Adhyaya 18

Verse 1

मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുരാ! ഇങ്ങനെ ഭൂമിദേവി പ്രാർത്ഥനകൾ പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടും പൃഥു രാജാവ് ശാന്തനായില്ല; ക്രോധത്തിൽ അവന്റെ അധരങ്ങൾ വിറച്ചു. ഭൂമി ഭയപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും, ആത്മബലംകൊണ്ട് മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി രാജാവിനെ സമ്മതിപ്പിക്കാൻ വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वत: सारमादत्ते यथा मधुकरो बुध: ॥ २ ॥

ഹേ പ്രഭോ! ദയവായി നിങ്ങളുടെ കോപം പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിച്ച് ഞാൻ സമർപ്പിക്കുന്നതു ക്ഷമയോടെ കേൾക്കുക. ഞാൻ ദരിദ്രയായാലും, ബുദ്ധിമാൻ എല്ലായിടത്തുനിന്നും സാരം എടുക്കുന്നു; തേൻചീറ്റ ഓരോ പൂവിൽ നിന്നുമെണ്ണം തേൻ ശേഖരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 3

अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । द‍ृष्टा योगा: प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेय:प्रसिद्धये ॥ ३ ॥

ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും മനുഷ്യരുടെ ശ്രേയസ്സു സ്ഥാപിക്കാനായി തത്ത്വദർശികളായ മുനിമാർ വിവിധ യോഗമാർഗങ്ങൾ കണ്ടറിഞ്ഞു പ്രയോഗിക്കുവാൻ ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്; അവ പൊതുജനഹിതത്തിനായുള്ളവയാണ്.

Verse 4

तानातिष्ठति य: सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् । अवर: श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥

പൂർവകാല മഹർഷികൾ കാണിച്ച ഉപായങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ ശരിയായി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ, താഴ്ന്ന നിലയിലായാലും ആഗ്രഹഫലങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ നേടുന്നു।

Verse 5

ताननाद‍ृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुन: पुन: ॥ ५ ॥

മഹർഷികളുടെ അച്യുതമായ നിർദ്ദേശങ്ങളെ അവഗണിച്ച് അജ്ഞൻ മനോക്കൽപ്പനകൊണ്ട് സ്വന്തം മാർഗങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ ശ്രമങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പരാജയപ്പെടുന്നു।

Verse 6

पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया द‍ृष्टा असद्‌भिरधृतव्रतै: ॥ ६ ॥

ഹേ രാജാവേ, പൂർവം ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച വിത്തുകളും വേരുകളും ഔഷധികളും ധാന്യങ്ങളും ഇപ്പോൾ ഭക്തിയും ആത്മബോധവും ഇല്ലാത്ത അധർമികൾ ഉപഭോഗിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു।

Verse 7

अपालितानाद‍ृता च भवद्‌भिर्लोकपालकै: । चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधी: ॥ ७ ॥

ഹേ രാജാവേ, ലോകപാലകരായ നിങ്ങളാൽ ഞാൻ യഥാവിധി പരിപാലിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായി ധാന്യം ദുരുപയോഗം ചെയ്ത് ജനങ്ങൾ കള്ളന്മാരായി മാറി, അവർക്കു ശിക്ഷയും ഇല്ല. അതിനാൽ യജ്ഞാർത്ഥമായ വിത്തുകൾ ഞാൻ മറച്ചു വെച്ചു।

Verse 8

नूनं ता वीरुध: क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन द‍ृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥

ദീർഘകാലം സംഭരിച്ചിരുന്നതിനാൽ എന്റെ ഉള്ളിലെ ധാന്യവിത്തുകൾ തീർച്ചയായും ക്ഷീണിച്ചു; അതിനാൽ ശാസ്ത്രവും ആചാര്യരും നിർദേശിച്ച മാനദണ്ഡവിധിപ്രകാരം നിങ്ങൾ ഉടൻ അവ പുറത്തെടുക്കാൻ ക്രമീകരിക്കണം।

Verse 9

वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥

ഹേ വീരാ, ജീവികളുടെ പരിപാലകനേ! എല്ലാവർക്കും ധാന്യം നൽകി ആശ്വാസം നൽകാനും എന്നിൽ നിന്ന് പാൽ ദോഹിക്കാനും നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, യോജ്യമായ കിടാവും പാൽ സൂക്ഷിക്കാനുള്ള പാത്രവും ദോഹകനെയും ഒരുക്കുക. ഞാൻ കിടാവിനോടു വാത്സല്യമുള്ളവൾ; നിന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകും.

