
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
ഭഗവാൻ അഗ്നി ഗയാ-യാത്രയുടെ ക്രമാനുസൃത വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഗായത്രിജപസഹിത സ്നാനം, ത്രി-സന്ധ്യാ ആചരണം, കൂടാതെ പ്രാതഃയും മധ്യാഹ്നവും ശ്രാദ്ധവും പിണ്ഡദാനവും. അധ്യായം ഗയയെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ (പദ), കുണ്ഡങ്ങൾ, ശിലകൾ, ദ്വാരങ്ങൾ, ദേവസന്നിധികൾ എന്നിവ ചേർന്ന സാന്ദ്ര തീർത്ഥ-ജാലമായി വരച്ചുകാട്ടുന്നു; അർഘ്യം, നമസ്കാരം, മന്ത്രം എന്നിവയാൽ ഓരോ സ്ഥാനവും ‘സജീവം’ ആകുന്നു. യോനി-ദ്വാരം കടക്കൽ സംസാരത്തിലേക്ക് പുനരാഗമനം ഇല്ലെന്ന പ്രതീകം; വൈതരണീ-ധേനുദാനം ഇരുപത്തൊന്ന് തലമുറകളെ ഉയർത്തുന്നു; പുണ്ഡരീകാക്ഷ (വിഷ്ണു) ദർശനം ഋണത്രയം നീക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗദാധര, ഹൃഷീകേശ, മാധവ, നാരായണ, വരാഹ, നരസിംഹ, വാമനാദി വിഷ്ണുരൂപങ്ങൾ, ശിവലിംഗങ്ങൾ (ഗുഹ്യ അഷ്ടലിംഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ), ദേവിമാർ, ഗണേശൻ എന്നിവയുടെ സംയുക്താരാധന വിവരിച്ച് യാത്രയെ സമഗ്ര ലിതുര്ജിക സംയോജനമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഗദാധരസ്തോത്രത്തിൽ ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമ-മോക്ഷ പ്രാർത്ഥന, ഋണമോചനത്തിന്റെ സാക്ഷ്യഭാവം, കൂടാതെ ‘അക്ഷയ ശ്രാദ്ധ’ സിദ്ധാന്തം—ഗയാകർമങ്ങളിൽ അക്ഷയ പുണ്യം, പിതൃകൾക്ക് ബ്രഹ്മലോകഗതി—പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गययात्रा नाम पञ्चदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकशततमो ऽध्यायः गयायात्राविधिः अग्निर् उवाच गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः सन्ध्यां समाचरेत् गायत्र्या अग्रतः प्रातः श्राद्धं पिण्डमथाक्षयं
ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ഗയാമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘ഗയായാത്ര’ എന്ന 115-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 116-ാം അധ്യായം ‘ഗയായാത്രാവിധി’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—ഗായത്രി മാത്രമുച്ചരിച്ച് മഹാനദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സന്ധ്യാവന്ദനം ആചരിക്കണം; തുടർന്ന് പ്രഭാതത്തിൽ ഗായത്രിയെ അഗ്രസ്ഥാനത്ത് വെച്ച് ശ്രാദ്ധവും പിണ്ഡദാനവും ചെയ്യണം; അതിലൂടെ അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും।
Verse 2
मध्याह्ने चोद्यति स्नात्वा गीतवाद्यैर् ह्युपास्य च सावित्रीपुरतः सन्ध्यां पिण्डदानञ्च तत्पदे
മധ്യാഹ്നത്തിൽ സൂര്യൻ മദ്ധ്യഗതിയിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ സ്നാനം ചെയ്ത് ഗീത-വാദ്യങ്ങളോടെ ഉപാസന നടത്തണം; സാവിത്രിയുടെ സന്നിധിയിൽ മധ്യാഹ്ന സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്ത്, ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് പിണ്ഡദാനവും ചെയ്യണം।
Verse 3
अगस्त्यस्य पदे कुर्याद्योनिद्वारं प्रविश्य च निर्गतो न पुनर्योनिं प्रविशेन्मुच्यते भवात्
അഗസ്ത്യമുനിയുടെ പാദസ്ഥാനം/ആസനസ്ഥാനത്ത് ഈ കര്മ്മം ചെയ്യണം; ‘യോനി-ദ്വാരം’ പ്രവേശിച്ച് പിന്നെ പുറത്തുവന്ന് വീണ്ടും യോണിയില് പ്രവേശിക്കാതിരുന്നാല് അവന് സംസാരബന്ധത്തില്നിന്ന് മോചിതനാകും.
