Mantra 23
Rishi: Yājñavalkya (traditional)
Devata: Soma (Rājan); also Prasava/impeller (Savitṛ-bandhu)
Chandas: Yajus with embedded ṛc-like cadence
Samhita Patha (Devanagari)
वाज॑स्ये॒मं प्र॑स॒वः सु॑षु॒वेऽग्रे॒ सोम॒ᳪ राजा॑न॒मोष॑धीष्व॒प्सु । ता अ॒स्मभ्यं॒ मधु॑मतीर्भवन्तु व॒यᳪ रा॒ष्ट्रे जा॑गृयाम पु॒रोहि॑ता॒: स्वाहा॑
Transliteration
vā́jasyémaṃ prasaváḥ suṣuvé’gré sómaṃ rā́jānam óṣadhīṣv apsú | tā́ asmábhyaṃ mádhumatīr bhavantu vayáṃ rāṣṭré jāgṛyāma puróhitāḥ svā́hā
Translation
This impulse of strength hath pressed, in the beginning, King Soma in the plants, in the waters. May those (plants and waters) be honeyed unto us; may we, as fore-placed guardians, keep watch within the realm—Svāhā!
Padapatha (Word Analysis)
वाजस्य । इमम् । प्रसवः । सुषुवे । अग्रे । सोमम् । राजानम् । ओषधीषु । अप्सु । ताः । अस्मभ्यम् । मधुमतीः । भवन्तु । वयम् । राष्ट्रे । जागृयाम । पुरोहिताः । स्वाहा ।
Word by Word
वाजस्यof strength / of prize (vāja)
वाजस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootवाज (प्रातिपदिक)
इमम्this
इमम्:
कर्म
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रसवःthe impelling / the instigation
प्रसवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootप्रसव (प्रातिपदिक; √सू/√सुव् ‘to impel/bring forth’ से भाव)
सुषुवेhas pressed out / produced
सुषुवे:
क्रिया
TypeVerb
Root√सू (सुव्) ‘to press out/produce (Soma)’
अग्रेat first / in the beginning
अग्रे:
अधिकारण (काल/स्थान)
TypeIndeclinable (adverbial use of loc.)
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
सोमम्Soma
सोमम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
राजानम्the king
राजानम्:
कर्म (सोमम् का विशेषण/अप्पोज़िशन)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
ओषधीषुamong the plants
ओषधीषु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootओषधि (प्रातिपदिक)
अप्सुin the waters
अप्सु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
ताःthey (those)
ताः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्मभ्यम्for us
अस्मभ्यम्:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मधुमतीःhoneyed / sweet
मधुमतीः:
कर्तृ-विशेषण (ताः का)
TypeAdjective
Rootमधुमत् (प्रातिपदिक)
भवन्तुlet (them) be / become
भवन्तु:
क्रिया
TypeVerb
Root√भू ‘to be/become’
वयम्we
वयम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
राष्ट्रेin the realm / kingdom
राष्ट्रे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootराष्ट्र (प्रातिपदिक)
जागृयामmay we be vigilant / may we keep watch
जागृयाम:
क्रिया
TypeVerb
Root√जागृ ‘to be awake/watch’
पुरोहिताःas purohitas / household priests
पुरोहिताः:
कर्तृ-सम्बन्ध (वयम् का विशेषण/अप्पोज़िशन)
TypeNoun
Rootपुरोहित (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā (oblatory exclamation)
स्वाहा:
(यज्ञीय-उद्गार; कारक-अनुपपन्न)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/उद्गार)
Entities Mentioned
S
Soma (Rājan)P
Prasava / Savitṛ-bandhu (the Impeller)Ā
Āpas (Waters)O
Oṣadhayaḥ (Plants)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes