Adhyaya 10

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥

ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിൽ പത്ത് ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ട്: സർഗം, വിസർഗം, സ്ഥാനം, ഭഗവാന്റെ പോഷണം, ഊതികൾ (പ്രവൃത്തിപ്രേരണം), മന്വന്തരങ്ങൾ, ഈശാനുകഥ, നിരോധം, മുക്തി, ആശ്രയം (പരമ തത്ത്വം)।

Verse 2

दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥

ദശമമായ ആശ്രയ-തത്ത്വത്തിന്റെ വിശുദ്ധി വ്യക്തമാക്കാൻ, ശേഷമുള്ള ഒമ്പത് ലക്ഷണങ്ങളെ മഹാത്മാക്കൾ ചിലപ്പോൾ ശ്രുതി-ആധാരത്തിൽ, ചിലപ്പോൾ അർത്ഥവ്യാഖ്യാനത്തിൽ, ചിലപ്പോൾ സംക്ഷേപമായി ലളിതമായി വിവരിക്കുന്നു।

Verse 3

भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥

അഞ്ചു ഭൂതങ്ങൾ, അഞ്ചു തന്മാത്രകൾ, അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്—ഈ പതിനാറിന്റെ ആദിസൃഷ്ടി ‘സർഗം’; ബ്രഹ്മാവിലൂടെ ഗുണവൈഷമ്യത്തിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന തുടർസൃഷ്ടി ‘വിസർഗം’ (പൗരുഷ സൃഷ്ടി) എന്നു പറയുന്നു।

Verse 4

स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥

ജീവികളുടെ ശരിയായ സ്ഥിതി ‘വൈകുണ്ഠവിജയം’—ഭഗവാന്റെ നിയമങ്ങൾ അനുസരിച്ച് മനശ്ശാന്തി നേടുക; പോഷണം അവന്റെ അനുഗ്രഹം. മന്വന്തരങ്ങൾ സദ്ധർമ്മത്തിന്റെ ക്രമീകരണം; ഊതികൾ കർമവാസന—ഫലാഭിലാഷം—നിന്നുയരുന്ന പ്രേരണകൾ।

Verse 5

अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥

ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ അവതാരചരിതവും, അവനെ അനുഗമിക്കുന്ന മഹാഭക്തരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും—ഇവയാണ് ‘ഈശകഥ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്; പലവിധ ഉപാഖ്യാനങ്ങൾ അതിനെ സമൃദ്ധമാക്കുന്നു।

Verse 6

निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥

നിരോധം എന്നു പറയുന്നത് ജീവൻ തന്റെ ബന്ധിത പ്രവൃത്തിവാസനകളും ശക്തികളുമായി മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ യോഗനിദ്രയിൽ ലയിച്ച് സൃഷ്ടിയുടെ സംഹാരം സംഭവിക്കുന്നതാകുന്നു. മോക്ഷം എന്നു പറയുന്നത് സ്ഥൂല‑സൂക്ഷ്മ ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ജീവൻ തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ നിത്യമായി നിലകൊള്ളുന്നതാകുന്നു.

Verse 7

आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥

സൃഷ്ടിയുടെ പ്രത്യക്ഷതയും അതിന്റെ ആശ്രയവും അതിന്റെ നിരോധവും—ഇവയെല്ലാം യാതൊരുത്തനാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവൻ തന്നെയാണ് ആശ്രയം. അവൻ പരബ്രഹ്മം, പരമാത്മാവ് എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; അവൻ തന്നെയാണ് പരമസത്യം, സർവകാരണം.

Verse 8

योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥

ഇന്ദ്രിയോപകരണങ്ങളോടുകൂടിയ ജീവൻ അധ്യാത്മിക പുരുഷൻ. ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാതൃ ദേവത അധിദൈവികൻ. ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംയോഗ‑വിഛേദത്തിലൂടെ സ്ഥൂലദേഹമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് അധിഭൗതിക പുരുഷൻ.

