Adhyaya 9
Dhruva’s Darśana, Transformative Prayers, and the Boon of the Dhruva-loka (Pole Star)
ദേവന്മാർക്ക് ആശ്വാസം നൽകിയ ശേഷം ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഗരുഡാരൂഢനായി മധുവനത്തിലേക്ക് ചെന്നു ധ്രുവനെ കാണുന്നു. ധ്രുവന്റെ ധ്യാനം, അന്തർദർശനം പെട്ടെന്ന് നിലച്ചപ്പോൾ പരിപാകം പ്രാപിച്ച്, പ്രഭു സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ധ്രുവൻ ആനന്ദ-വിസ്മയത്തിൽ ആദ്യം വാക്കറ്റവനായി; പിന്നെ പ്രഭു ശംഖം കൊണ്ട് ലലാടം സ്പർശിക്കുമ്പോൾ നിർണായക വൈദികബോധം ഉണർന്ന് സ്തുതികൾ ചൊല്ലാൻ ശക്തനാകുന്നു. അവന്റെ പ്രാർത്ഥനകൾ ഭഗവാന്റെ ശക്തികൾ, അന്തര്യാമി-പ്രവേശം, വിശ്വകാര്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ മഹിമയിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി സ്വന്തം ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളെ വിമർശിക്കുന്നതിലേക്കും നീങ്ങി, ഭക്തിയെ ബ്രഹ്മാനന്ദത്തിലും സ്വർഗ്ഗസുഖത്തിലും മേലായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവൻ പ്രധാനമായി സാധുസംഗം അപേക്ഷിച്ച്, ഭക്തിയേ സംസാരതരണം ചെയ്യിക്കുന്ന നൗകയെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. പ്രഭു അവനു അക്ഷയ ധ്രുവലോകം (ധ്രുവതാരം) വരമായി നൽകി, ഭാവിയിലെ രാജ്യം, യജ്ഞങ്ങൾ, കുടുംബദുഃഖങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ഭഗവദ്ധാമപ്രാപ്തി എന്നിവ പ്രവചിക്കുന്നു. പ്രഭു അപ്രത്യക്ഷനായ ശേഷം ധ്രുവൻ മുൻ ആകാംക്ഷകളിൽ ലജ്ജിച്ച് വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. വിദുരന്റെ ചോദ്യം കേട്ട് മൈത്രേയൻ ധ്രുവന്റെ പശ്ചാത്താപത്തെ ഭക്തന്റെ ശുദ്ധീകരണത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ധ്രുവന്റെ രാജകീയ സ്വീകരണവും ഉത്താനപാദൻ ധ്രുവനെ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തുന്നതും വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതോടെ അടുത്ത ഘട്ടമായ ധർമ്മയുക്ത ഭരണവും മുതിർന്ന രാജാവിന്റെ വൈരാഗ്യവും ആരംഭിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् । सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिदृक्षया गत: ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഉരുക്രമനായ ഭഗവാൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചതിനാൽ ദേവന്മാർ ഭയമൊഴിഞ്ഞു; നമസ്കരിച്ചു അവർ ത്രിവിഷ്ടപത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. തുടർന്ന് സഹസ്രശീർഷാവതാരത്തോട് അഭിന്നനായ ഭഗവാൻ ഗരുഡന്റെ മേൽ കയറി, തന്റെ ഭക്തസേവകനായ ധ്രുവനെ കാണാൻ മധുവനത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 2
स वै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहि:स्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥
തീവ്ര യോഗസാധനയുടെ പരിപാകത്താൽ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ ഹൃദയപദ്മകോഷത്തിൽ മിന്നൽപോലെ ദീപ്തമായ ഭഗവദ്രൂപം സ്ഫുരിച്ചിരുന്നു; പെട്ടെന്ന് അത് അന്തർധാനം ചെയ്തു. ധ്രുവൻ വ്യാകുലനായി ധ്യാനം ഭംഗപ്പെട്ടു; എന്നാൽ കണ്ണുതുറന്ന ഉടനെ, ഹൃദയത്തിൽ കണ്ടതുപോലെ പുറത്തും സാക്ഷാൽ പരമപുരുഷനെ കണ്ടു।
Verse 3
तद्दर्शनेनागतसाध्वस: क्षिता- ववन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् । दृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भक- श्चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥
പ്രഭുവിനെ നേരിൽ കണ്ടപ്പോൾ ധ്രുവ മഹാരാജൻ ഭക്തിഭാവത്തിൽ വിറച്ചു. അവൻ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത്തായി വീണ് സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം ചെയ്തു. പരവശതയിൽ കണ്ണുകളാൽ ഭഗവാനെ കുടിക്കുന്നതുപോലെയും, വായാൽ പദ്മപാദങ്ങളെ ചുംബിക്കുന്നതുപോലെയും, ഭുജങ്ങളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതുപോലെയും തോന്നി।
Verse 4
स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरि- र्ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थित: । कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥
ധ്രുവൻ ഒരു ചെറുപ്പ ബാലൻ; ഭഗവാനെ സ്തുതിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, പക്ഷേ അനുഭവക്കുറവാൽ യോജിച്ച വാക്കുകൾ ഉടൻ ലഭിച്ചില്ല. എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഹരി അവന്റെ അവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കി. കൈകൂപ്പി നിന്ന ബാലന്റെ നെറ്റി/കവിളിൽ കരുണയോടെ തന്റെ ബ്രഹ്മമയ ശംഖം സ്പർശിച്ചു।
Verse 5
स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय: । तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षिति: ॥ ५ ॥
അന്നുതന്നെ ധ്രുവ മഹാരാജൻ ദൈവീ വാക്ക് ലഭിച്ച് വേദാന്തനിഗമനവും പരമാത്മതത്ത്വനിർണ്ണയവും പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിച്ചു. സർവ്വത്ര പ്രസിദ്ധനായ ശ്രീഹരിയുടെ ഭക്തിമാർഗ്ഗാനുസരിച്ച്, ഭാവിയിൽ പ്രളയത്തിലും നശിക്കാത്ത ധ്രുവലോകം ലഭിക്കാനിരിക്കുന്ന ധ്രുവൻ, അത്യാഹിതമില്ലാതെ സ്ഥിരചിത്തനായി നിർണ്ണായക പ്രാർത്ഥനകൾ അർപ്പിച്ചു।
