Mantra 24

Sukta 96

Sanskrit (Devanagari)

अपेहि मनसस्पतेऽप क्राम परश्चर । परो निरृत्या आ चक्ष्व बहुधा जीवतो मनः

IAST Transliteration

apéhi manasas-páte’pa krāma paráś cara | paró nírṛtyā ā́ cakṣva bahudhā́ jīvató mánaḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Depart, O Lord of Mind; step away, and roam afar. Far from Nirṛti turn thy gaze: behold, in manifold wise, the mind of him that liveth.

Translation

ഹേ മനസസ്പതേ, അകന്നുപോ; പിന്മാറി ദൂരത്തേക്ക് നീങ്ങി, അകലെ അകലെ സഞ്ചരിക്ക. നിരൃതിയിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരേയ്ക്ക് നിന്റെ ദൃഷ്ടി തിരിക്ക; ജീവിക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിനെ പലവിധത്തിൽ (സുസ്ഥമായി) കാണുക.

Word by Word

• अपेहि: go away, depart
• अपेहि: — (आज्ञा/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अप + इ (√इ गतौ)

• मनसः: of the mind
• मनसः: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)

• पते: O lord/master
• पते: सम्बोधन (आह्वानम्)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)

• अप: away, off
• अप: —
• Type: Indeclinable
• Root: अप (उपसर्ग/अव्यय)

• क्राम: step away, go
• क्राम: — (आज्ञा/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √क्रम् (क्रमणे)

• परः: farther, beyond
• परः: —
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)

• चर: move about, go
• चर: — (आज्ञा/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √चर् (चरणे/गत्यर्थे)

• परो: still farther away
• परो: —
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)

• निरृत्याः: from Nirṛti (goddess of destruction/misfortune)
• निरृत्याः: अपादान-सम्बन्धः (यतः-भावः/दूरत्व-निर्देशः)
• Type: Noun
• Root: निरृति (प्रातिपदिक)

• आ: towards, hither
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• चक्ष्व: look (towards), behold
• चक्ष्व: — (आज्ञा/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + √चक्ष् (चक्षिङ्/चक्ष् दर्शने)

• बहुधा: in many ways, variously
• बहुधा: —
• Type: Indeclinable
• Root: बहुधा (अव्यय; बहु + धा)

• जीवतः: of the living (person)
• जीवतः: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Adjective
• Root: जीवत् (वर्तमान-कृदन्त; √जीव् प्राणधारणे)

• मनः: mind
• मनः: कर्तृ (चक्ष्व इत्यस्य कर्तृ-भावेन/सम्बोधन-प्रसङ्गे लक्ष्यः)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Kāśyapa (by hymn-series association; not explicit in this verse)

Devata: Manasaspati (Lord of Mind); Nirṛti as the avoided power

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"bhayankara","emotional_arc":"From fear of Nirṛti to calm expansion into ‘many ways’ of living mind.","listener_experience":"A felt loosening of mental grip; relief from ominous heaviness.","intensity":5}