Adhyaya 379

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘ബ്രഹ്മജ്ഞാനം’ എന്ന മൂന്നു നൂറ്റി എഴുപത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ‘അദ്വൈത-ബ്രഹ്മവിജ്ഞാനം’ എന്ന മൂന്നു നൂറ്റി എഴുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—നിങ്ങൾ ചോദിച്ചതുപോലെ അദ്വൈത ബ്രഹ്മവിജ്ഞാനം ഞാൻ വിശദീകരിക്കും. साधകൻ ശാലഗ്രാമത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്ത് വാസുദേവാദികളുടെ ആരാധന നടത്തി.

Verse 2

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्

മാനോടുള്ള ആസക്തിയാൽ അവൻ മാൻ ആയി; അന്തകാലത്ത് ആ മാനെയേ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് മാൻയോനിയിൽ ജനിച്ചു. എന്നാൽ മുൻജന്മസ്മൃതിയുള്ള ആ മാൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് യോഗബലത്താൽ വീണ്ടും തന്റെ സ്വസ്വരൂപം പ്രാപിച്ചു.

Verse 3

अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत

അദ്വൈത ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതനായിരുന്നിട്ടും അവൻ ജഡനെന്നപോലെ ലോകത്തിൽ നടന്നു. വീരരാജന്റെ ക്ഷത്താ (അന്തഃപുരാധികാരി) ഇതിനെ ‘വിഷ്ടി-യോഗം’ അഥവാ നിർബന്ധിത സേവനാവസ്ഥയായി കരുതി.

Verse 4

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं

ക്ഷത്തയുടെ കല്പനയാൽ പ്രേരിതനായ ആ ജ്ഞാനി ശിവിക്രാമയുടെ ശിവിക (പല്ലക്ക്) വഹിച്ചു. വിഷ്ടി (നിർബന്ധിത തൊഴിൽ) കൊണ്ട് പിടിക്കപ്പെട്ടവനായി അവൻ അതു ചുമന്നു—അത് അവന്റെ സ്വന്തം ക്ഷയത്തിലേക്കു നയിച്ചു.

Verse 5

ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्

ജഡഗതിയുള്ളവൻ പിന്നിൽ നടന്നു; മറ്റുള്ളവർ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോയി. വേഗഗതിയുള്ളവർ വേഗത്തിൽ പോകുന്നത് കണ്ട രാജാവ് ആ മന്ദഗതിയുള്ളവനോട് പറഞ്ഞു—“ഇത്ര വൈകാതെ നടക്കുക.”

Verse 6

राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे

രാജാവ് പറഞ്ഞു—നീ ക്ഷീണിച്ചോ? നീ എന്റെ ശിവിക (പാലക്കി) അല്പദൂരം മാത്രമേ വഹിച്ചിട്ടുള്ളൂ. അധ്വാനം സഹിക്കാനാകില്ലേ? നിന്നെ നോക്കുമ്പോൾ നീ ദൃഢനായി തോന്നുന്നില്ല।

Verse 7

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ മദ്യപിച്ചിട്ടില്ല; വഹിക്കാൻ അശക്തനും അല്ല. നിങ്ങളുടെ ഈ ശിവിക (പാലക്കി) ഞാൻ തന്നെയാണ് വഹിക്കേണ്ടത്. ഞാൻ ക്ഷീണിച്ചിട്ടില്ല, തളർന്നതുമില്ല; മഹീപതേ, വഹിക്കപ്പെടേണ്ടത് നിങ്ങളാണ്।

Verse 8

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

ഭൂമിയിൽ രണ്ട് പാദങ്ങൾ സ്ഥാപിതം; ആ രണ്ട് പാദങ്ങളിൽ ജംഘകൾ (കാൽതണ്ടുകൾ) നിലകൊള്ളുന്നു. ജംഘകളുടെ മുകളിൽ ഊരുകൾ (തുടകൾ); ആ അധാരത്തിന്മേൽ ഉദരം (വയറ്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।

Verse 9

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः

വക്ഷസ്ഥലം, ബാഹുക്കൾ, സ്കന്ധങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ഉദരത്തിന്മേൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഈ ശിവിക സ്കന്ധങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്; അപ്പോൾ ഇവിടെ എന്റെ ‘ഭാവം’ (അഹം/ശ്രമം) എന്ത് ചെയ്തു?