Verse 6
ध्रुव उवाच योऽन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्ना । अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥
ധ്രുവൻ പറഞ്ഞു: പ്രഭോ, നിങ്ങൾ സർവ്വശക്തിമാനാണ്. നിങ്ങൾ എന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് ഉറങ്ങിക്കിടന്ന എന്റെ വാക്കുശക്തിയെ ഉണർത്തുന്നു; കൂടാതെ കൈകാലുകൾ, ശ്രവണേന്ദ്രിയം, സ്പർശബോധം മുതലായ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രാണശക്തിയെയും നിങ്ങളുടെ സ്വധാമതേജസ്സാൽ സഞ്ജീവിപ്പിക്കുന്നു. ഭഗവാനേ പരമപുരുഷനേ, നമസ്കാരം।
Verse 7
एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् । सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥
ഹേ ഭഗവൻ, നീയേ ഏക പരമൻ; നിന്റെ ആത്മശക്തിയായ മായാ എന്ന വിശാല ഗുണമയ ശക്തിയാൽ മഹത്തത്ത്വാദി സമസ്ത ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിച്ച് പുരുഷനായി അതിൽ അന്തര്യാമിയായി പ്രവേശിച്ച്, പ്രകൃതിയുടെ അസത് ഗുണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് നാനാവിധമായി പ്രകാശിക്കുന്നു; വിവിധ ആകൃതിയിലുള്ള മരങ്ങളിൽ അഗ്നി പ്രവേശിച്ച് വ്യത്യസ്തമായി ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 8
त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्न: । तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥
ഹേ നാഥാ, നീ നൽകിയ ജ്ഞാനത്താൽ നിനക്കു ശരണപ്പെട്ട ബ്രഹ്മാവ് ഈ സമസ്ത വിശ്വത്തെ, ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവൻ തന്റെ കര്ത്തവ്യം വ്യക്തമായി കാണുന്നതുപോലെ, കാണുന്നു. മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ ഏക ആശ്രയം നിന്റെ പാദമൂലമാണ്; നീ ദുഃഖിതരുടെ സുഹൃത്ത്. അപ്പോൾ പൂർണ്ണജ്ഞാനിയായ പണ്ഡിതൻ നിന്നെ എങ്ങനെ മറക്കും?
Verse 9
नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतो: । अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९ ॥
ഈ ചർമ്മച്ചാക്കുപോലെയുള്ള ദേഹഭോഗത്തിനായി നിന്നെ ആരാധിക്കുന്നവരുടെ ബുദ്ധി നിശ്ചയമായി നിന്റെ മായയാൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജനനമരണവിമോചകനും കൽപവൃക്ഷസമാനനും ആയ നിന്നെ ലഭിച്ചിട്ടും അവർ (എന്നെപ്പോലുള്ള മൂഢർ) ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിന്റെ വരങ്ങൾ തേടുന്നു—അവ നരകവാസികൾക്കും ലഭ്യമാകുന്നതാണ്।
Verse 10
या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥
ഹേ നാഥാ, നിന്റെ പാദപദ്മധ്യാനത്തിലൂടെയോ നിന്റെ ശുദ്ധഭക്തരിൽ നിന്ന് നിന്റെ മഹിമകഥ ശ്രവണമിലൂടെയോ ദേഹധാരികൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന പരമാനന്ദം അത്യന്തം അപാരമാണ്; അത് നിർഗുണ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിച്ചതായി കരുതുന്ന ബ്രഹ്മാനന്ദത്തെയും അതിക്രമിക്കുന്നു. ഭക്തിസേവാനന്ദത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ബ്രഹ്മാനന്ദം പോലും തോറ്റാൽ, കാലത്തിന്റെ വാൾ മുറിച്ച് വിമാനം നിന്നു വീഴുന്നതുപോലെ ഒടുവിൽ നശിക്കുന്ന സ്വർഗ്ഗസുഖത്തെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയണം?
Verse 11
भक्तिं मुहु: प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम् । येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्त: ॥ ११ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവ് പറഞ്ഞു: ഹേ അനന്ത പ്രഭോ, നദിയുടെ തരംഗങ്ങൾപോലെ നിരന്തരം നിനക്കുള്ള പ്രേമഭക്തിയിൽ ഒഴുകുന്ന, മലിനതയില്ലാത്ത ഹൃദയമുള്ള മഹാത്മ ഭക്തന്മാരുടെ സത്സംഗം എനിക്ക് ലഭിക്കുമാറാകണമേ. ആ ഭക്തിസാധനയാൽ തീപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അപകടതരംഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ ഭവസാഗരം ഞാൻ നിശ്ചയമായി കടന്നുപോകും; കാരണം നിന്റെ ഗുണലീലാമൃതകഥ പാനം ചെയ്ത് ഞാൻ ഉന്മത്തനാകുന്നു।
Verse 12
ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं ये चान्वद: सुतसुहृद्गृहवित्तदारा: । ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गा: ॥ १२ ॥
ഹേ പദ്മനാഭ പ്രഭോ! നിന്റെ പാദപദ്മങ്ങളുടെ സൗരഭം തേടുന്ന ഭക്തന്റെ സാന്നിധ്യം ലഭിക്കുന്നവൻ ദേഹത്തെയും ദേഹബന്ധമായ പുത്രൻ, സുഹൃത്ത്, ഗൃഹം, ധനം, ഭാര്യ എന്നിവയെയും—ഭോഗികൾക്ക് അതിപ്രിയമായവയെയും—അവഗണിക്കുന്നു।
Verse 13
तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य मर्त्यादिभि: परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं नात: परं परम वेद्मि न यत्र वाद: ॥ १३ ॥
ഹേ അജ, പരമപ്രഭോ! മൃഗങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സർപ്പങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, ദൈത്യർ, മനുഷ്യർ മുതലായ വിവിധ ജീവവർഗങ്ങൾ മഹത്തത്ത്വാദി കാരണമായി വിശ്വമാകെ വ്യാപിച്ച് ചിലപ്പോൾ പ്രകടവും ചിലപ്പോൾ അപ്രകടവുമാകുന്നു എന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഞാൻ ദർശിക്കുന്ന നിന്റെ പരമവും സ്ഥിരവുമായ ദിവ്യരൂപം ഞാൻ മുമ്പെങ്ങും അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല; ഇനി എല്ലാ വാദങ്ങളും അവസാനിച്ചു.