Verse 9

एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥

ഈ മൂന്നിൽ ഒന്നില്ലെങ്കിൽ മറ്റൊന്ന് ഗ്രഹിക്കപ്പെടില്ല; ഈ ത്രയം പരസ്പരാശ്രിതമാണ്. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം സാക്ഷിയായി കാണുന്ന, ‘ആശ്രയത്തിന്റെയും ആശ്രയം’ ആയ പരമാത്മാവ് സ്വതന്ത്രൻ; അവൻ തന്നെയാണ് പരമാശ്രയം.

Verse 10

पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥

മഹാവിഷ്ണുരൂപനായ പുരുഷൻ കാരണസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളെ വേർതിരിച്ചു; ഓരോ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിലും ശയനസ്ഥാനം തേടി അദ്ദേഹം ശുദ്ധമായ ഗർഭോദകജലം സൃഷ്ടിച്ച് അതിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 11

तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥

ഭഗവാൻ താൻ സൃഷ്ടിച്ച ജലങ്ങളിൽ സഹസ്ര വർഷങ്ങൾ വസിച്ചു. പരമപുരുഷനിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ജലം ‘നാര’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽ ശയിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ ‘നാരായണൻ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 12

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥

ദ്രവ്യം, കര്‍മ്മം, കാലം, സ്വഭാവം (ഗുണങ്ങള്‍), ജീവന്‍—ഇവയൊക്കെയും അവന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് നിലനില്‍ക്കുന്നത്; അവന്‍ ഉപേക്ഷിച്ചാല്‍ ക്ഷണത്തില്‍ എല്ലാം ഇല്ലാതാകും.

Verse 13

एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥

ഏകനായ പ്രഭു യോഗനിദ്രാശയ്യയിൽ നിന്നുയർന്ന്, വൈവിധ്യമുള്ള സൃഷ്ടി പ്രകടിപ്പിക്കണമെന്ന ഇച്ഛയാൽ, തന്റെ മായാശക്തിയാൽ സ്വർണ്ണവർണ്ണമായ പൗരുഷബീജത്തെ മൂന്നു വിധമായി പ്രസവിപ്പിച്ചു.

Verse 14

अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥

പ്രഭുവിന്റെ ഒരേയൊരു പൗരുഷശക്തി അധിദൈവം, അധ്യാത്മം, അധിഭൂതം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നായി വിഭജിക്കുന്നു; അത് എങ്ങനെ എന്നത് എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.

Verse 15

अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥

പ്രകടമായ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ദിവ്യശരീരത്തിനുള്ളിലെ ആകാശത്തിൽ നിന്ന്, അവന്റെ ചലനചേഷ്ടയാൽ, ഇന്ദ്രിയതേജസ്സ്, മാനസികശക്തി, ദേഹബലം എന്നിവ ജനിച്ചു; പിന്നെ മഹാപ്രാണൻ—സകല ജീവശക്തിയുടെ മൂലധാരം—ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 16

अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥

രാജാവിന്റെ അനുചരന്മാർ സ്വാമിയെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, സമഷ്ടി പ്രാണശക്തി ചലിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളും ചലിക്കുന്നു; അത് നിശ്ചലമായാൽ എല്ലാവരുടെയും ഇന്ദ്രിയപ്രവർത്തനങ്ങളും നിലയ്ക്കുന്നു।

Verse 17

प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्‍मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥

വിരാട്-പുരുഷന്റെ പ്രാണപ്രേരണയിൽ ക്ഷുധയും തൃഷ്ണയും ഉദിച്ചു; അവൻ കുടിക്കാനും ഭക്ഷിക്കാനും ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ വായ് തുറന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 18

मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥

വായിൽ നിന്ന് താലു പ്രകടമായി, അവിടെ നാവും ജനിച്ചു; തുടർന്ന് നാവ് ആസ്വദിക്കേണ്ട നാനാവിധ രസങ്ങൾ ഉദിച്ചു।

Verse 19

विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥

പരമൻ സംസാരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ വായിൽ നിന്ന് വാക്ക് മുഴങ്ങി; അതേ വായിൽ നിന്ന് വാക്കിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവായ അഗ്നിദേവനും ഉദിച്ചു. എന്നാൽ അവൻ ജലത്തിൽ ശയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ദീർഘകാലം നിർത്തിവെക്കപ്പെട്ടു।

Verse 20

नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥

അതിനുശേഷം പരമപുരുഷൻ ഗന്ധം മണക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ നാസാരന്ധ്രങ്ങളും ശ്വാസോച്ഛ്വാസവും പ്രകടമായി; ഘ്രാണേന്ദ്രിയവും ഗന്ധങ്ങളും ഉദിച്ചു, ഗന്ധം വഹിക്കുന്ന വായുദേവനും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 21

यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिद‍ृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥

എല്ലാം അന്ധകാരത്തിൽ ആയിരുന്നപ്പോൾ, ഭഗവാൻ തനെയും സൃഷ്ടിയെയും കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അപ്പോൾ കണ്ണുകൾ പ്രകടമായി; സൂര്യൻ ജ്യോതിദേവതയായി, ദർശനശക്തിയും ദൃശ്യവിഷയവും ഉദിച്ചു.

Verse 22

बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥

മഹർഷികൾ ആത്മതത്ത്വം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചതോടെ, ഭഗവാനിൽ ശ്രവിക്കാനുള്ള ഇച്ഛ ഉദിച്ചു. അപ്പോൾ ചെവികൾ പ്രകടമായി; ദിക്കുകൾ അധിഷ്ഠാത്രി, ശ്രവണശക്തിയും ശ്രവ്യവിഷയവും ഉദിച്ചു.

Verse 23

वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥

വസ്തുവിന്റെ മൃദുത്വം-കാഠിന്യം, ലഘുത്വം-ഗുരുത്വം, ഉഷ്ണം-ശീതം തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം ഉദിച്ചപ്പോൾ, സ്പർശത്തിന്റെ ആധാരമായ ത്വക്ക് പ്രകടമായി; ത്വക്കിലെ രന്ധ്രങ്ങൾ, ശരീരരോമങ്ങൾ, അവയുടെ അധിഷ്ഠാതാക്കൾ (വൃക്ഷദേവതകൾ) എന്നിവയും ജനിച്ചു. ത്വക്കിന്റെ അകത്തും പുറത്തും വായുവിന്റെ ആവരണം ഉണ്ടാകയാൽ സ്പർശഗുണം പ്രസ്ഫുടമായി.

Verse 24

हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥

അതിനുശേഷം പരമപുരുഷൻ നാനാവിധ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ, അവന്റെ രണ്ടു കൈകൾ പ്രകടമായി. കൂടാതെ കൈകളുടെ ബലം, സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദേവനായ ഇന്ദ്രൻ, ഇരുവരെയും ആശ്രയിക്കുന്ന പ്രവർത്തികളും (ഗ്രഹണം മുതലായവ) ഉദിച്ചു.

Verse 25

गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्‍भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥

പിന്നീട് ഗതിയെ നിയന്ത്രിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ അവന്റെ പാദങ്ങൾ പ്രകടമായി; പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് വിഷ്ണു എന്ന അധിഷ്ഠാത ദേവൻ ഉദിച്ചു. അവന്റെ സ്വയം മേൽനോട്ടത്താൽ മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ കർമ്മങ്ങളാൽ യജ്ഞത്തിൽ ഹവി അർപ്പിക്കാൻ തിരക്കിലായിരിക്കുന്നു.