Verse 10

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

ശിവികയിൽ ഇരിക്കുന്ന ഈ ദേഹത്തെ നീ ‘നീ’ എന്നു തിരിച്ചറിയുന്നുവെങ്കിൽ, അതേ സന്ദർഭത്തിൽ ഇവിടെ ‘ഞാൻ’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ പ്രസ്താവം വിരുദ്ധമാകും।

Verse 11

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं

ഹേ പാർത്ഥിവാ! ഞാനും നീയും മറ്റുള്ളവരും ദേഹഭൂതതത്ത്വങ്ങളാൽ വഹിക്കപ്പെടുന്നു. ഗുണപ്രവാഹത്തിൽ പതിച്ച ഈ ഗുണസമൂഹം നിശ്ചയമായും മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു.

Verse 12

कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु

ഹേ പൃഥിവീപതേ! സത്ത്വാദി ഗുണങ്ങൾ കർമത്തിന്റെ അധീനതയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവിദ്യയാൽ സഞ്ചിതമായ കർമം അതേ എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യത്യാസമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 13

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

ആത്മാവ് ശുദ്ധനും അക്ഷരനും ശാന്തനും ആകുന്നു; അവൻ നിർഗുണനും പ്രകൃതിക്ക് അതീതനും. എല്ലാ ജീവികളിലും ഉള്ള ആ ഏകാത്മാവിന് വർദ്ധനയും ക്ഷയവും ഇല്ല.

Verse 14

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं

ഹേ നൃപാ! അവനിൽ വർദ്ധനയും ഇല്ല, ക്ഷയവും ഇല്ലെങ്കിൽ, ‘അപ്പോൾ അവൻ പീവാനസ് (പുഷ്ടൻ)’ എന്നു നീ സ്വയം ഏതു യുക്തിയാൽ പറഞ്ഞു?

Verse 15

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया

ഈ ‘ശിവിക’ ഭുജം, ജംഘ, പാദം, കടി, ഊരു, ജഠരം മുതലായവയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; സ്കന്ധത്തിലും (തോളിലും) അതുപോലെ. ഇങ്ങനെ സമഗ്രമായ വിവരണം നിനാൽ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 16

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा

ഹേ രാജാവേ, ഇത് മറ്റു ജീവികളാൽ സംഭവിച്ചതായാലും—ശിവിക (പല്ലക്കി) ഉയർത്തുന്ന കര്‍മ്മം മൂലം, അല്ലെങ്കിൽ ശില‑ദ്രവ്യ‑ഗൃഹാദികളിൽ നിന്നു ഉത്ഭവിച്ചതായാലും, അല്ലെങ്കിൽ ഭൂമിയിൽ നിന്നുതന്നെ സംഭവിച്ചതായാലും—അവിടെയും അതേ നിയമം ബാധകമാണ്।

Verse 17

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया

ഹേ നൃപാ, മനുഷ്യന്റെ പൃഥക്‑ഭാവം (അഹംഭാവം) അവന്റെ പ്രാകൃത കരണമാർഗ്ഗങ്ങളാൽ എങ്ങനെ സഹിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതുപോലെ ആ മഹാഭാരവും സഹിക്കേണ്ടതാണ്. പറയുക, ഹേ രാജാധിരാജാ, ഞാൻ ഏത് ഭാരമാണ് വഹിക്കേണ്ടത്?

Verse 18

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः

ഈ ശിവികയെ ഘടിപ്പിക്കുന്ന ദ്രവ്യങ്ങളേ തന്നെയാണ് ഭൂതസംഗ്രഹം (ജീവസമഷ്ടി)। ഹേ പ്രഭോ, നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ ഈ സമസ്തവും സമത്വത്തോടെ ധരിക്കപ്പെട്ടു, പോഷിക്കപ്പെട്ടു, വർദ്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 19

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्

അത് കേട്ട് രാജാവ് പറഞ്ഞു—“അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു; ദയവായി പ്രസാദിക്കണം. ഈ ശിവിക ഉപേക്ഷിച്ച് പറയുക—ഞാൻ കേൾക്കുന്നു—അങ്ങ് ആര്, ഏതു ലക്ഷ്യത്തോടെ, അങ്ങയുടെ വരവിന്റെ കാരണം എന്ത്?”