Verse 14
कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान्स्वदृगनन्तसखस्तदङ्के । यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म- गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥
ഹേ പ്രഭോ! കല്പാന്തത്തിൽ ഗർഭോദകശായീ ഭഗവാൻ പ്രകടമായ സർവ്വവിശ്വവും തന്റെ ഉദരത്തിൽ ലയിപ്പിച്ച് അനന്തശേഷന്റെ മടിയിൽ ശയിക്കുന്നു. അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് സ്വർണ്ണദണ്ഡത്തിൽ ഒരു സ്വർണ്ണപദ്മം വിരിയുന്നു; അതിൽ ബ്രഹ്മാവ് ജനിക്കുന്നു. നീ തന്നെയാണ് ആ പരമഭഗവാൻ എന്നു ഞാൻ ഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ നിനക്കു പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു.
Verse 15
त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीश: । यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वदृष्टया द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥
ഹേ പ്രഭോ! നീ നിത്യമുക്തനും പരിശുദ്ധനും പൂർണ്ണപ്രബുദ്ധനുമായ ആത്മാവാണ്; കൂറ്റസ്ഥ പരമാത്മാവ്, ആദിപുരുഷൻ, ഷഡൈശ്വര്യസമ്പന്നനായ ഭഗവാൻ, ത്രിഗുണങ്ങളുടെ നിത്യാധിപൻ. നിന്റെ അഖണ്ഡ ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ ബുദ്ധിയുടെ എല്ലാ അവസ്ഥകളുടെയും സാക്ഷിയാണ് നീ. യജ്ഞഫലഭോക്താവായിട്ടും ജീവികളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വ്യത്യസ്തനായി, വിഷ്ണുരൂപത്തിൽ വിശ്വകാര്യങ്ങൾ നിലനിർത്തിയും നിർലിപ്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 16
यस्मिन्विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् । तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य- मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥
ഹേ പ്രഭോ! നിന്റെ ബ്രഹ്മപ്രകാശത്തിൽ ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും എന്ന രണ്ട് വിരുദ്ധ പ്രവാഹങ്ങൾ എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു; നിന്റെ വിവിധ ശക്തികൾ ക്രമമായി തുടർച്ചയായി പ്രകടമാകുന്നു. വിഭജനം ഇല്ലാത്ത, ആദിയായ, അനന്തമായ, അവികാരമായ, ആനന്ദമാത്രസ്വരൂപമായ ആ ഏക ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് ലോകപ്രകടനത്തിന്റെ കാരണം. നീ തന്നെയാണ് ആ ബ്രഹ്മം; അതിനാൽ ഞാൻ നിനക്കു ശരണം പ്രാപിച്ച് പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു.
Verse 17
सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म- माशीस्तथानुभजत: पुरुषार्थमूर्ते: । अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥
ഹേ ഭഗവൻ! നിങ്ങൾ സത്യാശീർവാദങ്ങളുടെ പരമ ഉറവിടവും പുരുഷാർത്ഥമൂർത്തിയുമാണ്. അനന്യഭക്തിയോടെ നിങ്ങളുടെ പാദപദ്മങ്ങളെ സേവിക്കുന്നവന് രാജഭോഗത്തേക്കാൾ ആ സേവയേ ശ്രേയസ്കരം. എന്നെപ്പോലുള്ള അജ്ഞഭക്തരെ നിങ്ങൾ കാരണമില്ലാത്ത കരുണയാൽ, പശു പുതുതായി ജനിച്ച കിടാവിനെ പാലുകൊടുത്തും കാത്തും വളർത്തുന്നതുപോലെ, പോഷിച്ച് സംരക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 18
मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता । भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുരാ! സത്സങ്കൽപവും ബുദ്ധിയും ഉള്ള ധ്രുവ മഹാരാജാവ് തന്റെ സ്തുതി പൂർത്തിയാക്കിയപ്പോൾ, ഭക്തസേവകരോടു സ്നേഹമുള്ള ഭഗവാൻ അവനെ അഭിനന്ദിച്ച് ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक । तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ രാജകുമാരൻ ധ്രുവാ! നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ നിശ്ചയവും ആഗ്രഹവും ഞാൻ അറിയുന്നു. ഹേ സുവ്രതാ, നിനക്കു മംഗളം. ദുർലഭമായതായാലും അതിനെ ഞാൻ നിനക്കു പ്രസാദമായി നൽകും.
Verse 20
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ധ്രുവാ, ഞാൻ നിനക്കു ധ്രുവലോകം എന്ന പ്രകാശമുള്ള ധ്രുവക്ഷിതി നൽകും; അത് കല്പാന്ത പ്രളയത്തിനു ശേഷവും നിലനിൽക്കും. അതിന്റെ ചുറ്റും ഗ്രഹങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും താരകളും ഉള്ള ചക്രം സ്ഥാപിതമാണ്; ആകാശത്തിലെ എല്ലാ ജ്യോതിഷ്കമണ്ഡലങ്ങളും ധാന്യം അരയ്ക്കാൻ കാളകൾ മദ്ധ്യത്തൂണിനെ ചുറ്റി നടക്കുന്നതുപോലെ അതിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു. ധർമ്മ, അഗ്നി, കശ്യപ, ശുക്ര മുതലായ മുനികൾ വസിക്കുന്ന താരകളും അതിനെ വലത്തുവശത്ത് വെച്ച് പരിക്രമിക്കുന്നു.