Verse 4
प्रात इति क मध्याह्ने सरसीति ग मुच्यते भयादिति छ , झ च बलिं काकशिलायाञ्च कुमारञ्च नमेत्ततः स्वर्गद्वार्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थे ऽथ पिण्डदः
പ്രഭാതത്തിൽ ‘ക’, മധ്യാഹ്നത്തിൽ ‘ഗ’; ‘ഭയത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു’ എന്ന മന്ത്രത്തിൽ ‘ഛ’യും ‘ഝ’യും സൂചിതം. തുടർന്ന് ബലി അർപ്പിച്ച് കാകശിലയെയും കുമാരനെയും നമസ്കരിക്കണം; പിന്നെ സ്വർഗ്ദ്വാരി, സോമകുണ്ഡം, വായുതീർത്ഥം എന്നിവിടങ്ങളിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യണം.
Verse 5
भवेदाकशगङ्गायां कपिलायाञ्च पिण्डदः कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डे च पिण्डदः
ആകാശഗംഗയിലും കപിലയിലും പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവനാകുന്നു. കപിലേശ ശിവനെ നമസ്കരിച്ച് റുക്മികുണ്ഡത്തിലും പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവനാകുന്നു.
Verse 6
कोटीतीर्थे च कोटीशं नत्वामोघपदे नरः गदालोले वानरके गोप्रचारे च पिण्डदः
കോടിതീർത്ഥത്തിൽ കോടീശനെ നമസ്കരിച്ച്, അമോഘപദത്തിൽ; കൂടാതെ ഗദാലോല, വാനരക, ഗോപ്രചാര എന്നിവിടങ്ങളിലും മനുഷ്യൻ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യണം.
Verse 7
नत्वा गावं वैतरण्यामेकविंशकुलोद्धृतिः श्राद्धपिण्डप्रदाता स्यात् क्रौञ्चपदे च पिण्डदः
വൈതരണീ ഗാവിനെ നമസ്കരിച്ച്/അർപ്പിച്ച് ഇരുപത്തൊന്ന് കുലങ്ങളുടെ ഉദ്ധാരകനാകുന്നു; ശ്രാദ്ധ പിണ്ഡങ്ങളുടെ ദാതാവാകണം, ക്രൗഞ്ചപദത്തിലും പിണ്ഡദാനം ചെയ്യണം.
Verse 8
तृतीयायां विशालायां निश्चिरायाञ्च पिण्डदः ऋणमोक्षे पापमोक्षे भस्मकुण्डे ऽथ भस्मना
മൂന്നാമത്തെ തീർത്ഥമായ ‘വിശാലാ’യിലും ‘നിശ്ചിരാ’യിലും പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവന് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു. ‘ഋണമോക്ഷ’വും ‘പാപമോക്ഷ’വും എന്ന തീർത്ഥങ്ങളിൽ കടവും പാപവും വിട്ടുമാറുന്നു; ‘ഭസ്മകുണ്ഡ’ത്തിൽ പവിത്ര ഭസ്മപ്രയോഗം മൂലം പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 9
स्नानकृन् मुच्यते पापान्नमेद्देवं जनार्दनम् एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन
വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അവൻ ദേവൻ ജനാർദനനെ നമസ്കരിച്ചു— “ഹേ ജനാർദന, ഈ പിണ്ഡം ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ഹസ്തത്തിൽ അർപ്പിച്ചു” എന്നു പറയണം.
Verse 10
परलोकगते मह्यमक्ष्यय्यमुपतिष्ठतां गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः
ഞാൻ പരലോകത്തിലേക്ക് ഗമിച്ചാൽ, ഗയാക്ഷേത്രത്തിൽ പിതൃരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്ന അക്ഷയനായ ജനാർദനൻ സ്വയം എന്റെ സമീപത്ത് നിലകൊണ്ട് അചഞ്ചല സഹായിയായിരിക്കട്ടെ.
Verse 11
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋणत्रयात् मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा नमेद्गृध्रेश्वरं नरः
ആ പദ്മനേത്രനായ പ്രഭുവിനെ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ത്രിവിധ ഋണത്തിൽ നിന്ന് തീർച്ചയായും മോചിതനാകുന്നു. മാർകണ്ഡേയേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു, ഗൃധ്രേശ്വരനെയും നമസ്കരിക്കണം.