Verse 26

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥

അപ്പോൾ കാമസുഖം, സന്താനോത്പത്തി, ദിവ്യ അമൃതാസ്വാദം എന്നിവയ്ക്കായി ഭഗവാൻ ഉപസ്ഥം/ശിശ്നം പ്രസ്ഫുടിപ്പിച്ചു; കാമവിഷയവും പ്രജാപതി അധിദേവതയും അതിന്റെ ആശ്രയത്തിലാണ്।

Verse 27

उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥

പിന്നീട് ഭക്ഷ്യങ്ങളുടെ മലത്തെ വിസർജിക്കുവാൻ ഭഗവാൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ ഗുദവും പായു-ഇന്ദ്രിയവും പ്രസ്ഫുടിച്ചു; അതിന്റെ അധിദേവതയായ മിത്രനും പ്രത്യക്ഷനായി. ഇന്ദ്രിയവും വിസർജ്യവസ്തുവും ഇരട്ടയും അവന്റെ ആശ്രയത്തിലാണ്।

Verse 28

आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥

പിന്നീട് ഒരു ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരിലേക്കു നീങ്ങുവാൻ ആഗ്രഹം ഉണ്ടായപ്പോൾ നാഭിദ്വാരവും അപാനവായുവും മരണവും ഒന്നിച്ചു സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു; നാഭി മരണത്തിനും വേർതിരിവിന്റെ ശക്തിക്കും ഇരട്ടയ്ക്കും ആശ്രയമാണ്।

Verse 29

आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥

അന്നവും പാനവും സ്വീകരിക്കുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ ഉദരവും ആന്ത്രങ്ങളും നാഡികളും പ്രസ്ഫുടിച്ചു; നദികളും സമുദ്രങ്ങളും അവയുടെ തൃപ്തിക്കും പോഷണത്തിനും ആധാരമായി.

Verse 30

निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥

സ്വന്തം ആത്മമായയുടെ ലീലകൾ ധ്യാനിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ ഹൃദയം പ്രസ്ഫുടിച്ചു; തുടർന്ന് മനസ്സ്, ചന്ദ്രൻ (മനസ്സിന്റെ അധിദേവൻ), സംകല്പം, കാമം എന്നിവയും പ്രത്യക്ഷമായി.

Verse 31

त्वक्‍चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥

ത്വക്കിന്റെ നേർത്ത പാളി, ചർമ്മം, മാംസം, രക്തം, മേദസ്, മജ്ജ, അസ്ഥി—ഈ ഏഴ് ധാതുക്കൾ ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ളവ; പ്രാണൻ ആകാശം, ജലം, വായു എന്നിവയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു।

Verse 32

गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഗുണാത്മകമാണ്; ഗുണങ്ങൾ ഭൂതാദി (അഹങ്കാരം)യിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു. മനസ് എല്ലാ വികാരങ്ങളുടെയും ആധാരം; ബുദ്ധി വിവേചനജന്യമായ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ രൂപം.

Verse 33

एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥

ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിനക്കു ഭഗവാന്റെ സ്ഥൂലരൂപം വിവരിച്ചു; അത് മഹീ മുതലായ എട്ട് ആവരണങ്ങളാൽ പുറത്തുനിന്ന് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 34

अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्‍मनस: परम् ॥ ३४ ॥

ഇതിനപ്പുറം അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായ, അവ്യക്തവും നിർവിശേഷവുമായ തത്ത്വമുണ്ട്—അതിന് ആദിയും മദ്ധ്യവും അന്തവും ഇല്ല; അത് നിത്യം, വാക്കിനും മനസ്സിനും അതീതം.

Verse 35

अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥

ഞാൻ ഭൗതിക ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വിവരിച്ച ഭഗവാന്റെ ഈ രണ്ടു രൂപങ്ങളെയും—അവനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്ന ശുദ്ധഭക്തർ മായാസൃഷ്ടമെന്നു കണ്ടു രണ്ടും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല।

Verse 36

स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥

അവൻ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മരൂപം ധരിച്ചു തന്റെ ദിവ്യ നാമം, രൂപം, ഗുണം, ലീല, പരികരങ്ങൾ, വൈവിധ്യം എന്നിവ പ്രകടമാക്കുന്നു; സ്വയം അകർതാവായിട്ടും പ്രവർത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടവനെന്നപോലെ തോന്നുന്നു।