Verse 21
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ധ്രുവാ, ഞാൻ നിനക്കു ധ്രുവലോകം എന്ന പ്രകാശമുള്ള ധ്രുവക്ഷിതി നൽകും; അത് കല്പാന്ത പ്രളയത്തിനു ശേഷവും നിലനിൽക്കും. അതിന്റെ ചുറ്റും ഗ്രഹങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും താരകളും ഉള്ള ചക്രം സ്ഥാപിതമാണ്; ആകാശത്തിലെ എല്ലാ ജ്യോതിഷ്കമണ്ഡലങ്ങളും ധാന്യം അരയ്ക്കാൻ കാളകൾ മദ്ധ്യത്തൂണിനെ ചുറ്റി നടക്കുന്നതുപോലെ അതിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു. ധർമ്മ, അഗ്നി, കശ്യപ, ശുക്ര മുതലായ മുനികൾ വസിക്കുന്ന താരകളും അതിനെ വലത്തുവശത്ത് വെച്ച് പരിക്രമിക്കുന്നു.
Verse 22
प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रय: । षट्-त्रिंशद्वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रिय: ॥ २२ ॥
നിന്റെ പിതാവ് വനത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്ത് നിന്നെ രാജ്യം ഏല്പിച്ചാൽ, നീ ധർമ്മാശ്രയനായി മുപ്പത്താറായിരം വർഷം മുഴുവൻ ഭൂമണ്ഡലവും തുടർച്ചയായി ഭരിക്കും. നിന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇന്നുപോലെ തന്നെ അക്ഷയമായി നിലനിൽക്കും; വാർദ്ധക്യം നിന്നെ സ്പർശിക്കയില്ല.
Verse 23
त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मना: । अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥
ഭാവിയിൽ നിന്റെ സഹോദരൻ ഉത്തമൻ വനത്തിൽ വേട്ടയ്ക്ക് പോകും; വേട്ടയിൽ ലീനനായിരിക്കെ അവൻ കൊല്ലപ്പെടും. പുത്രവിയോഗത്തിൽ ഉന്മത്തയായ നിന്റെ സത്മാതാവ് സുരുചി അവനെ തേടി വനത്തിലേക്ക് പോകും; എന്നാൽ കാട്ടുതീ അവളെ വിഴുങ്ങും.
Verse 24
इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञै: पुष्कलदक्षिणै: । भुक्त्वा चेहाशिष: सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥
ഞാൻ എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളുടെയും ഹൃദയമാണ്. നീ സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണകളോടുകൂടി അനേകം മഹായജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി എന്നെ ആരാധിക്കും. ഇങ്ങനെ ഈ ലോകത്തിൽ സത്യമായ ആശീർവാദങ്ങളുടെ സുഖം അനുഭവിച്ച്, അന്തിമ സമയത്ത് എന്നെ സ്മരിക്കും.
Verse 25
ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टादृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गत: ॥ २५ ॥
അതിനുശേഷം ഈ ദേഹം വിട്ട് നീ എന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് പോകും; അതിനെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലെയും വാസികൾ നമസ്കരിക്കുന്നു. അത് സപ്തർഷികളുടെ ലോകങ്ങളേക്കാൾ മുകളിലാണ്; അവിടെ ചെന്നാൽ വീണ്ടും ഈ ഭൗതിക ലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങേണ്ടതില്ല.
Verse 26
मैत्रेय उवाच इत्यर्चित: स भगवानतिदिश्यात्मन: पदम् । बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद्गरुडध्वज: ॥ २६ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ബാലനായ ധ്രുവൻ ആരാധിച്ച് ആദരിച്ചതിനുശേഷം, അവനു തന്റെ ധാമം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, ഗരുഡധ്വജനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ധ്രുവൻ നോക്കി നിൽക്കേ തന്നെ തന്റെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 27
सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णो: पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥
വിഷ്ണുവിന്റെ പദപദ്മസേവയാൽ തന്റെ സങ്കൽപ്പഫലം ലഭിച്ചിട്ടും ധ്രുവ മഹാരാജൻ അത്ര സന്തോഷിച്ചില്ല; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി।
Verse 28
विदुर उवाच सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरे- र्मायाविनस्तच्चरणार्चनार्जितम् । लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഹരിയുടെ പരമപദം അത്യന്തം ദുർലഭം; അത് ശുദ്ധഭക്തിയാൽ, അവന്റെ പാദാരാധനയാൽ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. ധ്രുവൻ ഒരേ ജന്മത്തിൽ അത് നേടിയിട്ടും ജ്ഞാനിയായിട്ടും എന്തുകൊണ്ട് തൃപ്തനായില്ല?