Verse 12
मूलक्षेत्रे महेशस्य धारायां पिण्डदो भवेत् घ च कपिलेशमित्यादिः, गोप्रचारे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्राद्धे पिण्डप्रदतेति ख भवेदाकाशगङ्गायामैत्यादिः, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति नमेद्भूतेश्वरं नर इति घ गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः
മഹേശന്റെ മൂലക്ഷേത്രത്തിലും ധാരായിലും പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ പിണ്ഡദാതാവിന്റെ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു; കപിലേശ മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളിലും അതേ ഫലം. ചില പാഠങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധകാലത്ത് പിണ്ഡപ്രദാനം ചെയ്യേണ്ടതെന്ന വിധി പറയുന്നു. ആകാശഗംഗയിലും പിണ്ഡദാതാവിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു; ഗൃധ്രകൂടം, ഗൃധ്രവടം, ധൗതപാദം എന്നിവിടങ്ങളിലും (അവൻ) പിണ്ഡദാതാവാകുന്നു. ചില പാഠങ്ങളിൽ ഗോപ്രചാരവും ക്രൗഞ്ചപാദവും പരാമർശിക്കുന്നു; കൂടാതെ ‘മനുഷ്യൻ ഭൂതേശ്വരനെ നമസ്കരിക്കട്ടെ’ എന്ന പാഠവും കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 13
पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च पिण्डदः प्रभासेशन्नमेत् प्रेतशिलायां पिण्डदो भवेत्
പുഷ്കരിണി, കർദമാല, രാമതീർത്ഥം എന്നിവിടങ്ങളിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്ത് പ്രഭാസേശ്വരനെ നമസ്കരിക്കുന്നവന് പ്രേതശിലയിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 14
दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः प्रेतादिरूपा मुक्ताः स्युः पिण्डैर् दत्तैर् मयाखिलाः
ദിവ്യലോകങ്ങളിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഭൂമിയിലും വസിക്കുന്ന പിതൃകൾ—ബന്ധുക്കൾ മുതലായവരോടുകൂടി—പ്രേതാദി അവസ്ഥകളിലായിരുന്നാലും, ഞാൻ നൽകിയ പിണ്ഡങ്ങളാൽ അവർ എല്ലാവരും മോചിതരാകുന്നു.
Verse 15
स्थानत्रये प्रेतशिला गयाशिरसि पावनी प्रभासे प्रेतकुण्डे च पिण्डदस्तारयेत् कुलम्
മൂന്നു സ്ഥലങ്ങളിൽ—പ്രേതശില, ഗയാശിര, കൂടാതെ പ്രഭാസത്തിലെ പാവന പ്രേതകുണ്ഡത്തിൽ—പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവൻ തന്റെ കുലത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 16
वसिष्ठेशन्नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् गयानाभौ सुषुम्णायां महाकोष्ट्याञ्च पिण्डदः
വസിഷ്ഠേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യണം. ഗയാനാഭി, സുഷുമ്നാ, മഹാകോഷ്ഠി എന്നിവിടങ്ങളിലും പിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം.
Verse 17
गदाधराग्रतो मुण्डपृष्ठे देव्याश् च सन्निधौ मुण्दपृष्ठं नमेदादौ क्षेत्रपालादिसंयुतम्
ആരംഭത്തിൽ ദേവിയുടെ സന്നിധിയിലും ഗദാധരൻ (വിഷ്ണു)ന്റെ മുമ്പിലും, ക്ഷേത്രപാലാദികളോടുകൂടിയ മുണ്ഡപൃഷ്ഠത്തെ ആദ്യം നമസ്കരിക്കണം.
Verse 18
पूजयित्वा भयं न स्याद्विषरोगादिनाशनम् ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत् कुलम्
പൂജ ചെയ്താൽ ഭയം ഉണ്ടാകുകയില്ല; വിഷം, രോഗം മുതലായവ നശിക്കും. ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ച് തന്റെ കുലത്തെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Verse 19
सुभद्रां बलभद्रञ्च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम् सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक्
സുഭദ്രയെയും ബലഭദ്രനെയും വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, തുടർന്ന് പുരുഷോത്തമനെ ആരാധിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ എല്ലാ ആഗ്രഹസിദ്ധിയോടും യുക്തനാകും; കുലത്തെ ഉയർത്തി സ്വർഗ്ഗഭാഗം പ്രാപിക്കും.
Verse 20
हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको भवेत्
ഹൃഷീകേശനെ നമസ്കരിച്ച്, അവന്റെ മുമ്പിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യണം. മാധവനെ പൂജിച്ചാൽ വിമാനം സഞ്ചരിക്കുന്ന ദേവതാസമനാകുന്നു.