Verse 10

वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥

ഹേ മഹാബാഹോ, ഭൂതഭാവനേ! ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛാനുസാരം ജീവികളുടെ ഹിതത്തിനായി ഊർജ്ജദായകമായ അന്നം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ദോഹകനെ നിയോഗിക്കുക; യഥോചിത ദോഹനത്തിലൂടെ എല്ലാവർക്കും പോഷണം ലഭിക്കും.

Verse 11

समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पय: । अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥

ഹേ രാജാവേ, എന്നെ സമതലമാക്കുക; ഇന്ദ്രദേവന്റെ മഴവെള്ളം പാലുപോലെ ഭൂമിയിൽ നിലനിൽക്കും. മഴക്കാലം കഴിഞ്ഞാലും ആ ഈർപ്പം തുടരും; അത് നിനക്കു മംഗളകരം.

Verse 12

इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपति: । वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधी: ॥ १२ ॥

ഭൂമിയുടെ പ്രിയവും ഹിതകരവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ് അവ സ്വീകരിച്ചു. തുടർന്ന് സ്വായംഭുവ മനുവിനെ കിടാവാക്കി, ഭൂമി-പശുവിൽ നിന്ന് തന്റെ കൂപ്പുകൈകളിൽ എല്ലാ ഔഷധികളും ധാന്യവും ദോഹിച്ചു.

Verse 13

तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधा: । ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥

അങ്ങനെ മറ്റുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാരും എല്ലായിടത്തുനിന്നും ഭൂമിയുടെ സാരം എടുത്തു. പിന്നെ പൃഥുവിന്റെ മാതൃകയിൽ പ്രചോദിതരായി, എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ഭൂമിയിൽ നിന്ന് വേണ്ടതെല്ലാം ദോഹിച്ചു നേടി.

Verse 14

ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥

ഹേ സത്തമാ! ഋഷിമാർ ബൃഹസ്പതിയെ വത്സമാക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പാത്രമാക്കി, ഛന്ദോമയമായ ശുദ്ധ വേദജ്ഞാനരൂപ പയം ദോഹിച്ചു; വാക്കും മനസ്സും ശ്രവണവും ശുദ്ധമായി।

Verse 15

कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पय: ॥ १५ ॥

ദേവഗണങ്ങൾ ഇന്ദ്രനെ വത്സമാക്കി, സ്വർണ്ണപാത്രത്തിൽ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് സോമരൂപ അമൃതസമാന പയം ദോഹിച്ചു; അതിനാൽ അവരുടെ വീര്യം, ഓജസ്, ബലം വർധിച്ചു।

Verse 16

दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरमय:पात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥

ദിതിപുത്ര ദൈത്യരും ദാനവരും അസുരകുലശ്രേഷ്ഠനായ പ്രഹ്ലാദനെ വത്സമാക്കി, ഇരുമ്പുപാത്രത്തിൽ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് നാനാവിധ സുരാ-ആസവ (മദ്യ) രൂപ പയം ദോഹിച്ചു।

Verse 17

गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पय: । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥

ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും വിശ്വാവസുവിനെ വത്സമാക്കി, പദ്മമയ പാത്രത്തിൽ പയം ദോഹിച്ചു; അത് ഗന്ധർവവിദ്യയായ മധുരഗാനം, സൗഭാഗ്യരൂപ സൗന്ദര്യം ആയി മാറി।

Verse 18

वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । आमपात्रे महाभागा: श्रद्धया श्राद्धदेवता: ॥ १८ ॥

ശ്രാദ്ധദേവതകളായ പിതൃലോകവാസി മഹാഭാഗങ്ങൾ ആര്യമാവിനെ വത്സമാക്കി, വേവിക്കാത്ത മൺപാത്രത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ കവ്യം—പിതൃകൾക്ക് അർപ്പിക്കുന്ന ആഹാരം—രൂപ പയം ദോഹിച്ചു।

Verse 19

प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धा: सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादय: ॥ १९ ॥

അതിനുശേഷം സിദ്ധലോകത്തിലെ സിദ്ധന്മാരും വിദ്യാധരലോകവാസികളും മഹർഷി കപിലനെ കാളക്കുട്ടിയാക്കി, ആകാശത്തെ പാത്രമാക്കി, അണിമാദി സംकल्पമയ യോഗസിദ്ധികളെ ദോഹനം ചെയ്തു. വിദ്യാധരന്മാർ ആകാശത്തിൽ പറക്കുന്ന വിദ്യയും നേടി।

Verse 20

अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम् ॥ २० ॥

മറ്റു മായാവികൾ—കിംപുരുഷലോകവാസികൾ—അന്തർധാനാദി അത്ഭുതമായ മായാശക്തികൾക്കായി ദൈത്യൻ മയനെ കാളക്കുട്ടിയാക്കി, ധാരണാമയ സിദ്ധി ദോഹനം ചെയ്തു; അതിനാൽ ഒരാൾ ഉടൻ കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായി പിന്നെ മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം।

Verse 21

यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचा: पिशिताशना: । भूतेशवत्सा दुदुहु: कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥

പിന്നീട് യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, മാംസഭോജികളായ പിശാചുകൾ എന്നിവർ ഭൂതനാഥനായ രുദ്രനെ (ശിവനെ) കാളക്കുട്ടിയാക്കി, കപാലപാത്രത്തിൽ രക്താസവം പോലുള്ള പാനീയം ദോഹനം ചെയ്തു।

Verse 22

तथाहयो दन्दशूका: सर्पा नागाश्च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पय: ॥ २२ ॥

അതിന് ശേഷം ഫണധര നാഗങ്ങൾ, ഫണമില്ലാത്ത പാമ്പുകൾ, വലിയ സർപ്പങ്ങൾ, ചേരകൾ/വിഷജീവികൾ എന്നിവ തക്ഷകനെ കാളക്കുട്ടിയാക്കി, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പാലുപോലെ വിഷം ദോഹനം ചെയ്തു; പാമ്പിൻകുഴികളെയേ പാത്രമാക്കി അതിൽ സൂക്ഷിച്ചു।

Verse 23

पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥

പശുക്കൾ മുതലായ ചതുഷ്പദങ്ങൾ ശിവവാഹനമായ നന്ദിവൃഷഭത്തെ കാളക്കുട്ടിയാക്കി, വനത്തെ പാത്രമാക്കി, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പാലുപോലെ പച്ചപ്പുല്ല് (യവസം) ദോഹനം ചെയ്തു. ദംഷ്ട്രധാരികളായ ക്രൂരമൃഗങ്ങൾ സിംഹത്തെ കാളക്കുട്ടിയാക്കി, സ്വന്തം ശരീരത്തെ പാത്രമാക്കി, മാംസം ദോഹനം ചെയ്തു. പക്ഷികൾ ഗരുഡനെ കാളക്കുട്ടിയാക്കി, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ചലിക്കുന്ന കീടങ്ങളെയും അചലമായ തൃണം-സസ്യങ്ങളെയും ദോഹനം ചെയ്തു।

Verse 24

पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥

ചതുഷ്പാദ മൃഗങ്ങൾ ശിവവാഹനമായ ഗോവൃഷഭനെ കിടാവാക്കി, അരണ്യത്തെ പാത്രമാക്കി ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പച്ചപ്പുല്ല് (യവസം) പാലുപോലെ ദോഹിച്ചു. ദംഷ്ട്രധാരികളായ ക്രൂരമൃഗങ്ങൾ സിംഹത്തെ കിടാവാക്കി മാംസത്തെ പാലുരൂപത്തിൽ നേടി. പക്ഷികൾ ഗരുഡനെ കിടാവാക്കി ചരാചരമായ കീടങ്ങളും അചലമായ സസ്യങ്ങളും തൃണങ്ങളും ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പാലുപോലെ ദോഹിച്ചു.

Verse 25

वटवत्सा वनस्पतय: पृथग्रसमयं पय: । गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥

വനസ്പതികൾ വടവൃക്ഷത്തെ കിടാവാക്കി, പലവിധ രുചിയുള്ള രസങ്ങളെ പാലുപോലെ ദോഹിച്ചു. പർവതങ്ങൾ ഹിമവാനെ കിടാവാക്കി, തങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളെ പാത്രമാക്കി, നാനാവിധ ധാതുക്കളെയും ഖനിജങ്ങളെയും പാലുരൂപത്തിൽ ദോഹിച്ചു.

Verse 26

सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पय: । सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥

എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ മുഖ്യകിടാവിന്റെ സഹായത്തോടെ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ പാത്രങ്ങളിൽ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ‘പാൽ’—അഥവാ തങ്ങളുടെ ആഹാരം—ദോഹിച്ചു. രാജാവ് പൃഥുവിന്റെ കാലത്ത് ഭൂമി സರ್ವകാമദുഘയായി അവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായതിനാൽ, എല്ലാവർക്കും തത്തത്തായ ആഹാരസമ്പത്ത് ലഭിച്ചു.

Verse 27

एवं पृथ्वादय: पृथ्वीमन्नादा: स्वन्नमात्मन: । दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥

ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠനായ വിദുരാ! ഇങ്ങനെ പൃഥു മുതലായ അന്നത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന എല്ലാവരും ദോഹനം, കിടാവ്, പാത്രം എന്നിവയിലെ ഭേദം കൊണ്ടു ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ‘പാൽ’ എന്ന പ്രതീകമായി തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ആഹാരം വ്യത്യസ്തമായി നേടി.

Verse 28

ततो महीपति: प्रीत: सर्वकामदुघां पृथु: । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सल: ॥ २८ ॥

അതിനുശേഷം ഭൂമാതാവ് എല്ലാ ജീവികൾക്കും മതിയായ ആഹാരം നൽകി സರ್ವകാമദുഘയായി നിലകൊണ്ടതിനെ കണ്ടു മഹീപതി പൃഥു അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. പുത്രീവത്സലനായ പൃഥു പ്രേമത്തോടെ ഭൂമിയെ തന്റെ പുത്രിയായി കരുതി സ്നേഹിച്ചു.

Verse 29

चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्य: प्रायश्चक्रे समं विभु: ॥ २९ ॥

അതിനുശേഷം രാജാധിരാജനായ മഹാരാജ പൃഥു തന്റെ ധനുസ്സിന്റെ അഗ്രബലത്തോടെ പർവ്വതശിഖരങ്ങളെ ചൂര്നമാക്കി ഭൂമണ്ഡലത്തിലെ കട്ടിനമായ ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ സമമാക്കി; അവന്റെ കൃപയാൽ ഭൂമി പ്രായം സമമായി।

Verse 30

अथास्मिन् भगवान् वैन्य: प्रजानां वृत्तिद: पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हत: ॥ ३० ॥

അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ വൈന്യ പൃഥു പ്രജകൾക്ക് പിതാവുപോലെ ജീവിക്കാനുള്ള ഉപജീവനവും അതിനുള്ള യോജ്യമായ തൊഴിലും നൽകുന്നതിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഭൂമി സമമാക്കിയ ശേഷം, യോജിച്ചതുപോലെ സ്ഥലസ്ഥലങ്ങളിൽ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി।

Verse 31

ग्रामान् पुर: पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥

ഇങ്ങനെ രാജാവ് പലവിധ ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും തുറമുഖനഗരങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചു, കോട്ടകളും പണിതു; ഗോപാലരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ, മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ, രാജശിബിരങ്ങളുടെ ഇടങ്ങൾ, ഖനിപ്രദേശങ്ങൾ, കൃഷിനഗരങ്ങൾ, മലഗ്രാമങ്ങൾ എന്നിവയും ഒരുക്കി।

Verse 32

प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना । यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभया: ॥ ३२ ॥

രാജാ പൃഥുവിന്റെ ഭരണത്തിന് മുമ്പ് നഗര-ഗ്രാമാദികളുടെ യാതൊരു പദ്ധതിപരമായ ക്രമീകരണവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എല്ലാവരും ഭയമില്ലാതെ തങ്ങളുടെ സൗകര്യപ്രകാരം ഇവിടെ അവിടെ താമസിച്ചു; എന്നാൽ പൃഥുവിന്റെ കാലം മുതൽ പട്ടണങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും പദ്ധതിപ്രകാരം രൂപപ്പെട്ടു।