Verse 29
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या वाग्बाणैर्हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—സത്മാതാവിന്റെ കടുത്ത വാക്കുകളുടെ അമ്പുകൾ ധ്രുവന്റെ ഹൃദയം തുളച്ചിരുന്നു; അവ ഓർത്തുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുക്തിപതിയോടും മുക്തി പോലും അപേക്ഷിച്ചില്ല. അവസാനം ഭഗവാൻ പ്രത്യക്ഷനായപ്പോൾ, മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഭൗതിക അഭ്യർത്ഥനകളെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ലജ്ജിച്ചു।
Verse 30
ध्रुव उवाच समाधिना नैकभवेन यत्पदं विदु: सनन्दादय ऊर्ध्वरेतस: । मासैरहं षड्भिरमुष्य पादयो- श्छायामुपेत्यापगत: पृथङ्मति: ॥ ३० ॥
ധ്രുവൻ മനസ്സിൽ പറഞ്ഞു—സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സനന്ദനാദി ഊർധ്വരേതസ ബ്രഹ്മചാരികൾ അനേകം ജന്മങ്ങൾക്ക് ശേഷം നേടുന്ന ഭഗവാന്റെ പാദാശ്രയം ഞാൻ ആറുമാസംകൊണ്ട് നേടി; എങ്കിലും ഭഗവാനോട് വ്യത്യസ്തമായി ചിന്തിച്ചതിനാൽ ഞാൻ എന്റെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് വീണുപോയി।
Verse 31
अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद: पादमूलं गत्वायाचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥
അയ്യോ! എത്ര ദുർഭാഗ്യനായ എന്റെ അനാത്മ്യം നോക്കൂ. ജന്മമരണബന്ധം മുറിക്കുന്ന ഭഗവാന്റെ പാദമൂലത്തിൽ ചെന്നിട്ടും ഞാൻ മൂഢത്വത്തോടെ നശ്വരമായതിനെ അപേക്ഷിച്ചു।
Verse 32
मतिर्विदूषिता देवै: पतद्भिरसहिष्णुभि: । यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तम: ॥ ३२ ॥
ഉന്നത ലോകങ്ങളിലെ ദേവന്മാർക്കും വീണ്ടും താഴേക്ക് വീഴേണ്ടിവരും; അതുകൊണ്ട് ഭക്തിയാൽ എനിക്ക് വൈകുണ്ഠപ്രാപ്തി ലഭിക്കുന്നതിൽ അവർ അസൂയയും അസഹിഷ്ണുതയും കാണിക്കുന്നു. ആ ദേവന്മാർ എന്റെ ബുദ്ധിയെ മലിനമാക്കി; അതിനാലാണ് നാരദമുനിയുടെ സത്യോപദേശമായ വരം ഞാൻ സ്വീകരിക്കാതിരുന്നത്।
Verse 33
दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक् । तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥
ഞാൻ ദൈവീ മായയുടെ അധീനനായിരുന്നു; യഥാർത്ഥ സത്യം അറിയാതെ അവളുടെ മടിയിൽ ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. ദ്വൈതദർശനത്തിന്റെ ഭ്രമത്തിൽ ഞാൻ സഹോദരനെ തന്നെ ശത്രുവായി കണ്ടു; ‘അവർ എന്റെ വൈരികൾ’ എന്ന തെറ്റായ ധാരണയിൽ ഹൃദയം വേദനിച്ചു കത്തുകയായിരുന്നു।
Verse 34
मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जित: ॥ ३४ ॥
ഞാൻ പ്രാർത്ഥിച്ചതെല്ലാം വ്യർത്ഥം—മരിച്ചവനോട് ചികിത്സ ചെയ്തതുപോലെ. തപസ്സാൽ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ദുഷ്കരനായ ജഗദാത്മാവായ പരമേശ്വരനെ പ്രസന്നമാക്കിയിട്ടും, ജനനമരണബന്ധം മുറിക്കാനാകുന്ന പ്രഭുവിനെ കണ്ടിട്ടും, ദൗർഭാഗ്യവശാൽ ഞാൻ വീണ്ടും അതേ ഭവബന്ധം തന്നെയേ അപേക്ഷിച്ചു।
Verse 35
वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितो बत । ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधन: ॥ ३५ ॥
എന്റെ മൂഢതയും പുണ്യക്ഷയവും കാരണം, ഭഗവാൻ തന്റെ ദാസ്യസേവനം നൽകാമെന്നിട്ടും ഞാൻ പേര്, കീർത്തി, സമൃദ്ധി മാത്രമേ അപേക്ഷിച്ചുള്ളൂ. മഹാരാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചിട്ടും അജ്ഞാനത്താൽ തൊലി നീക്കിയ അരിയുടെ കുറച്ച് പൊട്ടിയ കണങ്ങൾ മാത്രം ചോദിക്കുന്ന ദരിദ്രന്റെ അവസ്ഥപോലെയാണ് ഇത്।
Verse 36
मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयोरजोजुषस्तात भवादृशा जना: । वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनोयदृच्छया लब्धमन:समृद्धय: ॥ ३६ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയ വിദുരാ! മുകുന്ദന്റെ പാദപദ്മങ്ങളുടെ ശുദ്ധഭക്തരായ നിനക്കുപോലുള്ളവർ, അവന്റെ പാദമധുവിൽ ആസക്തരായി, ഭഗവാന്റെ പാദസേവയിൽ തന്നെയാണ് തൃപ്തരാകുന്നത്. ജീവിതത്തിലെ ഏതു അവസ്ഥയിലും അവർ സംതൃപ്തരാണ്; അതിനാൽ അവർ ഭൗതിക സമൃദ്ധി ഭഗവാനോട് അപേക്ഷിക്കുകയില്ല।
Verse 37
आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । राजा न श्रद्दधे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥
തന്റെ പുത്രൻ ധ്രുവൻ മടങ്ങിവരുന്നു എന്ന വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ, മരണത്തിനു ശേഷം ജീവൻ തിരികെ ലഭിച്ചതുപോലെ, രാജാവ് ഉത്താനപാദന് അതിൽ വിശ്വാസം വരാനായില്ല. താനെത്രയും ദുര്ഭാഗ്യവാനെന്ന് കരുതി—എനിക്ക് ഇത്തരമൊരു മംഗളം എങ്ങനെ ലഭിക്കും? എന്നു സംശയിച്ചു.
Verse 38
श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर्हर्षवेगेन धर्षित: । वार्ताहर्तुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥
ദൂതന്റെ വാക്കുകൾ അവൻ വിശ്വസിക്കാനായില്ലെങ്കിലും, ദേവർഷി നാരദന്റെ വചനത്തിൽ അവന് പൂർണ്ണ ശ്രദ്ദയുണ്ടായിരുന്നു. ആ മംഗളവാർത്തയിൽ ഹർഷവേഗം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ്, വാർത്ത കൊണ്ടുവന്നവന് അതിമൂല്യമുള്ള ഹാരം സന്തോഷത്തോടെ നൽകി.
Verse 39
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
അപ്പോൾ രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ ഉത്തമ കുതിരകൾ വലിക്കുന്ന, സ്വർണ്ണ അലങ്കാരങ്ങളാൽ മിനുങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ കയറി. പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും കുലത്തിലെ മൂപ്പന്മാരെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും മന്ത്രിമാരെയും അടുത്ത സുഹൃത്തുകളെയും കൂടെ കൂട്ടി. ശംഖധ്വനി, ദുന്ദുഭിനാദം, വേണുസ്വരം, വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ മംഗളഘോഷം എന്നിവയോടെ, പുത്രദർശനത്തിനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 40
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
അപ്പോൾ രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ ഉത്തമ കുതിരകൾ വലിക്കുന്ന, സ്വർണ്ണ അലങ്കാരങ്ങളാൽ മിനുങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ കയറി. പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും കുലത്തിലെ മൂപ്പന്മാരെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും മന്ത്രിമാരെയും അടുത്ത സുഹൃത്തുകളെയും കൂടെ കൂട്ടി. ശംഖധ്വനി, ദുന്ദുഭിനാദം, വേണുസ്വരം, വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ മംഗളഘോഷം എന്നിവയോടെ, പുത്രദർശനത്തിനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 41
सुनीति: सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्मभूषिते । आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ॥ ४१ ॥
രാജാവിന്റെ രണ്ടു മഹിഷിമാരായ സുനീതിയും സുരുചിയും സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട പല്ലക്കിൽ കയറി, മറ്റൊരു പുത്രനായ ഉത്തമനോടൊപ്പം ആ ഘോഷയാത്രയിൽ എത്തി.
Verse 42
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജൻ സമീപത്തെ ഉപവനത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ വരുന്നതു കണ്ട രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ അതിവേഗം രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി. ദീർഘകാലത്തെ ആകാംക്ഷയിൽ പ്രേമവിഹ്വലനായി മുന്നോട്ട് ചെന്നു, ഭാരമായി ശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് ഇരുകൈകളാലും മകനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. എന്നാൽ ധ്രുവൻ ഇനി പഴയവനല്ല; ഭഗവാൻ വിഷ്വക്സേനന്റെ പാദപദ്മസ്പർശം മൂലം അവന്റെ സർവ്വ പാപബന്ധനങ്ങളും നശിച്ച് അവൻ പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 43
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ധ്രുവനെ കണ്ട രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ പ്രേമവിഹ്വലനായി രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി ഉടൻ മുന്നോട്ട് ചെന്നു; ദീർഘകാലത്തെ ആകാംക്ഷയിൽ ഭാരമായി ശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് ഇരുകൈകളാലും മകനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. എന്നാൽ ധ്രുവൻ ഇനി പഴയവനല്ല; ഭഗവാൻ വിഷ്വക്സേനന്റെ പാദപദ്മസ്പർശം മൂലം അവന്റെ സർവ്വ പാപബന്ധനങ്ങളും നശിച്ച് ആത്മീയ പുരോഗതിയാൽ പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 44
अथाजिघ्रन्मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभि: । स्नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथ: ॥ ४४ ॥
അപ്പോൾ ധ്രുവ മഹാരാജനുമായുള്ള പുനർമിളക്കം രാജാവ് ഉത്താനപാദന്റെ ദീർഘകാല ആഗ്രഹം നിറവേറ്റി. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ധ്രുവന്റെ തല വീണ്ടും വീണ്ടും മണത്തു നോക്കി, കണ്ണുകളിൽ നിന്നൊഴുകിയ അത്യന്തം തണുത്ത കണ്ണീർധാരകളാൽ മകനെ കുളിപ്പിച്ചു.
Verse 45
अभिवन्द्य पितु: पादावाशीर्भिश्चाभिमन्त्रित: । ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृत: सज्जनाग्रणी: ॥ ४५ ॥
പിന്നീട് സജ്ജനങ്ങളിൽ അഗ്രഗണ്യനായ ധ്രുവ മഹാരാജൻ ആദ്യം പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്തു; പിതാവിന്റെ ആശീർവാദങ്ങളാൽ അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് പിതാവാൽ സത്കരിക്കപ്പെട്ട ശേഷം, തല കുനിച്ച് തന്റെ രണ്ടു മാതാക്കളുടെയും പാദങ്ങളിൽ കൂടി നമസ്കരിച്ചു.
Verse 46
सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् । परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ നിർമല ബാലൻ അവളുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചതുകണ്ട്, സുരുചി ഉടൻ അവനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു, കൈകളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്തു, വികാരാശ്രുക്കളാൽ ഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളിൽ ആശീർവദിച്ചു—“മകനേ, ദീർഘായുസ്സോടെ ജീവിക്ക!”
Verse 47
यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरि: । तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥
മൈത്രി മുതലായ ഗുണങ്ങളാൽ ഭഗവാൻ ഹരി ആരിൽ പ്രസന്നനാകുന്നുവോ, അവനോട് സർവ്വ ജീവികളും സ്വഭാവതഃ നമിക്കുന്നു; വെള്ളം സ്വയം താഴോട്ടൊഴുകുന്നതുപോലെ।
Verse 48
उत्तमश्च ध्रुवश्चोभावन्योन्यं प्रेमविह्वलौ । अङ्गसङ्गादुत्पुलकावस्रौघं मुहुरूहतु: ॥ ४८ ॥
ഉത്തമനും ധ്രുവനും—ഇരുവരും സഹോദരന്മാർ—പരസ്പര സ്നേഹാവേശത്തിൽ വിഹ്വലരായി. ആലിംഗനം ചെയ്തപ്പോൾ ദേഹത്ത് രോമാഞ്ചം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ണീർ ഒഴുക്കി.
Verse 49
सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ४९ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ യഥാർത്ഥ മാതാവായ സുനീതി, തന്റെ പ്രാണത്തേക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനെ ചേർത്തുപിടിച്ചു. അവന്റെ ദേഹസ്പർശത്തിൽ പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ച് അവൾ സകല ഭൗതിക ദുഃഖവും മറന്നു.
Verse 50
पय: स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजै: सलिलै: शिवै: । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहु: ॥ ५० ॥
ഹേ വിദുരാ, മഹാവീരന്റെ മാതാവായ സുനീതിയുടെ স্তനങ്ങളിൽ നിന്ന് പാൽ ഒഴുകി, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ശുഭകരമായ കണ്ണീരും വീണു. ആ രണ്ടും ചേർന്ന് ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ ശരീരം വീണ്ടും വീണ്ടും നനഞ്ഞു—ഇത് മഹാമംഗള ലക്ഷണമായിരുന്നു.
Verse 51
तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्टया ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुव: ॥ ५१ ॥
അന്തഃപുരത്തിലെവർ രാജ്ഞിയെ പ്രശംസിച്ചു: ‘രാജ്ഞീമാതാ, ഭാഗ്യം നിങ്ങളുടേത്! നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ദുഃഖനാശകനാണ്. ഏറെക്കാലം നഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ തിരിച്ചുകിട്ടി; അവൻ ദീർഘകാലം നിങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും നിങ്ങളുടെ കഷ്ടങ്ങൾ അവസാനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും എന്നു തോന്നുന്നു.’
Verse 52
अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान्प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्यु: सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥
ദേവീ, ശരണാഗതരുടെ ആർതി അകറ്റുന്ന ഭഗവാനെ നീ നിശ്ചയമായും ആരാധിച്ചിരിക്കുന്നു; അവനെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്ന ധീരർ ദുർജയമായ മരണത്തെയും ജയിച്ച് ജനനമരണങ്ങളെ അതിക്രമിക്കുന്നു—ഈ സിദ്ധി ദുർലഭം.
Verse 53
लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृप: । आरोप्य करिणीं हृष्ट: स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥
ഇങ്ങനെ ജനങ്ങളുടെ സ്നേഹപൂർവമായ പ്രശംസയിൽ ധ്രുവൻ സഹോദരനോടുകൂടെ നിന്നു. രാജാവ് അത്യന്തം ഹർഷിച്ച് ഇരുവരെയും ആനപ്പെണ്ണിന്റെ പുറത്ത് ഇരുത്തി, എല്ലാവരുടെയും സ്തുതികളോടെ തലസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 54
तत्र तत्रोपसंक्लृप्तैर्लसन्मकरतोरणै: । सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतैश्च तद्विधै: ॥ ५४ ॥
നഗരമൊട്ടാകെ തിളങ്ങുന്ന മകരാകൃതിയിലുള്ള തോരണങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു; കുലകളോടുകൂടിയ വാഴത്തൂണുകളും ഇല-കൊമ്പുകളോടുകൂടിയ അടക്കമരങ്ങളും ഇവിടെ അവിടെ അലങ്കാരമായി ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 55
चूतपल्लववास:स्रङ्मुक्तादामविलम्बिभि: । उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भै: सदीपकै: ॥ ५५ ॥
ഓരോ വാതിലിലും വെള്ളം നിറച്ച കുംഭങ്ങളും തെളിഞ്ഞ ദീപങ്ങളും വെച്ചിരുന്നു; വിവിധ വർണ്ണവസ്ത്രങ്ങൾ, പുഷ്പമാലകൾ, മുത്തുമാലകൾ, തൂങ്ങുന്ന മാവിലകൾ എന്നിവകൊണ്ട് വാതിലുകൾ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 56
प्राकारैर्गोपुरागारै: शातकुम्भपरिच्छदै: । सर्वतोऽलड़्क़ृतं श्रीमद्विमानशिखरद्युभि: ॥ ५६ ॥
തലസ്ഥാനത്തിലെ പ്രാകാരങ്ങളും ഗോപുരങ്ങളും രാജമന്ദിരങ്ങളും അത്യന്തം മനോഹരമായിരുന്നു; ഈ അവസരത്തിൽ അവയെല്ലാം സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ എല്ലാടവും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു. കൊട്ടാരങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളും നഗരത്തിനുമീതെ തങ്ങിനിന്ന ദിവ്യവിമാനങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളും തിളങ്ങി.