Verse 20

ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—“കേൾക്കുക. ‘ഞാൻ ആര്?’ എന്ന് ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് ഒരിക്കലും സാധ്യമല്ല. ഈ പാഠം ശരിയല്ല; (അർത്ഥം) എല്ലായിടത്തും ഉപഭോഗം (ഫലാനുഭവം) നിമിത്തമായിട്ടാണ് ഗമനം‑ആഗമനം എന്ന ക്രിയ നടക്കുന്നത്।”

Verse 21

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति

ധർമ്മാധർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സുഖദുഃഖാനുഭവം ജന്മസ്ഥലം മുതലായ സാഹചര്യങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു; ആ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുവാൻ ജീവൻ പ്രത്യേക ദേശാദി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 22

रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज

രജസ് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ‘സോഽഹം’ (ഞാൻ അവൻ തന്നേ) എന്നു ഉച്ചരിക്കുന്നത് എങ്ങനെ അസാധ്യം? ആത്മനിഷ്ഠർക്കു ‘ഞാൻ’ എന്ന പദം ദോഷമല്ല, ഹേ ദ്വിജ।

Verse 23

ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—‘ഞാൻ ശബ്ദം’ എന്ന ധാരണ ദോഷകാരകമാണ്; അത് ആത്മനോട് ബന്ധപ്പെട്ടതല്ല. അനാത്മത്തിൽ ആത്മബോധം കാണുക, അല്ലെങ്കിൽ വാക്കുകളെ മാത്രം സത്യമെന്നു പിടിക്കുക—ഇത് ഭ്രാന്തിയുടെ ലക്ഷണം।

Verse 24

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः

ഒരേയൊരു പുരുഷൻ (ആത്മാവ്) എല്ലാ ദേഹങ്ങളിലും സ്ഥാപിതനായിരിക്കുമ്പോൾ, ‘നീ ആരാണ്? ഞാൻ ആരാണ്?’ എന്ന വാക്ക് വ്യർത്ഥമാകുന്നു।

Verse 25

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

‘നീ രാജാവാണ്, ഇതാ ശിവിക (പല്ലക്ക്), ഞങ്ങൾ മുന്നിൽ പോകുന്ന ചുമക്കുന്നവർ, ഇതാ നിന്റെ ജനസമൂഹം’—ഇത് യഥാർത്ഥവാക്യമല്ല; രാജാവിനെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ (ആത്മശ്ലാഘയായി) പറയരുത്।

Verse 26

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप

വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് ദാരു (കാഷ്ഠം) ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അതേ ദാരുവിൽ നിന്നാണ് നീ അധിഷ്ഠിതനായിരിക്കുന്ന ഈ ശിവിക നിർമ്മിതമായത്. അപ്പോൾ ജനിച്ചതിന് ‘വൃക്ഷ’ എന്ന സംജ്ഞ എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും? ഹേ നൃപ, ‘ദാരു’ എന്നേ വിളിക്കേണ്ടതല്ലേ?

Verse 27

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं

ഈ ചൈതന്യവാൻ ‘മഹാരാജാവ് വൃക്ഷത്തിൽ കയറിയിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറയുന്നില്ല; അതുപോലെ എല്ലാവരും കഠിനമായി നിന്നെ ‘ശിവികയിൽ വന്നവൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നതുമില്ല.

Verse 28

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया

ശിവിക കാഷ്ഠങ്ങളുടെ (ദാരുക്കളുടെ) സമുച്ചയമാണ്; അതിന്റെ ക്രമീകരണവും സ്ഥാനനിശ്ചയവും സ്ഥിരമാണ്. ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ, ഇത് പരിശോധിപ്പിക്ക; ഘടകഭേദം വിശകലനം ചെയ്താൽ ശിവികയുടെ ഘടന (മറ്റും ദോഷവും) നിനക്ക് ബോധ്യപ്പെടും.

Verse 29

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

‘പുരുഷൻ’, ‘സ്ത്രീ’, ‘പശു’, ‘കുതിര’, ‘ആന’, ‘പക്ഷി’, ‘വൃക്ഷം’—ഇവ ദേഹധാരികളിൽ ലോകപ്രയോഗത്തിലുള്ള സംജ്ഞകൾ മാത്രം; അവയുടെ പ്രത്യേകാവസ്ഥ കർമ്മകാരണമൂലമാണെന്ന് അറിയണം.

Verse 30

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः

നാവ് പറയുന്നു—‘ഞാനാണ് സംസാരിക്കുന്നത്’; പല്ലുകളും അധരങ്ങളും താലുവും പറയുന്നു—‘ഞാനല്ല (ഞങ്ങളാണ്)’. ഹേ നൃപ, കാരണം ഇവയൊക്കെയും വാക്ക് പ്രകടമാകുന്നതിനുള്ള ഹേതുക്കളാണ്.

Verse 31

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते

ഇവിടെ കാരണങ്ങൾ എന്തിന്? വാക്ക് തന്നെ ‘ഞാൻ വാക്കാണ്’ എന്ന് സ്വയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും ‘ഞാൻ വാക്കല്ല’ എന്ന പ്രസ്താവന അസത്യമായിട്ടും യുക്തമല്ല.

Verse 32

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं

മനുഷ്യന്റെ ദേഹപിണ്ഡം തല, പായു മുതലായ ലക്ഷണങ്ങളാൽ വേറിട്ടതാണ്; അപ്പോൾ അതിൽ ‘ഞാൻ’ എന്ന സംജ്ഞ എവിടെ പ്രയോഗിക്കണം? രാജാവേ, ഞാൻ ആ തിരിച്ചറിവ് എങ്ങനെ ചെയ്യണം?

Verse 33

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते

രാജശ്രേഷ്ഠനേ! എന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായ ആരെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവൻ—ഈ ‘ഞാൻ’ എന്നും ആ ‘മറ്റവൻ’ എന്നും—ഇങ്ങനെ തന്നെയായി പറയാൻ പോലും സമ്മതിക്കട്ടെ.

Verse 34

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः

പരമാർത്ഥത്തിൽ ഭേദമില്ല—സർപ്പം ഇല്ല, മൃഗം ഇല്ല, വൃക്ഷവും ഇല്ല; ഇവിടെ കാണുന്ന വിവിധ ശരീരങ്ങളും അവയുടെ വ്യത്യാസങ്ങളും കർമ്മജന്യമായ ജന്മരൂപങ്ങൾ മാത്രമാണ്.

Verse 35

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं

എന്നാൽ ലോകത്തിൽ ‘രാജാവ്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതും, രാജഭടാത്മകമായത് (സൈന്യ-അനുചരാദി) എന്നും, രാജത്വസ്വഭാവമുള്ള മറ്റെല്ലാം—ഹേ നൃപ, ശരിയായ നിർവചനത്തോടെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അത് യഥാർത്ഥ സത് അല്ല.

Verse 36

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं

നീ സർവ്വലോകത്തിന്റെ രാജാവാണ്—പിതാവിന്റെ പുത്രൻ, ശത്രുവിന്റെ ശത്രു, ഭാര്യയുടെ ഭർത്താവ്, പുത്രന്റെ പിതാവ്. ഹേ ഭൂപാലാ, നിന്നെ ഞാൻ ആരായി ഉപദേശിക്കുകയോ വർണ്ണിക്കുകയോ ചെയ്യും?

Verse 37

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

നീ തന്നെയോ ഈ ശിരസ്? അല്ലെങ്കിൽ ശിരസ് നിന്റേതോ? അതുപോലെ നീ തന്നെയോ ഈ ഉദരം? അല്ലെങ്കിൽ പാദാദികൾ നീയോ? ഹേ മഹീപതേ, ഇതിൽ ‘നീ’ ഏത്, ‘നിന്റെത്’ ഏത് എന്നു പറയുക.

