Adhyaya 43: The Caitra Dvādaśī Observance and the Ritual Procedure for Worship of Vāmana
Caitra-dvādaśī-vrataḥ Vāmana-pūjā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna) with Exemplary Royal Narrative
ໃນກອບການສອນລະຫວ່າງ ວຣາຫະ–ປຣິຖະວີ ບົດນີ້ອະທິບາຍວິທີປະຕິບັດວຣະຕະ (vrata-vidhi) ສໍາລັບວັນ ດວາດະຊີ (Dvādaśī) ໃນເດືອນ ໄຈຕຣາ (Caitra)។ ໃຫ້ອົດອາຫານ ແລະເຮັດອັງກະບູຊາ (aṅga-pūjā) ແດ່ ຈະນາຣະດະນ/ວິສນຸ ໂດຍກໍານົດນາມສັກສິດຕາມສ່ວນຕ່າງໆຂອງພຣະວະກາຍ. ຕໍ່ມາຕັ້ງຄູ່ກຸມພະຫັນໄປທາງທິດເໜືອ ແລະປະດິດສະຖານຮູບ ວາມະນະ (Vāmana) ທອງຄໍາ (ຮູບນ້ອຍ, ຍັຊໂຍປະວີຕສີຂາວ)។ ມີການລາຍການເຄື່ອງປະກອບພິທີ—ກຸນດິກາ, ຮົ່ມ, ເກີບ, ມາລາ, ແລະອາສະນະ—ແລະສັ່ງໃຫ້ຖວາຍທານແກ່ພຣາຫມະນດ້ວຍຄໍາເຊີນຕາມແບບ. ເລື່ອງຕົວຢ່າງ: ກະສັດ ຫຣະຍັສວະ ປາຖະນາບຸດ ໄດ້ຮັບຄໍາແນະນໍາຈາກ ຫຣິ ຜູ້ປອມເປັນພຣາຫມະນ ໃຫ້ປະຕິບັດພິທີນີ້ ແລະໄດ້ກໍາເນີດ ກຸວະລາສວະ. ທ້າຍບົດກ່າວຜົນບຸນ: ໄດ້ລູກ, ຊັບສົມບັດ, ຟື້ນຄືນອໍານາດກະສັດ, ແລະຫຼັງຕາຍໄປສູ່ໂລກຂອງວິສນຸ; ຊີ້ວ່າລະບຽບທໍາມະເປັນຫຼັກຄໍາຈຸນຄວາມມັ່ນຄົງແຫ່ງແຜ່ນດິນ.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 43
Verse 1
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥
ດຸຣວາສາ ກ່າວວ່າ: ຢ່າງນັ້ນແທ້ ໂອ ມຸນີ; ໃນເດືອນໄຈຕຣາ ເມື່ອຕັ້ງຈິດປະກາດປະຕິຍານສຳລັບວັນດວາດາຊີແລ້ວ ຄວນອົບພົວສິນອົດອາຫານ ແລ້ວຈຶ່ງນະມັດສະການ ຈະນາຣະດະນະ ພຣະເທວະເທວະ.
Verse 2
वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥
ຄວນນະມັດສະການພຣະບາດດ້ວຍຄຳວ່າ “ວາມະນາຍ”; ແລະນະມັດສະການສ່ວນແອວດ້ວຍ “ວິສນະເວ”. ດ້ວຍ “ວາສຸເທວະ” ຄວນບູຊາທ້ອງ, ອົກ, ແລະກາຍທັງໝົດໃຫ້ຄົບຖ້ວນ.
Verse 3
कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥
ຄວນບູຊາຄໍເປັນ “ວິສວະກຣິດ”; ແລະບູຊາສີສະເປັນ “ວະໂຍມະຣູປິນ”. ແຂນທັງສອງຄວນບູຊາເປັນ “ວິສວະຊິດ”; ສ່ວນສັງຂະ ແລະ ຈັກກະ ຄວນເຄົາລົບດ້ວຍຊື່ຂອງມັນເອງ.