Verse 57
मृष्टचत्वररथ्याट्टमार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतै: पुष्पफलैस्तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥
നഗരത്തിലെ ചത്വരങ്ങളും ഇടവഴികളും തെരുവുകളും കൂടിച്ചേരുന്നിടങ്ങളിലെ ഉയർന്ന ഇരിപ്പിടങ്ങളും നന്നായി വൃത്തിയാക്കി ചന്ദനജലം തളിച്ചു; ലാജ, അക്ഷതം, പുഷ്പഫലങ്ങൾ, അരി മുതലായ മംഗളബലികൾ എല്ലാടവും വിതറി।
Verse 58
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജൻ വഴിയിൽ പ്രത്യക്ഷനായതുമാത്രം സമീപപ്രദേശങ്ങളിലെ ഗൃഹിണികൾ ഇടവിടങ്ങളിൽ മാതൃസ്നേഹത്തോടെ കൂടി, ആശീർവാദങ്ങൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് വെളുത്ത കടുക്, യവം, തൈര്, വെള്ളം, ദൂർവ, ഫലങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും ചിതറിച്ചു. അവരുടെ മധുരഗാനങ്ങൾ കേട്ടുകൊണ്ട് ധ്രുവൻ പിതാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 59
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജൻ വഴിയിൽ പ്രത്യക്ഷനായതുമാത്രം സമീപപ്രദേശങ്ങളിലെ ഗൃഹിണികൾ ഇടവിടങ്ങളിൽ മാതൃസ്നേഹത്തോടെ കൂടി, ആശീർവാദങ്ങൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് വെളുത്ത കടുക്, യവം, തൈര്, വെള്ളം, ദൂർവ, ഫലങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും ചിതറിച്ചു. അവരുടെ മധുരഗാനങ്ങൾ കേട്ടുകൊണ്ട് ധ്രുവൻ പിതാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 60
महामणिव्रातमये स तस्मिन्भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद्दिवि देववत् ॥ ६० ॥
അതിനുശേഷം ധ്രുവ മഹാരാജൻ അമൂല്യ രത്നസമൂഹങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ഉത്തമ ഭവനത്തിൽ താമസിച്ചു. സ്നേഹമുള്ള പിതാവ് അവനെ പ്രത്യേകമായി പരിചരിച്ചു; അവൻ ദേവലോകത്തിലെ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ പ്രാസാദങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നതുപോലെ അവിടെ വസിച്ചു।
Verse 61
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्करा: ॥ ६१ ॥
ആ കൊട്ടാരത്തിലെ കിടക്കകൾ പാലിന്റെ നുരപോലെ വെളുപ്പും അത്യന്തം മൃദുത്വവും ഉള്ളവയായിരുന്നു. കട്ടിലുകൾ ദന്തത്തിൽ നിർമ്മിച്ച് സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു; കസേരകൾ, പീഠങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ഇരിപ്പിടങ്ങളും മറ്റു ഉപകരണങ്ങളും എല്ലാം സ്വർണ്ണനിർമ്മിതവും അത്യന്തം വിലയേറിയതുമായിരുന്നു।
Verse 62
यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुता: ॥ ६२ ॥
സ്ഫടികവും മഹാമരകതവും കൊണ്ടുള്ള ഭിത്തികളിൽ അമൂല്യരത്നങ്ങളാൽ കൊത്തുപണികൾ തെളിഞ്ഞു; കൈകളിൽ മണിദീപങ്ങൾ പിടിച്ച സുന്ദരീപ്രതിമകൾ പ്രകാശിച്ചു—അങ്ങിനെയായിരുന്നു രാജപ്രാസാദത്തിന്റെ മഹാശോഭ।
Verse 63
उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: ॥ ६३ ॥
രാജനിവാസത്തെ ചുറ്റി മനോഹരമായ ഉദ്യാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ നിന്നു കൊണ്ടുവന്ന വിചിത്ര അമരവൃക്ഷങ്ങൾ അവിടെ ശോഭിച്ചു. അവയിൽ കൂജിക്കുന്ന പക്ഷിജോഡികളും തേൻമദത്തിൽ മത്തായ ഭ്രമരങ്ങളുടെ മധുരഗാനവും നിറഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 64
वाप्यो वैदूर्यसोपाना: पद्मोत्पलकुमुद्वती: । हंसकारण्डवकुलैर्जुष्टाश्चक्राह्वसारसै: ॥ ६४ ॥
അവിടെ വൈദൂര്യമണിയുടെ പടികൾ ഉള്ള കുളങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവ പദ്മം, ഉത്പലം, കുമുദം എന്നിവ കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു. അവയിൽ ഹംസങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, ചക്രവാകങ്ങൾ, സാരസങ്ങൾ മുതലായ ശ്രേഷ്ഠ പക്ഷികൾ ദൃശ്യമായിരുന്നു।
Verse 65
उत्तानपादो राजर्षि: प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥
ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജർഷി ഉത്താനപാദൻ, പുത്രനായ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ മഹിമ കേട്ടും, അവന്റെ അത്ഭുതകരമായ പ്രഭാവം നേരിൽ കണ്ടും, പരമ വിസ്മയത്തിലും ആന്തരികമായ മഹാസന്തോഷത്തിലും മുങ്ങി।
Verse 66
वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुव: पतिम् ॥ ६६ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജൻ രാജ്യം കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ യോജ്യമായ പരിപക്വത നേടിയെന്നും, മന്ത്രിമാർ സമ്മതിക്കുന്നെന്നും, പ്രജകൾ അവനോട് അനുരക്തരാണെന്നും രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ കണ്ടപ്പോൾ, ധ്രുവനെ ഈ ഭൂമിയുടെ അധിപതിയായി അഭിഷേകം ചെയ്തു।
Verse 67
आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: । वनं विरक्त: प्रातिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥
സ്വന്തം പ്രായവൃദ്ധി കണക്കിലെടുത്തും ആത്മഹിതം ആലോചിച്ചും, രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ വൈരാഗ്യത്തോടെ ലോകകാര്യങ്ങൾ വിട്ട് വനത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു।
Frequently Asked Questions
The conchshell touch signifies divine empowerment (anugraha) whereby the Lord removes incapacity and grants siddhi of expression aligned with siddhānta. Dhruva, though a child, becomes able to offer conclusive prayers because the Lord, as antaryāmī (indwelling Supersoul), activates his speech and reveals Vedic conclusion—illustrating that bhakti is not dependent on age or scholarship but on mercy.
Dhruva’s dissatisfaction is the symptom of purification: upon seeing the Supreme Lord, he recognizes the smallness of his earlier motive (revenge and prestige) compared to the Lord’s gift—service and liberation from saṁsāra. His remorse reflects the bhakta’s dawning vairāgya: material boons, even extraordinary ones like Dhruva-loka, appear insignificant beside unalloyed devotion and the Lord’s personal service.
Dhruva explicitly ranks the bliss of hearing and meditating on the Lord’s lotus feet above brahmānanda (impersonal absorption) and far above svarga, which ends under kāla (time). The teaching is that devotional bliss is unlimited because it is relationship-based (sevā and prema) with Bhagavān, whereas impersonal and heavenly attainments remain finite or reversible.
The chapter states that luminaries and star systems, including those associated with great sages (e.g., Dharma, Agni, Kaśyapa, Śukra), circumambulate the polestar, keeping it to their right. This depicts Dhruva-loka as a stable cosmic pivot and also symbolizes the devotee’s fixedness: Dhruva becomes a cosmic reference point due to steadfast devotion.