Verse 21
महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलाञ्च सरस्वतीम् पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगो ऽत्र शास्त्रधीः
മഹാലക്ഷ്മി, ഗൗരി, മംഗളാ, സരസ്വതി എന്നിവരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് പിതൃകളെ ഉദ್ಧരിച്ചാൽ, അവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ വസിക്കും; ഈ ലോകത്തും ശാസ്ത്രബുദ്ധിയോടെ ഐശ്വര്യവും ഭോഗങ്ങളും അനുഭവിക്കും.
Verse 22
ठोत्र झ पुस्तके ऽधिको ऽस्ति प्रेतादिरूपमुक्ता इति ख , ग , घ , ङ , ज च कुलमुद्धृत्य लोकभागिति ग , ज च वशिष्ठेशमित्यादिः, कुलमुद्धृत्य नाकभागित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति देवैर् वैमानिक इति छ द्वादशादित्यमभ्यर्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम् रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्याच्छ्रीकपर्दिविनायकम्
ദ്വാദശ ആദിത്യന്മാരെയും വഹ്നി (അഗ്നി), രേവന്തൻ, ഇന്ദ്രൻ, ശ്രീകപർദി-വിനായകൻ എന്നിവരെയും വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ രോഗാദി പീഡകളിൽ നിന്ന് മുക്തനായി, മരണാനന്തരം സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ച് ദേവന്മാരുടെ ഇടയിൽ വിമാനം സഞ്ചരിക്കുന്നവനാകും.
Verse 23
प्रपूज्य कार्त्तिकेयञ्च निर्विघ्नः सिद्धिमाप्नुयात् सोमनाथञ्च कालेशङ्केदारं प्रपितामहम्
കാർത്തികേയനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ ഉപാസകൻ വിഘ്നമില്ലാതെ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും; കൂടാതെ സോമനാഥൻ, കാലേശൻ, കേദാരൻ, പ്രപിതാമഹൻ എന്നിവരെയും പൂജിക്കണം।
Verse 24
सिद्धेश्वरञ्च रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरम् अष्टलिङ्गानि गुह्यानि पूजयित्वा तु सर्वभाक्
സിദ്ധേശ്വരൻ, രുദ്രേശൻ, രാമേശൻ, ബ്രഹ്മകേശ്വരൻ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഗുഹ്യമായ അഷ്ടലിംഗങ്ങളെ പൂജിച്ചാൽ ഉപാസകൻ സർവ്വശുഭഫലങ്ങളിൽ പങ്കാളിയാകും।
Verse 25
नारायणं वराहञ्च नारसिंहं नमेच्छ्रिये ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नमशेषदम्
ശുഭസമൃദ്ധിക്കായി ഞാൻ നാരായണൻ, വരാഹൻ, നരസിംഹൻ എന്നിവർക്കു നമസ്കരിക്കുന്നു; കൂടാതെ ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-മഹേശൻ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ത്രിപുരഘ്നനെയും, സർവ്വവരദായകനെയും വന്ദിക്കുന്നു।
Verse 26
सीतां रामञ्च गरुडं वामनं सम्प्रपूज्य च सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन्
സീത, രാമൻ, ഗരുഡൻ, വാമനൻ എന്നിവരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ ഉപാസകൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുകയും പിതൃകളെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യും।
Verse 27
देवैः सार्धं सम्प्रपूज्य देवमादिगदाधरम् ऋणत्रयविनिर्मुक्तस्तारयेत् सकलं कुलम्
ദേവന്മാരോടൊപ്പം ആദിഗദാധരനായ ദൈവത്തെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ ഉപാസകൻ ത്രിവിധ ഋണങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി സമസ്ത കുലത്തെയും മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിയും।
Verse 28
देवरूपा शिला पुण्या तस्माद्देवमयी शिला गयायां नहि तत् स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते
ദേവരൂപം ധരിച്ച ശില പുണ്യദായിനിയാണ്; അതിനാൽ ആ ശില തന്നെ ദേവമയസ്വരൂപം. ഗയയിൽ തീർത്ഥമില്ലാത്ത സ്ഥലം ഒന്നുമില്ല.
Verse 29
यन्नाम्ना पातयेत् पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्याङ्गारकेश्वरम्
ഏത് പുണ്യനാമം ഉച്ചരിച്ച് പിണ്ഡം അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ കർമ്മം തന്നെയാണ് പരേതനെ ശാശ്വത ബ്രഹ്മത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്. ഫൽഗ്വീശൻ, ഫൽഗുചണ്ഡി, അങ്കാരകേശ്വരൻ എന്നിവരെ നമസ്കരിച്ചു വിധി ചെയ്യണം.