Verse 4
अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥
ເມື່ອໄດ້ບູຊາພຣະເທວະເທວະຜູ້ເປັນນິລັນດອນ ຕາມພິທີນີ້ແລ້ວ ຈົ່ງວາງຄຸມພະນ້ຳໄວ້ຂ້າງໜ້າ ດັ່ງເກົ່າ ໃຫ້ຫັນໄປທາງເໜືອຂອງທິດຕາເວັນອອກ ພ້ອມຄູ່ຂອງມັນ।
Verse 5
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥
ເມື່ອອັນປັນຍາຊົນໄດ້ອັນເຊີນປະດິດຕັ້ງຮູບວາມະນະທອງ ໃນພາຊະນະທີ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ກ່ອນແລ້ວ ຈົ່ງປັ້ນຕາມກຳລັງໃຫ້ເປັນຮູບນ້ອຍ (ຮູບຄົນເຕັ້ຍ) ແລະໃຫ້ສວມສາຍຍັດຍະໂຍປະວີຕະສີຂາວ।
Verse 6
कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥
ຈົ່ງວາງຄຸນດິກາ (ພາຊະນະນ້ຳ) ໄວ້ຂ້າງກາຍ ແລະວາງຮົ່ມນ້ອຍກັບເກີບຄູ່ໜຶ່ງດ້ວຍ; ພ້ອມທັງຈັດວາງອັກຊາມາລາ (ສາຍລູກປັດ) ແລະໂດຍສະເພາະ ຈົ່ງວາງວຶຣສິກາ ໃຫ້ເປັນອີກລາຍການໜຶ່ງ।
Verse 7
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥
ໃນຕອນເຊົ້າ ເມື່ອຈັດພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງປະກອບເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ຈົ່ງໃຫ້ນຳໄປມອບແກ່ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ (ພຣາຫມັນ) ແລະຈົ່ງກ່າວວ່າ «ຂໍໃຫ້ພຣະວິສນຸ ຜູ້ມີຮູບນ້ອຍລະອຽດ ຈົ່ງພໍພຣະໄທ»।
Verse 8
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥
ພິທີການປາຣະດຸຣພາວ (ການປາກົດ) ນີ້ ເມື່ອປະກອບຄູ່ກັບຊື່ເດືອນ ຖືກປະກາດໃນທຸກແຫ່ງດ້ວຍຖ້ອຍຄຳວ່າ «ຂໍໃຫ້ພຣະອົງພໍພຣະໄທ»—ນີ້ແມ່ນວິທີທີ່ກຳນົດໄວ້।
Verse 9
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥
ເຂົາໄດ້ຍິນອີກວ່າ ໃນການກ່ອນມີກະສັດ ຫຣິຍະສະວະ ເປັນເຈົ້າແຜ່ນດິນ. ເພາະບໍ່ມີລູກຊາຍ ພຣະອົງຈຶ່ງປະພຶດຕະປະສະຍາ ປາຖະນາລູກຊາຍ—ຜູ້ມີຊັບສິນແມ່ນບຸນຕະປະສະຍາ.
Verse 10
तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥
ໂອ ມຸນິຜູ້ປະເສີດ! ໃນຂະນະທີ່ພຣະອົງກຳລັງປະພຶດວັດນັ້ນເພື່ອໄດ້ລູກຊາຍ ພຣະຫຣິ (Hari) ໄດ້ມາກ່ອນ ໂດຍຮັບຮູບເປັນພຣາຫມັນ.
Verse 11
उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥
ພຣະອົງ (ພຣາຫມັນ) ກ່າວວ່າ: “ໂອ ກະສັດ, ໂດຍຕະປະສະຍາ ທ່ານຕັ້ງໃຈສິ່ງໃດ ໂອ ຜູ້ເປັນນາຍ?” ກະສັດຕອບວ່າ: “ເພື່ອລູກຊາຍ” ແລ້ວພຣາຫມັນກໍກ່າວຕອບຮັບ.
Verse 12
इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥
ພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: “ໂອ ກະສັດ, ຈົ່ງເຮັດຕາມພິທີທີ່ກຳນົດນີ້ໃຫ້ຖືກຕ້ອງ.” ເມື່ອກ່າວແລ້ວ ພຣະເຈົ້າກໍຫາຍໄປຈາກສາຍຕາໃນພິບຕາດຽວ.
Verse 13
राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥
ກະສັດກໍໄດ້ເຮັດຕາມໂດຍໄວ ແຕ່ງຕັ້ງພຣາຫມັນນັ້ນເປັນປຸໂຣຫິດຜູ້ມີມັນຕຣາຖືກຕ້ອງ ສຳລັບພວກທະວິຊະ. ອີກທັງພຣະອົງຍັງໄດ້ມອບການອຸປະຖຳແກ່ຄົນຍາກຈົນ ຄື ຈະໂຍຕິຣ ກາຣກະ ຜູ້ມີປັນຍາ.
Verse 14
यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥
ເຊັ່ນດຽວກັບ ອາດິຕິ ແມ່ນແມ່ນບໍ່ມີລູກ ແຕ່ຄວາມເປັນລູກໄດ້ເກີດຂຶ້ນໂດຍຕົນເອງ; ໂອ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ, ໂດຍສັດຈະນັ້ນ ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າມີບຸດອັນປະເສີດເຊັ່ນກັນ.
Verse 15
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥
ໂອ ມຸນີ, ເມື່ອໄດ້ຖວາຍທານຕາມວິທີການທີ່ກຳນົດໄວ້ ບຸດກໍເກີດແກ່ລາວ—ມີນາມລືຊາວ່າ ກຸວະລາສະວະ, ເປັນຈັກກະວັດຕິນຜູ້ມີພະລັງອັນໃຫຍ່.
Verse 16
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥
ຜູ້ບໍ່ມີບຸດ ຈະໄດ້ບຸດ; ຜູ້ຍາກຈົນ ຈະໄດ້ຊັບ. ຜູ້ສູນເສຍອານາຈັກ ຈະໄດ້ອານາຈັກຄືນ; ແລະຜູ້ຕາຍ ຈະໄປສູ່ພຣະວິສນຸປຸຣະ.
Verse 17
कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥
ໄດ້ສັນລະເສີນ ແລະລະລຶກຄຸນຢູ່ທີ່ນັ້ນເປັນເວລາດົນ, ແລ້ວຈຶ່ງມາສູ່ສະພາບມະນຸດຢູ່ນີ້; ຜູ້ນັ້ນຈະເປັນຈັກກະວັດຕິນຜູ້ມີປັນຍາ ເຫມືອນຢະຍາຕິ ບຸດຂອງນາຫຸສະ.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated dharma—fasting, disciplined worship, and structured giving (dāna)—as a stabilizing social mechanism that yields prosperity and continuity (e.g., offspring and kingship). Within the Varāha–Pṛthivī horizon, such rule-bound conduct is implied to support terrestrial order by aligning human action with a normative cosmic-ritual structure.
The rite is specified for the month of Caitra and the lunar day Dvādaśī. The procedure includes upavāsa (fasting) and morning-time gifting (prabhāte), indicating a timed ritual sequence.
Environmental ethics are not explicit as landscape management in this excerpt; instead, the chapter presents an indirect model where dharmic restraint (upavāsa), ordered ritual space (directional kumbha placement), and redistribution through dāna maintain societal coherence. In Purāṇic logic, this coherence is a component of Pṛthivī’s stability—human discipline functioning as an early idiom of ‘terrestrial balance’ through norm-governed living.
The narrative references King Haryaśva (a ruler without a son), the sage Durvāsā as the instructing voice in the ritual section, Hari/Viṣṇu appearing in brāhmaṇa form, and the resulting son Kuvalāśva described as a cakravartin. Yayāti and Nāhuṣa are invoked as comparative exemplars of imperial status.