Sutra 16

Devanagari script

प्राकारमुभयतो मेण्ढकमध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत्पञ्चदण्डादेकोत्तरमाष्टदण्डादिति चतुरश्रं षड्भागमायामादधिकमष्टभागं वा ॥ कZ_०२.३.१६ ॥

Transliteration

prākāram ubhayato meṇḍhakamadhyardhadaṇḍaṃ kṛtvā pratolīṣaṭtulāntaraṃ dvāraṃ niveśayet pañcadaṇḍād ekottaram āṣṭadaṇḍād iti caturaśraṃ ṣaḍbhāgam āyāmād adhikam aṣṭabhāgaṃ vā

Translation

പ്രാകാരം ഇരുവശത്തും ‘മേണ്ഢക’ (പ്രക്ഷേപ)ങ്ങളോടെ പണിയണം; മധ്യഭാഗത്ത് ദണ്ഡത്തിന്റെ നിർദ്ദിഷ്ട ഭാഗം (അർധം/ഒന്നര) അളവിലുള്ള പ്രക്ഷേപം വയ്ക്കണം; കൂടാതെ പ്രതോലി (ഗേറ്റ്‌ഹൗസ്)യിൽ നിന്ന് ആറു തൂല അകലത്തിൽ ഒരു വാതിൽ സ്ഥാപിക്കണം. വാതിലിന്റെ അളവ് പതിനഞ്ച് ദണ്ഡത്തിന് ഒന്ന് അധികം മുതൽ എട്ട് ദണ്ഡം വരെ (നിർദ്ദേശപ്രകാരം) ആയിരിക്കണം; അത് ചതുരാകൃതിയിലായി, വീതി നീളത്തേക്കാൾ ഒരു-ആറാം ഭാഗം അധികമോ, അല്ലെങ്കിൽ പര്യായമായി ഒരു-എട്ടാം ഭാഗം അധികമോ ആയിരിക്കണം.

Word by Word

• प्राकारम्: rampart / enclosing wall
• Type: Noun
• Root: प्राकार
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन

• उभयतः: on both sides
• Type: Indeclinable
• Root: उभयतः
• Form: अव्यय; दिशावाचक/पर्यायवाचक

• मेण्ढक: ‘meṇḍhaka’ type projection/bastion (ram-shaped feature)
• Type: Noun
• Root: मेण्ढक
• Form: पुंलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (निर्देशार्थ)

• मध्य: middle / central part
• Type: Noun
• Root: मध्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) अव्ययीभाव/तत्पुरुष-पूर्वपदार्थ ‘in the middle’

• अर्ध: half
• Type: Noun
• Root: अर्ध
• Form: नपुंसकलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) ‘half’

• दण्डम्: a daṇḍa (rod; a unit of measure)
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; परिमाणवाचक (दण्ड = मापदण्ड/rod)

• कृत्वा: having made / after making
• Type: Verb
• Root: कृ
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); ‘having made/done’

• प्रतोली: gatehouse / gateway structure
• Type: Noun
• Root: प्रतोली
• Form: स्त्रीलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (निर्देशार्थ)

• षट्: six
• Type: Numeral
• Root: षट्
• Form: संख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable-like)

• तुल: tul (a measure/spacing unit)
• Type: Noun
• Root: तुल
• Form: स्त्रीलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) परिमाण/माप-विशेष

• अन्तरम्: interval / spacing
• Type: Noun
• Root: अन्तर
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; ‘interval/space’

• द्वारम्: gate / doorway
• Type: Noun
• Root: द्वार
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन

• निवेशयेत्: should place / should construct / should install
• Type: Verb
• Root: नि-विश् (निवेश)
• Form: विधिलिङ् (optative); परस्मैपद; प्रथमपुरुष-एकवचन; causative sense ‘cause to be placed/establish’

• पञ्च: five
• Type: Numeral
• Root: पञ्च
• Form: संख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग

• दण्डात्: from/than a daṇḍa
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; अपादान/तुलनार्थ ‘from/than a daṇḍa’

• एक: one
• Type: Numeral
• Root: एक
• Form: संख्यावाचक; (समासपूर्वपद-रूपेण)

• उत्तरम्: additional / exceeding
• Type: Adjective
• Root: उत्तर
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया-एकवचन; ‘additional, exceeding’ (परिमाणे)

• अष्ट: eight
• Type: Numeral
• Root: अष्ट
• Form: संख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग

• दण्डात्: from/than a daṇḍa
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; अपादान/तुलनार्थ

• इति: thus / as follows
• Type: Particle
• Root: इति
• Form: अव्यय; उद्धरण/निर्देश-समाप्त्यर्थ

• चतुरश्रं: quadrangular / four-cornered
• Type: Adjective
• Root: चतुरश्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; कर्मधारय: चतुर् + अश्र (four-cornered)

• षड्भागम्: six parts / a sixfold division
• Type: Noun
• Root: षड्भाग
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; तत्पुरुष: षट् + भाग (six parts)

• आयामात्: from the length / with respect to length
• Type: Noun
• Root: आयाम
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; ‘from/with respect to length’

• अधिकम्: more / in excess
• Type: Adjective
• Root: अधिक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; ‘more/exceeding’

• अष्टभागम्: eight parts / an eightfold division
• Type: Noun
• Root: अष्टभाग
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; तत्पुरुष: अष्ट + भाग (eight parts)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: अव्यय; विकल्पार्थ

Entities Mentioned

• prākāra (rampart)
• meṇḍhaka (projection/buttress)
• pratolī (gatehouse)
• dvāra (gate)
• units: daṇḍa, tūla

More Details

FAQs

Why does Kautilya prescribe proportions and numeric measures for gates and walls?

Because fortifications are state-critical assets: precise standards reduce corruption in works, ensure predictable defensive performance, and make inspection enforceable.