Verse 30
मतङ्गस्य पदे श्राद्धी भरताश्रमके भवेत् हंसतीर्थे कोटितीर्थे यत्र पाण्डुशिलान्नदः
മതംഗന്റെ പാദമുദ്രസ്ഥാനത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം; അതുപോലെ ഭരതാശ്രമത്തിലും. ഹംസതീർത്ഥത്തിലും കോടിതീർത്ഥത്തിലും—പാണ്ഡുശിലാ എന്ന നദി ഒഴുകുന്നിടത്ത്—അവിടെയും ശ്രാദ്ധം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.
Verse 31
तत्र स्यादग्निधारायां मधुस्रवसि पिण्डदः रुद्रेशं किलिकिलेशं नमेद्वृद्धिविनायकम्
അവിടെ ‘അഗ്നിധാരാ’, ‘മധുസ്രവസ്’ എന്നും ‘പിണ്ഡദ’ എന്നും (വിധി നിർവഹിക്കുമ്പോൾ) രുദ്രേശൻ, കിലികിലേശൻ, വൃദ്ധിവിനായകൻ എന്നിവരെ നമസ്കരിക്കണം.
Verse 32
पिण्डदो धेनुकारण्ये पदे धेनोर् नमेच्च गाम् पूजयित्वाथेति क , घ , ङ , ज च नमेद्बुद्धिविनायकमिति ख , ग , छ च नमेद्वृद्धविनायकमिति घ सर्वान् पितॄंस्तारयेच्च सरस्वत्याञ्च पिण्डदः
ധേനുകാരണ്യത്തിൽ പിണ്ഡദാതാവ് പശുവിന്റെ പാദമുദ്രസ്ഥാനത്ത് നമസ്കരിക്കുകയും പശുവിനെയും വന്ദിക്കുകയും വേണം. പശുവിനെ പൂജിച്ചതിന് ശേഷം നിശ്ചിത മന്ത്രവാക്യങ്ങൾ ജപിക്കണം—“ബുദ്ധിവിനായകായ നമഃ” എന്നു പറഞ്ഞു നമസ്കരിക്കണം, “വൃദ്ധിവിനായകായ നമഃ” എന്നു പറഞ്ഞും നമസ്കരിക്കണം. ഇങ്ങനെ പിണ്ഡദാതാവ് സർവ്വ പിതൃകളെയും തരിപ്പിച്ച്, സരസ്വതിയെയും കൂടി ആരാധിക്കണം.
Verse 33
सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने नमेद्देवीं सरस्वतीम् त्रिसन्ध्याकृद्भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः
സന്ധ്യോപാസന നടത്തി സായാഹ്നത്തിൽ ദേവി സരസ്വതിയെ നമസ്കരിക്കണം. ത്രിസന്ധ്യാകർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനാകും.
Verse 34
गयां प्रदक्षिणीकृत्य गयाविप्रान् प्रपूज्य च अन्नदानादिकं सर्वं कृतन्तत्राक्षयं भवेत्
ഗയയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ഗയയിലെ ബ്രാഹ്മണരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ, അവിടെ ചെയ്ത അന്നദാനം മുതലായ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും അക്ഷയഫലദായകമാകും.
Verse 35
स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवमादिदेवं गदाधरम् गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम्
സ്തുതി ചെയ്ത് പിന്നെ ആദിദേവനായ ഗദാധരനെ ഹൃദയപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിക്കണം—ഗയാവാസിയായ ഗദാധരൻ പിതൃമുതലായവർക്ക് ഗതി നൽകുന്നവൻ.
Verse 36
धर्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम् देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्
ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയുടെ പ്രാപ്തിക്കായി ഞാൻ യോഗദാതാവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു—അവൻ ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, ബുദ്ധി, പ്രാണൻ, അഹങ്കാരം എന്നിവയിൽ നിന്നു രഹിതൻ.
Verse 37
नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम् आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम्
നിത്യശുദ്ധനും പരിപൂർണ്ണബുദ്ധിയുക്തനും ആയ സത്യബ്രഹ്മത്തെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; ആനന്ദസ്വരൂപനായ അദ്വയദേവൻ ദേവന്മാരാലും ദാനവന്മാരാലും വന്ദിതനാണ്.