Verse 38

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं

നീ ദേഹ-മനസ്സിന്റെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളിൽ നിന്നുമെല്ലാം വേറിട്ടു സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ‘ഞാൻ ആര്?’ എന്ന തത്ത്വത്തിൽ നിപുണനായി ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്ക, ഹേ പാർത്ഥിവ. ഇതു കേട്ട് രാജാവ് ആ അവധൂത ബ്രാഹ്മണൻ ഹരിയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 39

रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജാ, ശ്രേയസ്സിനായി കപില ഋഷിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ഞാൻ പുറപ്പെട്ടതാണ്. നീ ആ കപില ഋഷിയുടെ അംശം; എന്റെ നിമിത്തം ഭൂമിയിൽ ജ്ഞാനദാതാവാണ്. അതിനാൽ നിന്നിൽ നിന്നു ജ്ഞാനതരംഗം ഉയർന്നിരിക്കുന്നു; ഏതാണ് ശ്രേയസ്, അത് എനിക്കു പറയുക.

Verse 40

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—നീ വീണ്ടും ‘ശ്രേയസ് എന്ത്?’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു; പക്ഷേ പരമാർത്ഥം ചോദിക്കുന്നില്ല. ഹേ ഭൂപതേ, പരമ ലക്ഷ്യമല്ലാത്ത ശ്രേയസ്സുകൾ എല്ലാം പൂർണ്ണമായും പരിമിതവും ഗൗണവുമാണ്.

Verse 41

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप

ദേവതാരാധന നടത്തി മനുഷ്യൻ ധനസമ്പത്തും സമൃദ്ധിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പുത്രന്മാരെയും രാജ്യാധിപത്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു—ഹേ രാജാവേ, ഇതിലധികം ശ്രേയസ് എന്തുണ്ട്?

Verse 42

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता

വിവേകിക്ക് പരമാത്മാവുമായുള്ള ഐക്യമാണ് പരമ ശ്രേയസ്. യജ്ഞാദി കർമങ്ങൾ ചെയ്യരുത്; ആവശ്യമായ ദ്രവ്യസാധനങ്ങൾ സത്യത്തിൽ ലഭ്യമല്ല (അഥവാ തത്ത്വത്തിൽ അസാരം) എന്നതിനാൽ.

Verse 43

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः

പരമാർത്ഥസത്യവും ആത്മാവും തമ്മിലുള്ള യോഗം തന്നെയാണ് ‘പരമാർത്ഥം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവൻ ഏകൻ, സർവ്വവ്യാപി, സമദർശി, ശുദ്ധൻ, നിർഗുണൻ, പ്രകൃതിക്കപ്പുറം ഉള്ളവൻ.

Verse 44

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः

ആത്മാവ് ജനനം, വളർച്ച മുതലായവ ഇല്ലാത്തത്; സർവ്വഗതനും അവ്യയനും—പരമൻ, ജ്ഞാനമയൻ, അസംഗൻ; ഗുണം, ജാതി മുതലായവ കൊണ്ട് പരിധിയില്ലാത്ത സർവ്വവ്യാപി വിഭു.

Verse 45

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः

ഹേ ദ്വിജാ, നിദാഘ–ഋതു സംവാദം ഞാൻ പറയുന്നു; അത് കേൾക്കുക. ബ്രഹ്മപുത്രനായ ജ്ഞാനി ഋതുവിന്റെ ശിഷ്യൻ പുലസ്ത്യന്റെ പുത്രനായിരുന്നു.

Verse 46

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः

നിദാഘൻ വിദ്യ നേടിയവനായി നമ്മുടെ നഗരത്തിൽ പാർത്തു; ദേവികാ നദീതീരത്ത് ഋതു അവനോടു തർക്കവും വിവാദവും നടത്തി.

Verse 47

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः

ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ നിദാഘനെ കാണാൻ വന്നു. നിദാഘൻ വൈശ്വദേവാന്തത്തിൽ ആഹാരം കഴിച്ച് ശിഷ്യനോട്—“നീ ഭക്ഷിച്ചു; തൃപ്തി ഉദിച്ചു; അതിനാൽ സ്ഥിരസന്തോഷം നൽകുന്ന തുഷ്ടി പ്രത്യക്ഷമായി തെളിയുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 48

ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि

ഋതു പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, വിശപ്പുള്ളവൻ ആഹാരം കഴിക്കുമ്പോൾ തുഷ്ടി ജനിക്കുന്നു. എനിക്ക് വിശപ്പ് ഉണ്ടായിട്ടില്ല; അതിനാൽ തൃപ്തി സംഭവിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ നീ എന്നെ എന്തിന് ചോദിക്കുന്നു?”

