Mantra 2

Sukta 141

Sanskrit (Devanagari)

यदिन्द्रेण सरथं याथो अश्विना यद्वा वायुना भवथः समोकसा । यदादित्येभिरृभुभिः सजोषसा यद्वा विष्णोर्विक्रमणेषु तिष्ठथः

IAST Transliteration

yád índreṇa saráthaṃ yāthó aśvinā yád vā́ vāyúnā bhávathaḥ samókasā | yádā́dityébhir ṛbhúbhiḥ sajóṣasā yád vā́ víṣṇor vikrámaṇeṣu tíṣṭhathaḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

When, O Aśvins, ye ride with Indra on one car; or when with Vāyu ye abide as of one house; when with the Ādityas and the Rbhus ye are in concord; or when ye stand within the stride-places of Viṣṇu—

Translation

ഹേ അശ്വിന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം ഒരേ രഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ; അല്ലെങ്കിൽ വായുവിനോടൊപ്പം ഒരേ ഗൃഹത്തിലെവരെപ്പോലെ വസിക്കുമ്പോൾ; ആദിത്യന്മാരോടും ഋഭുക്കളോടും സഹമതത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ; അല്ലെങ്കിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ വിക്രമ-സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിങ്ങൾ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ—

Word by Word

• यत्: when/that which
• यत्: सम्बन्ध/अन्वय (यत्-तत् सम्बन्ध)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द

• इन्द्रेण: with Indra
• इन्द्रेण: सह/करण (सहचर्ये)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• स-रथम्: together in one chariot / with a chariot
• स-रथम्: विशेषण (गमनस्य प्रकारः)
• Type: Adjective (compound)
• Root: रथ (प्रातिपदिक); उपसर्ग/उपपद: स-

• याथः: you two go
• याथः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: या (धातु)

• अश्विना: O Aśvins
• अश्विना: सम्बोधन
• Type: Noun (dual vocative)
• Root: अश्विन् (प्रातिपदिक)

• यत्: when/that which
• यत्: सम्बन्ध/अन्वय
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वा: or
• वा: समुच्चय/विकल्प
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)

• वायुना: with Vāyu
• वायुना: सह/करण (सहचर्ये)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)

• भवथः: you two are / become
• भवथः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)

• सम्-ओकसौ: sharing the same dwelling/home
• सम्-ओकसौ: विशेषण (अश्विनोः)
• Type: Adjective (compound)
• Root: ओकस् (प्रातिपदिक) + सम्- (उपसर्ग/उपपद)

• यदा: when
• यदा: कालाधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय)

• आदित्येभिः: with the Ādityas
• आदित्येभिः: सह/करण (सहचर्ये)
• Type: Noun
• Root: आदित्य (प्रातिपदिक)

• ऋभुभिः: with the Ṛbhus
• ऋभुभिः: सह/करण (सहचर्ये)
• Type: Noun
• Root: ऋभु (प्रातिपदिक)

• स-जोषसा: in concord / with shared delight
• स-जोषसा: भाव/प्रकार (करणवत्)
• Type: Adjective (compound)
• Root: जोषस् (प्रातिपदिक) + स-

• यत्: when/that which
• यत्: सम्बन्ध/अन्वय
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वा: or
• वा: समुच्चय/विकल्प
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)

• विष्णोः: of Viṣṇu
• विष्णोः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)

• वि-क्रमणेषु: in the strides/steps
• वि-क्रमणेषु: अधिकरण (स्थान/विषय)
• Type: Noun
• Root: क्रमण (प्रातिपदिक; √क्रम् ‘to stride’ से) + वि- (उपसर्ग)

• तिष्ठथः: you two stand / abide
• तिष्ठथः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) / तिष्ठ (वर्तमान-धातु)

Attribution

Rishi: Kāṇva/Ṛgvedic provenance (Aśvin hymn material reused in AV 20)

Devata: Aśvinau (Nā́satyā-Dasrá), with associative mention of Indra, Vāyu, Ādityas, Rbhus, Viṣṇu

Chandas: Triṣṭubh (ṛgvedic-style)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at divine mobility → reassurance through concord → spacious relief in Viṣṇu’s strides.","listener_experience":"Hopeful expectancy; feeling ‘help is on the way.’","intensity":6}