Verse 38
देवदेवीवृन्दयुक्तं सर्वदा प्रणमाम्यहम् कलिकल्मषकालार्तिदमनं वनमालिनम्
ദേവദേവീവിഭാഗങ്ങളോടുകൂടിയവനും, കലിയുടെ കല്മഷവും കാലദുഃഖവും ശമിപ്പിക്കുന്നവനും, വനമാല ധരിച്ചവനുമായ പ്രഭുവിനെ ഞാൻ സദാ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 39
पालिताखिललोकेशं कुलोद्धरणमानसम् व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्माविभक्तात्मानमात्मनि
സകല ലോകങ്ങളുടെ നാഥനും, സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ പരിപാലകനും, കുലോദ്ധാരണത്തിൽ ഏകാഗ്രചിത്തനുമായ—വ്യക്തവും അവ്യക്തവും ആയി ഭാസിച്ചാലും സ്വാത്മത്തിൽ അവിഭക്തനായിരിക്കുന്ന—ആ പ്രഭുവിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 40
स्थितं स्थिरतरं सारं वन्दे घोराघमर्दनम् आगतो ऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधरः
അത്യന്തം സ്ഥിരനും പരമസാരസ്വരൂപനും, ഭീകരപാപങ്ങളെ മർദിക്കുന്ന പ്രഭുവിനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു। ദേവാ! പിതൃകാര്യത്തിനായി ഞാൻ ഗയയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; നീ ഗദാധരനാണ്।
Verse 41
त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणो ऽहमृणत्रयात् द्धबुद्धियुक्तमिति घ , छ च कालार्तिनाशनमिति घ कालार्तिदलनमिति ग , ङ , घ , ज च पालिताखिलदेवेशमिति घ स्थिततरमिति ग , घ , ङ च वन्देहमरिमर्दनमिति ङ वन्दे संसारमर्दनमिति ज साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस् तथा
ഇവിടെയും ഇപ്പോഴും നീ എന്റെ സാക്ഷിയായിരിക്കണമേ; അങ്ങനെ ദേവഋണം, ഋഷിഋണം, പിതൃഋണം എന്ന ത്രിഋണങ്ങളിൽ നിന്ന് ഞാൻ അനൃണനാകട്ടെ। (ചില പാഠാന്തരങ്ങൾ: “ദൃഢബുദ്ധിയുക്തം”; “കാലാർതിനാശനം/കാലാർതിദലനം”; “പാലിതാഖിലദേവേശം”; “സ്ഥിതതരം”; “അരിമർദനത്തെ വന്ദിക്കുന്നു/സംസാരമർദനത്തെ വന്ദിക്കുന്നു”.) കൂടാതെ ബ്രഹ്മാവും ഈശാനൻ (ശിവൻ) മുതലായ ദേവന്മാരും എന്റെ സാക്ഷികളാകട്ടെ।
Verse 42
मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक्
ഞാൻ ഗയയിൽ എത്തി പിതൃകളുടെ നിഷ്കൃതി (പ്രായശ്ചിത്തവും മോചനവും) നിർവഹിച്ചു. ഗയാമാഹാത്മ്യം പാരായണം ചെയ്ത് ശ്രാദ്ധാദി കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവൻ ബ്രഹ്മലോകഭാഗിയായിത്തീരും।
Verse 43
पितॄणामक्षयं श्राद्धमक्षयं ब्रह्मलोकदम्
പിതൃന്മാർക്കായി ചെയ്യുന്ന ഈ ശ്രാദ്ധം പുണ്യഫലത്തിൽ അക്ഷയമാണ്; അക്ഷയഫലമായി ഇത് ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തി നൽകുന്നു।
Bathing in the great river while reciting the Gāyatrī, followed by Sandhyā worship, and then morning śrāddha with piṇḍa-dāna with Gāyatrī placed foremost.
It assigns specific salvific effects to tīrtha-stations (yoni-dvāra non-return symbolism, Vaitaraṇī cow uplifting twenty-one generations, darśana removing ṛṇa-traya) and culminates in akṣaya-śrāddha and Gadādhara-prayer aimed at dharma-artha-kāma-mokṣa.
Gadādhara (Viṣṇu at Gayā) is invoked as witness and savior for pitṛ-kārya, the remover of the threefold debt, and the giver of puruṣārthas, anchoring the rite in both devotion and doctrinal soteriology.
The chapter preserves recensional variants and manuscript notes (e.g., absent or added lines in specific manuscript groups), indicating a living ritual-text tradition with localized readings.