Verse 37

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ഹേ രാജാവേ, പ്രജാപതികൾ, മനുക്കൾ, ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, പിതൃഗണങ്ങൾ, സിദ്ധ-ചാരണ-ഗന്ധർവന്മാർ, വിദ്യാധരർ, അസുരർ, ഗുഹ്യകർ, കിന്നരർ, അപ്സരസ്സുകൾ, നാഗ-സർപ്പങ്ങൾ, കിംപുരുഷർ, മനുഷ്യർ, മാതൃലോകവാസികൾ, രാക്ഷസർ, പിശാചുകൾ, പ്രേത-ഭൂത-വിനായകർ, കൂഷ്മാണ്ഡങ്ങൾ, ഉന്മാദികൾ, വേതാളങ്ങൾ, യാതുധാനർ, ഗ്രഹങ്ങൾ മുതലായവ—ഇവയെല്ലാം പരമേശ്വരൻ മുൻകർമ്മപ്രകാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു।

Verse 38

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ഹേ രാജാവേ, കിന്നരർ-അപ്സരസ്സുകൾ, നാഗ-സർപ്പങ്ങൾ, കിംപുരുഷർ, മനുഷ്യർ, മാതൃലോകവാസികൾ, രാക്ഷസ-പിശാചുകൾ, പ്രേത-ഭൂത-വിനായകർ—ഇവയെല്ലാം പരമേശ്വരൻ മുൻകർമ്മപ്രകാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു।

Verse 39

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ഹേ രാജാവേ, കൂഷ്മാണ്ഡങ്ങൾ, ഉന്മാദികൾ, വേതാളങ്ങൾ, യാതുധാനർ, ഗ്രഹങ്ങൾ; കൂടാതെ പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, പശുക്കൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, പർവ്വതങ്ങൾ, സരീസൃപങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം പരമേശ്വരൻ കർമപ്രകാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു।

Verse 40

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ഹേ രാജാവേ, ജലം-സ്ഥലം-ആകാശം എന്നിവിടങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന മറ്റു ജീവികൾ—ദ്വിവിധവും ചതുര്വിധവും, ശുഭ-അശുഭ-മിശ്ര അവസ്ഥകളിലുള്ളവർ—ഇവയാണ് കർമഗതികൾ; അവർ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ മുൻകർമ്മപ്രകാരം പരമേശ്വരൻ സൃഷ്ടിച്ചവരാണ്।

Verse 41

सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥

സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്ന മൂന്ന് ഗുണങ്ങളുടെ ഭേദം മൂലം ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, നരകീയ ജീവികൾ എന്നിങ്ങനെ ജീവികൾ വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. രാജാവേ, ഓരോ ഗുണവും മറ്റെ രണ്ടിന്റെ മിശ്രണത്താൽ ത്രിവിധമായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു ഗുണം മറ്റെ രണ്ടാൽ മൂടപ്പെടുമ്പോൾ ജീവിയുടെ ഗതിയും സ്വഭാവവും അതനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുന്നു.

Verse 42

स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्‍नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥

അവൻ തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ, ജഗത്തിന്റെ ധാതാവും ധർമ്മരൂപം ധരിക്കുന്നവനും. സൃഷ്ടി സ്ഥാപിച്ച്, തിര്യക്‌, മനുഷ്യൻ, ദേവൻ മുതലായ രൂപങ്ങളിലൂടെ വിശ്വത്തെ പോഷിപ്പിക്കുകയും അവതാരമായി വന്ന് ബന്ധിത ജീവികളെ ഉദ്ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 43

तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥

അതിനുശേഷം കല്പാന്തത്തിൽ ഭഗവാൻ കാലാഗ്നി-രുദ്രസ്വരൂപനായി തന്റെ തന്നെ സൃഷ്ടിയായ ഈ ലോകത്തെ സമയമായാൽ സംഹരിക്കുന്നു; കാറ്റ് മേഘക്കൂട്ടത്തെ നീക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 44

इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥

ഇങ്ങനെ ഭഗവത്തമനായ ഭഗവാന്റെ പ്രവർത്തികൾ വിവരിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ശുദ്ധഭക്തർ ഈ വിവരണത്തിനും അതീതമായി, കൂടുതൽ മഹിമയുള്ള ദിവ്യദർശനം കാണാൻ അർഹരാണ്.

