ്യങ്ങൾക്ക് അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു: മഹാരാജാ പരീക്ശിത്, മരണത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്ന ബുദ്ധിമാനായ മനുഷ്യന്റെ കര്ത്തവ്യം എന്തെന്നു നിങ്ങൾ എന്നോടു ചോദിച്ചതിന്, അതിന് ഞാൻ ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ബ്രഹ്മതേജസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ വേദങ്ങളുടെ അധിപനെ (ബ്രഹ്മാവിനെയോ ബൃഹസ്പതിയെയോ) ആരാധിക്കണം; ഇന്ദ്രിയസുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഇന്ദ്രനെയും, സ സന്താനങ്ങളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ പ്രജാപതികളെയും ആരാധിക്കണം.
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ മായാദേവിയെ (ദുർഗ്ഗ) ആരാധിക്കണം. തേജസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അഗ്നിയെയും, ധനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ വസുക്കളെയും, വീര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ രുദ്രന്മാരെയും ആരാധിക്കണം.
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ധാരാളം അന്നം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അദിതിയെ ആരാധിക്കണം. സ്വർഗ്ഗലോകം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അദിതിയുടെ പുത്രന്മാരെ ആരാധിക്കണം. രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ വിശ്വദേവന്മാരെയും, ജനപ്രീതി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ സാധ്യദേവന്മാരെയും ആരാധിക്കണം.
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ദീർഘായുസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അശ്വിനികുമാരന്മാരെയും, ആരോഗ്യമുള്ള ശരീരം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഭൂമിദേവിയെയും ആരാധിക്കണം. സ്ഥാനമാനങ്ങളിൽ സ്ഥിരത ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും (രോദസി) ആരാധിക്കണം.
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
സൗന്ദര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഗന്ധർവ്വന്മാരെയും, നല്ല ഭാര്യയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അപ്സരസ്സുകളെയും ഉർവശിയെയും ആരാധിക്കണം. മറ്റുള്ളവരുടെ മേൽ ആധിപത്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ പ്രപഞ്ചനാഥനായ ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിക്കണം.
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ബ്രഹ്മതേജം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ബ്രാഹ്മണപതിയെ ആരാധിക്കണം; ഇന്ദ്രിയസുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഇന്ദ്രനെ; സന്തതി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പ്രജാപതികളെ. ശ്രീ-സമൃദ്ധിക്കായി ദേവീ മായ (ദുർഗ)യെ; തേജസ്സിനായി അഗ്നിയെ; ധനത്തിനായി വസുക്കളെ; വീര്യ-പരാക്രമത്തിനായി രുദ്രന്മാരെ. അന്നധാന്യത്തിനായി അദിതിയെ; സ്വർഗ്ഗത്തിനായി അദിതിപുത്രന്മാരെ; രാജ്യമാഗ്രഹിക്കുന്നവൻ വിശ്വദേവന്മാരെ; ജനപ്രിയതയ്ക്കായി സാധ്യദേവന്മാരെ. ദീർഘായുസ്സിനായി അശ്വിനീകുമാരരെ; പുഷ്ടദേഹത്തിനായി ഭൂമിയെ; സ്ഥാനസ്ഥിരതയ്ക്കായി ദ്യാവാ-പൃഥിവിയെ. സൗന്ദര്യത്തിനായി ഗന്ധർവരെ; നല്ല ഭാര്യയ്ക്കായി അപ്സര ഉർവശിയെ; ആധിപത്യത്തിനായി പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിനെ. യശസ്സിനായി ഭഗവാന്റെ യജ്ഞത്തെ; കോശസമ്പത്തിനായി പ്രചേതസ് (വരുണൻ)നെ; വിദ്യയ്ക്കായി ഗിരീശ ശിവനെ; ദാമ്പത്യസുഖത്തിനായി സതി ഉമയെ ആരാധിക്കണം।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
ധർമ്മവും പരമാർത്ഥവും നേടാൻ ഉത്തമശ്ലോക ഭഗവാനെ ആരാധിക്കണം; വംശരക്ഷയും കുലവൃദ്ധിയും വേണ്ടി പിതൃകളെ പൂജിക്കണം. രക്ഷ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പുണ്യജനങ്ങളെ, ഓജസ്സു ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ മരുദ്ഗണങ്ങളെ ആരാധിക്കണം।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
രാജ്യമോ സാമ്രാജ്യമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ മനുക്കളെ ആരാധിക്കണം; ശത്രുവിജയത്തിനായി അഭിചാരം ചെയ്യുന്നവൻ നിരൃതി ദേവതയെ ആരാധിക്കണം. ഭോഗകാമനയുള്ളവൻ സോമനെ പൂജിക്കണം; എന്നാൽ നിഷ്കാമൻ പരമപുരുഷ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കണം।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
നിഷ്കാമനായാലും, സർവകാമങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവനായാലും, അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷകാമനായാലും—ഉദാരബുദ്ധിയുള്ളവൻ തീവ്ര ഭക്തിയോഗത്തോടെ പരമപുരുഷ ഭഗവാനെയേ ആരാധിക്കണം।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
ഇവിടെ യജന ചെയ്യുന്നവർക്കുള്ള പരമശ്രേയസ് ഇത്രമാത്രം—ഭാഗവതൻ (ശുദ്ധഭക്തൻ) സാന്നിധ്യം മൂലം ഭഗവാനിൽ അചലമായ, സ്വാഭാവിക പ്രേമഭാവം ഉദിക്കുക।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
ഹരിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ജ്ഞാനം ഗുണങ്ങളുടെ തരംഗചക്രത്തെ പൂർണ്ണമായി നിവർത്തിക്കുന്നു. ഗുണാസക്തിയില്ലാത്തതിനാൽ അത് ആത്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു; കൈവല്യപഥത്തിലും അംഗീകൃതം; അപ്പോൾ ഹരികഥകളിൽ രതി ആരാണ് ചെയ്യാതിരിക്കുക?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതെല്ലാം കേട്ട ശേഷം ഭരതശ്രേഷ്ഠനായ രാജാ പരീക്ഷിത് വീണ്ടും കവി-ഋഷിയായ വ്യാസപുത്രൻ ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമിയോട് എന്താണ് ചോദിച്ചത്?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
വിദ്വാൻ സൂതാ! ഞങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആകാംക്ഷയുള്ളവരാണ്; അതിനാൽ ഇതിനെക്കുറിച്ച് തുടർന്നു പറയുക. ഹരികഥയിലേക്കു നയിക്കുന്ന വിഷയങ്ങൾ സത്സംഗസഭയിൽ തീർച്ചയായും ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടണം.
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
പാണ്ഡവവംശജനായ മഹാരഥൻ രാജാ പരീക്ഷിത് സത്യഭാഗവതനായിരുന്നു. ബാല്യത്തിൽ പോലും കളിപ്പാട്ടങ്ങളുമായി കളിക്കുമ്പോൾ കുടുംബദേവതയുടെ പൂജയെ അനുകരിച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണനെ ആരാധിക്കുമായിരുന്നു.
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
വ്യാസപുത്രൻ ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പരിപൂർണ്ണ ജ്ഞാനസമ്പന്നനും വാസുദേവപരായണനായ മഹാഭക്തനുമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് സത്സംഗത്തിൽ ഉരുഗായൻ—മഹത്തായി കീർത്തിക്കപ്പെടുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ—ഗുണങ്ങളേക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച തന്നെ തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകും.
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
ഉദയിക്കുകയും അസ്തമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സൂര്യൻ എല്ലാവരുടെയും ആയുസ്സ് കുറയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ ഉത്തമശ്ലോകനായ ഭഗവാന്റെ കഥാവാർത്തയിൽ സമയം ചെലവഴിക്കുന്നവന്റെ സമയം നശിക്കില്ല।
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
മരങ്ങൾ ജീവിക്കുന്നില്ലേ? കുമ്പാരന്റെ ഭസ്ത്രം ശ്വസിക്കുന്നില്ലേ? ഗ്രാമത്തിലെ മറ്റു മൃഗങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കയും വീര്യസ്രാവം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നില്ലേ?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
നായ, പന്നി, ഒട്ടകം, കഴുത എന്നിവപോലെയുള്ളവർ, ഗദാഗ്രജനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ നാമലീലകൾ ഒരിക്കലും കാതിലൂടെ കേൾക്കാത്ത മനുഷ്യനെ പുകഴ്ത്തുന്നു; അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ മൃഗം തന്നേ.
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
ഉരുക്രമനായ ഭഗവാന്റെ വീര്യവും അത്ഭുതകൃത്യങ്ങളും കാതിൽ കേൾക്കാത്തവനും, ഉരുഗായനായ പ്രഭുവിന്റെ ഗാഥകൾ ഉച്ചത്തിൽ പാടാത്തവനും—അവന്റെ കാതുതുളകൾ പാമ്പിൻ കുഴികളുപോലെയും നാവ് തവളയുടെ നാവുപോലെയും ആകുന്നു.
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
പട്ടുപാഗടിയും കിരീടവും ധരിച്ച് അലങ്കരിച്ച തല പോലും മുകുന്ദനോട് നമിക്കാത്തപക്ഷം അത് വെറും ഭാരമാണ്; മിനുങ്ങുന്ന സ്വർണ്ണകങ്കണങ്ങളുള്ള കൈകളും ഹരിയുടെ സേവനം ചെയ്യാത്തപക്ഷം ശവത്തിന്റെ കൈകളെപ്പോലെ.
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപ-നാമ-ഗുണാദി ലിംഗങ്ങളെ ദർശിക്കാത്തവരുടെ കണ്ണുകൾ മയില്പീലിയിലെ വരച്ച കണ്ണുകളെപ്പോലെ; ഹരിസ്മരണത്തിന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളിലേക്കു നടക്കാത്തവരുടെ പാദങ്ങൾ വൃക്ഷത്തണ്ടുകളെപ്പോലെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
ഭഗവദ്ഭക്തന്റെ പാദധൂളി ഒരിക്കലും ശിരസ്സിൽ ലഭിക്കാത്ത മർത്ത്യൻ ജീവിച്ച ശവം തന്നേ; ശ്രീവിഷ്ണുവിന്റെ പദപദ്മത്തിലെ തുളസിയുടെ സുഗന്ധം അറിയാത്തവൻ ശ്വസിച്ചാലും ശവം തന്നേ.
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
ഏകാഗ്രമായി ഹരിനാമം ജപിച്ചിട്ടും മാറാത്ത ഹൃദയം തീർച്ചയായും ഉക്കുപോലെ കഠിനമാണ്; ഭാവാവേശം വന്നപ്പോൾ കണ്ണിൽ കണ്ണീർ നിറയാതെയും ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം ഉയരാതെയും ഇരിക്കുന്നത് അതിന്റെ അടയാളം.
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
ഓ സൂതഗോസ്വാമീ, നിങ്ങൾ ഭാഗവതപ്രധാനൻ; നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ ഞങ്ങളുടെ മനസ്സിന് അനുകൂലമാണ്. അതിനാൽ, ആത്മവിദ്യയിൽ നിപുണനായ മഹാഭക്തൻ ശുകദേവഗോസ്വാമി യഥാവിധി ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാരാജ പരീക്ഷിത്തിനോട് പറഞ്ഞതുതന്നെ ഞങ്ങൾക്ക് വിശദീകരിക്കണമേ।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.