Verse 49

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा

ഹേ ദ്വിജാ, വിശപ്പും ദാഹവും—ദേഹധർമ്മങ്ങൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നവ—എന്നുടേതല്ല. നീ ചോദിച്ചതിനാൽ പറയുന്നു: എനിക്ക് എപ്പോഴും തൃപ്തി നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 50

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं

ഈ പുരുഷൻ (ആത്മാവ്) ആകാശംപോലെ സർവഗതനും വ്യാപകനുമാകുമ്പോൾ, “അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പ്രത്യഗാത്മാവാണ്” എന്ന വാക്യാർത്ഥം എങ്ങനെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടും?

Verse 51

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं

ഞാനേ ആ പരതത്ത്വം; ഞാൻ പോകുന്നില്ല, വരുന്നതുമില്ല, ഒരിടത്തുമാത്രം വസിക്കുന്നവനുമല്ല. നീ എന്നിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല; ഞാനും നിന്നിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല.

Verse 52

निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

“അദ്വൈതബോധം ഉണർത്തുന്നതിനായി നിദാഘ–ഋതു സംവാദം ശ്രവിക്കൂ.” (ചില പാഠങ്ങളിൽ) “അതിനുശേഷം വിശപ്പിന്റെ ഉദയം സംഭവിക്കില്ല.” (കൂടാതെ) “എവിടെ നിന്ന്, എവിടെ, ഏത് സ്ഥലത്തേക്ക് ആരാണ് പോകുക?—ഇതും അർത്ഥവത്താണ്; എങ്ങനെ (മറ്റെങ്ങനെ ആയിരിക്കും)?” (കൂടാതെ) “ഭോക്താവ് ആര്?” മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള വീട് മണ്ണുകൊണ്ട് ലേപിച്ചാൽ ദൃഢമാകുന്നതുപോലെ, ഈ ദേഹവും പാർത്ഥിവമാണ്; പാർത്ഥിവ പരമാണുക്കളാൽ ഘടിതമാണ്.

Verse 53

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

ഞാൻ ഋതു, നിന്റെ ആചാര്യൻ. ഹേ ദ്വിജ, നിനക്ക് പ്രജ്ഞ നൽകാൻ ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഇനി ഞാൻ പുറപ്പെടുന്നു; നിനക്ക് പരമാർത്ഥം (പരമസത്യം) ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 54

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

ഇതേ ഏകസത്യമെന്ന് അറിയുക: സമസ്ത ജഗത്ത് ഭേദരഹിതമാണ്. ഇത് ‘വാസുദേവ’ എന്ന നാമത്തിൽ അഭിധേയനായ പരമാത്മാവിന്റെ സ്വരൂപം തന്നെയാണ്.

Verse 55

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्

ആയിരം വർഷങ്ങളുടെ അവസാനം ഋതു വീണ്ടും ആ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി. നഗരത്തിന്റെ അതിരിൽ നിദാഘൻ ഏകാന്തമായി നിൽക്കുന്നത് കണ്ടു അവൻ പറഞ്ഞു—“നിദാഘാ, നീ ഏകാന്തത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് നില്ക്കുന്നു?”—എന്ന് ഋതു നിദാഘനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 56

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

നിദാഘൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വിപ്രാ, ഹേ നരേശ്വരാ! ഇതു മഹത്തായ ജനസമാഗമവും സംവാദവും ആകുന്നു. ഈ രമ്യനഗരം ദർശിക്കാനായി വന്നതിനാൽ അതേ കാരണത്താൽ ഞാൻ ഇവിടെ താമസിക്കുന്നു.

Verse 57

ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम

ഋതു പറഞ്ഞു— ഇവിടെ ജനങ്ങളിൽ രാജാവ് ആരാണ്, മറ്റേ (സാധാരണ) മനുഷ്യൻ ആരാണ്? ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, എനിക്ക് പറയുക; നീ ജ്ഞാനി, ഹേ ബ്രാഹ്മണോത്തമാ.