Verse 45

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥

പരമ ഭഗവാന്റെ സൃഷ്ടി-പ്രളയാദി പ്രവർത്തികളിൽ നേരിട്ടുള്ള കർത്തൃത്വം ബാധകമല്ല. വേദങ്ങളിൽ അവന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഇടപെടൽ എന്ന് പറയുന്നത് ‘പ്രകൃതിയാണ് കർത്താവ്’ എന്ന ധാരണ നീക്കാൻ മാത്രം; അത് മായയാൽ ആരോപിതമായ വിവരണമാണ്.

Verse 46

अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥

ഇത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസകാലയളവിൽ സൃഷ്ടി-പ്രളയപ്രക്രിയയുടെ സംക്ഷിപ്ത നിയമവിധാനമാണ്. ഇതേ സാധാരണവിധിയാൽ പ്രാകൃതവും വൈകൃതവും ആയ സർഗങ്ങൾ നടക്കുന്നു; മഹത്തത്ത്വസൃഷ്ടിയിൽ പ്രകൃതിയുടെ വ്യാപ്തി-വിസർജനവും ഇതേ നിയമപ്രകാരം തന്നെയാണ്.

Verse 47

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श‍ृणु ॥ ४७ ॥

ഹേ രാജാവേ, കാലത്തിന്റെ പരിമാണവും അതിന്റെ സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ ലക്ഷണരൂപങ്ങളും ഞാൻ യഥാക്രമം പിന്നീട് വിശദീകരിക്കും; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ പാദ്മ-കല്പത്തെ കേൾക്കുക.

Verse 48

शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥

ശൗനക ഋഷി പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ, നിങ്ങൾ മുമ്പ് ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞതു പോലെ, ഭാഗവതോത്തമനായ വിദുരൻ (ക്ഷത്താ) വിട്ടൊഴിയാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ബന്ധുക്കളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിയിലെ തീർത്ഥസ്ഥലങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു. അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഞാൻ വിദുരനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു.

Verse 49

क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥

ശൗനക ഋഷി പറഞ്ഞു—ഹേ സൗമ്യ, വിദുരൻ (ക്ഷത്താ)യും കൗശാരവി മൈത്രേയനും തമ്മിൽ നടന്ന അധ്യാത്മാശ്രിത സംവാദം എന്തായിരുന്നു, വിദുരൻ എന്ത് ചോദിച്ചു, മൈത്രേയൻ ഏത് തത്ത്വം മറുപടിയായി പറഞ്ഞു—ഇത് ഞങ്ങളോട് പറയുക. കൂടാതെ വിദുരൻ ബന്ധുക്കളെ ഉപേക്ഷിച്ചതിന്റെ കാരണം, പിന്നെ വീണ്ടും വീട്ടിലേക്കു വന്നതിന്റെ കാരണം, തീർത്ഥങ്ങളിൽ അവൻ ചെയ്ത ആചരണമെന്തെന്ന് കൂടി വിശദീകരിക്കുക.

Verse 50

क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥

ഹേ സൗമ്യ, വിദുരന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഞങ്ങളോട് പറയുക—അവൻ ബന്ധുക്കളെ ഉപേക്ഷിച്ചതിന്റെ കാരണം, എങ്ങനെ വീണ്ടും വീട്ടിലേക്കു വന്നത്, തീർത്ഥങ്ങളിൽ അവൻ എന്തെല്ലാം ആചരിച്ചത്; കൂടാതെ മൈത്രേയന്റെ ഉപദേശസാരവും യഥാർത്ഥമായി വിശദീകരിക്കുക.

Verse 51

सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये श‍ृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥

ശ്രീ സൂതഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—രാജാ പരീക്ഷിത്തിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടിയായി മഹാമുനി പറഞ്ഞതുതന്നെ, ചോദ്യാനുസാരമായി ക്രമത്തിൽ ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയും; ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക।