Adhyaya 5
Vīrabhadra Destroys Dakṣa’s Sacrifice (Dakṣa-yajña-vināśa)
നാരദനിൽ നിന്ന് സതിയുടെ മരണത്തെക്കുറിച്ചും ദക്ഷൻ ചെയ്ത അപമാനത്തെക്കുറിച്ചും കേട്ട ശിവൻ അത്യന്തം കോപിഷ്ഠനായി. അദ്ദേഹം തന്റെ ജടയിൽ നിന്ന് വീരഭദ്രനെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ദക്ഷന്റെ യാഗം മുടക്കാൻ അയക്കുകയും ചെയ്തു. വീരഭദ്രനും ശിവഗണങ്ങളും യാഗശാല തകർത്തു. വീരഭദ്രൻ ഭൃഗുവിന്റെ മീശ പിഴുതുമാറ്റുകയും ഭഗന്റെ കണ്ണുകൾ ചൂഴ്ന്നെടുക്കുകയും പൂഷാവിന്റെ പല്ലുകൾ തകർക്കുകയും ഒടുവിൽ ദക്ഷന്റെ തല വെട്ടി യാഗാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അവർ കൈലാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापते- रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभि- र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ദക്ഷന്റെ അപമാനത്താൽ സതി മരണപ്പെട്ടുവെന്നും, ഋഭു ദേവന്മാർ ശിവന്റെ പാർഷദസൈന്യത്തെ ഓടിച്ചുവിട്ടുവെന്നും നാരദനിൽ നിന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ ഭഗവാൻ ശിവൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ മുങ്ങി.
Verse 2
क्रुद्ध: सुदष्टौष्ठपुट: स धूर्जटि- र्जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । उत्कृत्य रुद्र: सहसोत्थितो हसन् गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥
അത്യന്തം ക്രോധിച്ച ധൂർജടി ശിവൻ പല്ലുകൊണ്ട് അധരം അമർത്തി, തലയിൽ നിന്നൊരു ജട പിഴുതെടുത്തു; അത് മിന്നലും അഗ്നിയും പോലെ ഭയങ്കരമായി ജ്വലിച്ചു. ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ്, ഉന്മത്തരെന്നപോലെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, ഗംഭീരനാദത്തോടെ ആ ജട ഭൂമിയിലേക്കെറിഞ്ഞു.
Verse 3
ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् । करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धज: कपालमाली विविधोद्यतायुध: ॥ ३ ॥
അപ്പോൾ ആകാശത്തെ തൊടുന്നത്ര മഹാകായനായ ഭയങ്കര കറുത്ത ദാനവൻ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു; അവന്റെ ദീപ്തി മൂന്നു സൂര്യന്മാരുടെ പ്രകാശംപോലെ. ഭീകരദംഷ്ട്രങ്ങളോടെയും, തലമുടി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെയും, ആയിരം ഭുജങ്ങളോടെ വിവിധ ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയും, മനുഷ്യശിരസ്സുകളുടെ മാല ധരിച്ചും അവൻ നിലകൊണ്ടു.
Verse 4
तं किं करोमीति गृणन्तमाह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथ: । दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥
ആ മഹാകായൻ കൈകൂപ്പി “പ്രഭോ, ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?” എന്നു ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഭൂതനാഥനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ആജ്ഞാപിച്ചു— “നീ എന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ, എന്റെ ഗണങ്ങളുടെ അഗ്രണിയാണ്; അതിനാൽ യജ്ഞത്തിൽ ദക്ഷനെയും അവന്റെ സൈന്യത്തെയും വധിക്ക.”
Verse 5
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । मेने तदात्मानमसङ्गरंहसा महीयसां तात सह: सहिष्णुम् ॥ ५ ॥
കോപരൂപനായ മന്യുവാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട അവൻ ദേവദേവനായ മഹാവിഭുവായ രുദ്രനെ പ്രദക്ഷിണ ചെയ്തു. മഹാത്മാക്കളുടെ സഹിഷ്ണുതയെയും നേരിടാൻ കഴിയുന്ന അപ്രതിഹത ബലം തനിക്കുണ്ടെന്ന് അവൻ കരുതി.