Verse 58

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः

ഇവിടെ ഈ രാജാവ്— പർവ്വതശിഖരത്തെപ്പോലെ ഉയർന്ന്, മദോന്മത്തനായ ഗജേന്ദ്രന്റെ മേൽ ആരൂഢനായിരിക്കുന്നവൻ— ഇദ്ദേഹമാണ് നരേന്ദ്രൻ; ഇവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിഭാരവും അനുചരരും, ശേഷമുള്ളവർ മറ്റു ജനങ്ങൾ.

Verse 59

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः

ഋതു പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രഹ്മൻ! താഴെയുള്ള ഈ ഗജമാണ് ഭൂപതി; മുകളിലുള്ളവൻ രാജാവ്. അപ്പോൾ നൃപൻ പറഞ്ഞു— ഇവിടെ ഗജം ആരാണ്, രാജാവ് ആരാണ്? നിദാഘകൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 60

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा

ഋതു പറഞ്ഞു— ഹേ നിദാഘാ! ആരൂഢനായി ഈ ദൃഷ്ടാന്തം നോക്കുക; ഈ വാഹനം നിരീക്ഷിക്കുക. രാജാവ് മുകളിലിരിക്കുന്നതുപോലെ, നീ താഴെയിരിക്കുന്നു— അവനെ വഹിക്കുന്ന കുഞ്ജരത്തെപ്പോലെ.

Verse 61

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्

ഋതു നിദാഘനോടു പറഞ്ഞു—“ഞാൻ നിന്നെ ഏതു പേരിൽ വിളിക്കണം?” എന്നു ചോദിച്ചതിന് നിദാഘൻ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു—“നിങ്ങളാണ് നിശ്ചയമായി എന്റെ സ്ഥിരമായ, സത്യഗുരു।”

Verse 62

आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया

“ഈ രാജാവ് ആനമേറി ഇരിക്കുന്നു; പരലോകവും ഇതരലോകവും ഉണ്ട്”—എന്നിങ്ങനെ ഖ-, ഞ-, ക-പ്രതികളിൽ പാഠാന്തരം കാണുന്നു; അവിടെയെല്ലാം ‘ഋതു’വിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ‘ഋഭു’ എന്ന പാഠമാണ്. ദ്വൈതസംസ്കാരങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട മനസ്സ് മറ്റെങ്ങനെ സത്യം ഗ്രഹിക്കുകയില്ല. ഋതു നിദാഘനോടു പറഞ്ഞു—“ബ്രഹ്മജ്ഞാനം പകർന്നുതരാൻ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; പരമാർത്ഥത്തിന്റെ സാരമായ അദ്വൈതം ഞാൻ നിനക്കു കാണിച്ചു।”

Verse 63

ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ആ ഉപദേശത്താൽ നിദാഘനും അദ്വൈതനിഷ്ഠനായി; അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും ഭേദമില്ലാതെ അതേ ആത്മസ്വരൂപമായി കണ്ടു.

Verse 64

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः

അവൻ ജ്ഞാനത്താൽ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു; അതുപോലെ നീയും മോക്ഷം പ്രാപിക്കും. ഏകമേ സർവ്വം; നീയും ഞാനും ആ സർവ്വഗതനായ വിഷ്ണുവുതന്നെ, കാരണം അവൻ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 65

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्

ഒരേയൊരു ആകാശം മഞ്ഞ, നീല മുതലായ ഭേദങ്ങളായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, ആത്മാവും ഒന്നായിരിക്കെ ഭ്രാന്തദൃഷ്ടികളാൽ വേർവേറെയായി പ്രതീതമാകുന്നു.

Verse 66

अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय

അഗ്നി പറഞ്ഞു—നിന്റെ ജ്ഞാനസാരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ രാജാവ് മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു. സംസാരരൂപ അജ്ഞാനവൃക്ഷത്തെ വെട്ടിവീഴ്ത്തുന്ന ശത്രുജ്ഞാനത്തെ ബ്രഹ്മമെന്നു ധ്യാനിക്ക.