Verse 6
अन्वीयमान: स तु रुद्रपार्षदै- र्भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् । उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
രുദ്രന്റെ പാർഷദന്മാർ അവനെ പിന്തുടർന്ന് ഭീകരമായി കൂകി കലഹധ്വനി ഉയർത്തി. മരണത്തെയും വധിക്കുമെന്നത്ര ഭയാനകമായ ത്രിശൂലം ഉയർത്തി അവൻ പാഞ്ഞു; അവന്റെ കാലിലെ വളകൾ ഗർജിക്കുന്നതുപോലെ മുഴങ്ങി.
Verse 7
अथर्त्विजो यजमान: सदस्या: ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । तम: किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू- दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्यु: ॥ ७ ॥
അപ്പോൾ യജ്ഞശാലയിൽ കൂടിയിരുന്ന ഋത്വിജന്മാർ, യജമാനൻ, സഭാസദന്മാർ, ബ്രാഹ്മണന്മാർയും അവരുടെ ഭാര്യമാരും വടക്കുഭാഗത്ത് ഉയർന്ന പൊടി കണ്ടു ചിന്തിച്ചു— “ഇത് എന്തൊരു ഇരുട്ട്? ഈ പൊടി എവിടെ നിന്നാണ്?”
Verse 8
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यव: प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्ड: । गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥
അവർ അനുമാനിച്ചു— “കാറ്റ് വീശുന്നില്ല, കള്ളന്മാരുമില്ല; കഠിനദണ്ഡധാരിയായ പ്രാചീനബർഹി രാജാവ് ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. പശുക്കളും നീങ്ങുന്നില്ല; പിന്നെ ഈ പൊടി എവിടെ നിന്ന്? ഇപ്പോൾ ലോകത്തിന് പ്രളയം വരാനാണോ?”
Verse 9
प्रसूतिमिश्रा: स्त्रिय उद्विग्नचित्ता ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेश: सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥
ദക്ഷന്റെ ഭാര്യ പ്രസൂതിയും മറ്റു സ്ത്രീകളും അത്യന്തം വ്യാകുലമായി പറഞ്ഞു—ഇത് ദക്ഷന്റെ പാപത്തിന്റെ ഫലമാണ്; നിർദോഷയായ സതി സഹോദരിമാർ നോക്കിനിൽക്കെ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 10
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलाप: स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्र: । वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान् उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥
പ്രളയസമയത്ത് ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ജടകൾ ചിതറുന്നു; അവൻ ത്രിശൂലംകൊണ്ട് ദിക്കുകളുടെ അധിപന്മാരെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കുന്നു. പതാകപോലെ ഉയർത്തിയ ഭുജങ്ങൾ വിരിച്ച് അട്ടഹാസത്തോടെ ഗർവമായി നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; ഇടിമുഴക്കത്തിൽ ദിക്കുകൾ പിളരുന്നതുപോലെ।
Verse 11
अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं स्यात्स्वस्ति किं कोपयतो विधातु: ॥ ११ ॥
അസഹ്യമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തനും ക്രോധത്തിൽ മുങ്ങിയവനും കാണാൻ പോലും ദുഷ്കരനുമായ ആ മഹാകായ കറുത്ത പുരുഷൻ ഭീകരദന്തങ്ങൾ കാട്ടി. ഭ്രൂകുടിയുടെ ചലനത്തിൽ ആകാശത്തിലെ ജ്യോതിഷ്കങ്ങളെ ചിതറിച്ച് തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള തേജസ്സാൽ മൂടി; ഇങ്ങനെ കോപിച്ച വിധാതാവിന്റെ മുമ്പിൽ ആരുടെ മംഗലം നിലനിൽക്കും?
Verse 12
बह्वेवमुद्विग्नदृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मन: । उत्पेतुरुत्पाततमा: सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥
ജനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ വ്യാകുലദൃഷ്ടിയോടെ തമ്മിൽ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, മഹാത്മാവായ ദക്ഷൻ ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും എല്ലാദിക്കിലും നിന്നു ആയിരക്കണക്കിന് ഭയാനക അപശകുനങ്ങൾ ഉയരുന്നതു കണ്ടു।
Verse 13
तावत्स रुद्रानुचरैर्महामखो नानायुधैर्वामनकैरुदायुधै: । पिङ्गै: पिशङ्गैर्मकरोदराननै: पर्याद्रवद्भिर्विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥
പ്രിയ വിദുരാ! അപ്പോൾ ശിവന്റെ അനുചരന്മാർ യാഗശാലയെ ചുറ്റി വളഞ്ഞ് എല്ലാടവും ഓടിത്തിരിഞ്ഞു. അവർ ചെറുനിലക്കാരും പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ സജ്ജരുമായിരുന്നു; അവരുടെ ശരീരം സ്രാവുപോലെ കറുപ്പും മഞ്ഞപ്പും കലർന്നതായി തോന്നി; യാഗത്തിൽ വലിയ കലഹവും തടസ്സവും സൃഷ്ടിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 14
केचिद्बभञ्जु: प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥
ചില സൈനികർ യാഗമണ്ഡപത്തെ താങ്ങിയ തൂണുകളും പ്രാഗ്വംശവും തകർത്തു; ചിലർ സ്ത്രീഗൃഹത്തിലേക്ക് കയറി; ചിലർ ആഗ്നീധ്രശാലയും യാഗസദസ്സും നശിപ്പിച്ചു; ചിലർ അടുക്കളയും വാസസ്ഥലവും തകർത്തു।
Verse 15
रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्बिभिदुर्वेदिमेखला: ॥ १५ ॥
അവർ യാഗപാത്രങ്ങൾ തകർത്തു; ചിലർ യാഗാഗ്നി അണയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി; ചിലർ കുണ്ടുകളിൽ മൂത്രമൊഴിച്ചു; ചിലർ വേദിയുടെ മേഖല—പരിധിരേഖ—പിളർത്തി നീക്കി।
Verse 16
अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् । अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥
ചിലർ ഓടിപ്പോകുന്ന മുനിമാരുടെ വഴി തടഞ്ഞു; ചിലർ അവിടെ കൂടിയിരുന്ന സ്ത്രീകളെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തി; ചിലർ മണ്ഡപത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്ന ദേവന്മാരെ പിടികൂടി।
Verse 17
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्र: प्रजापतिम् । चण्डेश: पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥
ശിവഗണനായ മണിമാൻ ഭൃഗുമുനിയെ ബന്ധിച്ചു; വീരഭദ്രൻ പ്രജാപതി ദക്ഷനെ പിടികൂടി; ചണ്ഡേശൻ ദേവൻ പൂഷയെ ബന്ധിച്ചു; നന്ദീശ്വരൻ ദേവൻ ഭഗനെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു।
Verse 18
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्या: सदिवौकस: । तैरर्द्यमाना: सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥
കല്ലുകളുടെ തുടർച്ചയായ മഴ പെയ്തു. യാഗത്തിൽ കൂടിയിരുന്ന എല്ലാ ഋത്വിജരും സഭ്യരും ദേവന്മാരും അത്യന്തം പീഡിതരായി; ജീവഭയത്തോടെ അവർ വിവിധ ദിക്കുകളിലേക്ക് ചിതറി ഓടി।
Verse 19
जुह्वत: स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भव: । भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसच्छ्मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥
കയ്യിൽ സ്രുവമേന്തി ഹോമം നടത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഭൃഗുമുനിയുടെ മീശ വീരഭദ്രൻ പിഴുതെടുത്തു; കാരണം അദ്ദേഹം മീശ കാട്ടി ശിവനെ പരിഹസിച്ചിരുന്നു.
Verse 20
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा य: शपन्तमसूसुचत् ॥ २० ॥
ദക്ഷൻ ശിവനെ ശപിച്ചപ്പോൾ കണ്ണിമകൾ ചലിപ്പിച്ച് പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ച ഭഗനെ വീരഭദ്രൻ കോപത്തോടെ നിലത്തടിച്ചു വീഴ്ത്തി കണ്ണുകൾ ചൂഴ്ന്നെടുത്തു.
Verse 21
पूष्णो ह्यपातयद्दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बल: । शप्यमाने गरिमणि योऽहसद्दर्शयन्दत: ॥ २१ ॥
അനിരുദ്ധന്റെ വിവാഹസമയത്ത് ബലരാമൻ കലിംഗരാജാവിന്റെ പല്ലുകൾ അടിച്ചുതകർത്തതുപോലെ, ശിവനെ ശപിക്കുന്നതു കേട്ട് പല്ലുകാട്ടി ചിരിച്ച പൂഷാവിന്റെ പല്ലുകൾ വീരഭദ്രൻ അടിച്ചുതകർത്തു.
Verse 22
आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना । छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥
പിന്നീട് വീരഭദ്രൻ ദക്ഷന്റെ നെഞ്ചിൽ കയറിയിരുന്ന് മൂർച്ചയുള്ള ആയുധം കൊണ്ട് തല വെട്ടാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, തല വേർപെടുത്താൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചില്ല.
Verse 23
शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवमनिर्भिन्नत्वचं हर: । विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥
മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ട് വെട്ടിയിട്ടും ദക്ഷന്റെ തൊലി മുറിക്കാൻ പോലും സാധിച്ചില്ല. ഇതുകണ്ട് വീരഭദ്രൻ അതീവ വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 24
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । यजमानपशो: कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ॥ २४ ॥
യാഗശാലയിൽ മൃഗങ്ങളെ ബലി നൽകാനായി വച്ചിരുന്ന ഉപകരണം വീരഭദ്രൻ കണ്ടു. ആ അവസരം മുതലെടുത്ത് അദ്ദേഹം ദക്ഷന്റെ തല വെട്ടിമാറ്റി.
Verse 25
साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य पश्यताम् । भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्यय: ॥ २५ ॥
വീരഭദ്രന്റെ പ്രവൃത്തി കണ്ട് ശിവന്റെ അനുയായികൾ സന്തോഷിക്കുകയും ആർപ്പുവിളിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭൂതങ്ങളും പ്രേതങ്ങളും ബഹളമുണ്ടാക്കി. എന്നാൽ യാഗത്തിന് നേതൃത്വം നൽകിയ ബ്രാഹ്മണർ ദക്ഷന്റെ മരണത്തിൽ ദുഃഖിച്ചു.
Verse 26
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: । तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥
അത്യന്തം കോപിഷ്ഠനായ വീരഭദ്രൻ ആ തല ദക്ഷിണാഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. യാഗശാല മുഴുവൻ കത്തിച്ചശേഷം അവർ തങ്ങളുടെ നാഥനായ ശിവന്റെ വാസസ്ഥലമായ കൈലാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Frequently Asked Questions
Śiva manifests Vīrabhadra after learning that Satī gave up her body due to Dakṣa’s grievous insult and that Śiva’s attendants were driven away. Vīrabhadra functions as the instrument of cosmic justice: to chastise sacrificial arrogance and protect the dignity of a great devotee (Śiva). The episode teaches that offenses to exalted beings and to sacred relationships destabilize ritual merit and invite severe reaction.
The chapter portrays yajña as spiritually hollow when driven by pride and disregard for devotees. Although Dakṣa’s rite is externally elaborate, it collapses under the weight of aparādha; the very structure of sacrifice—pillars, fires, and implements—becomes a theater for moral reckoning. Bhāgavata theology thereby prioritizes devotion, humility, and honoring Vaiṣṇavas/Śaivas over mere ritual performance.
Vīrabhadra targets figures implicated in the assembly’s complicity: Bhṛgu is humiliated for his role in the sacrificial antagonism; Bhaga is blinded for his expressive participation during censure of Śiva; Pūṣā loses his teeth for smiling in support; and Dakṣa is ultimately beheaded as the principal offender. The narrative frames these punishments as proportional responses to collective endorsement of insult and sectarian contempt.
Casting Dakṣa’s head into the southern side of the fire symbolizes the inversion of a pride-based yajña: the performer becomes the oblation. It underscores that ritual power is not autonomous; it is subordinate to dharma and divine oversight. The act also dramatizes how adharmic sacrifice can devolve into a parody of itself, requiring later rectification and restoration.