Mantra 42
Rishi: Ṛgvedic Pūṣan tradition; Vājasaneyī transmission.
Devata: Pūṣan.
Chandas: Jagatī/Tr̥ṣṭubh-mixed tendency (source-dependent; requires metrical verification against the Ṛgvedic original).
Samhita Patha (Devanagari)
प॒थस्प॑थ॒: परि॑पतिं वच॒स्या कामे॑न कृ॒तो अ॒भ्या॒नड॒र्कम् । स नो॑ रासच्छु॒रुध॑श्च॒न्द्राग्रा॒ धियं॑ – धियᳪ सीषधाति॒ प्र पू॒षा
Transliteration
pathás-patháḥ pári-patiṁ vacasyā́ḥ kā́mena kr̥tó abhy-ānáḍ-ṛ́kam | sá no rāsac churúdhaś candrā́grā dhíyaṁ—dhíyaṁ sīṣadhāti prá pū́ṣā
Translation
The guardian of every path, to be invoked with speech, fashioned by desire, advancing with hymn. May he bestow on us increase with shining foremost gifts; Pūṣan impels our thought—our thought—forward.
Padapatha (Word Analysis)
पथः-पथः । परि-पतिम् । वचस्याः । कामेन । कृतः । अभि-आनट्-ऋकम् । सः । नः । रासत् । शु-रुधः । चन्द्र-अग्राः । धियम् । धियम् । सीषधाति । प्र । पूषा
Word by Word
पथःof the path
पथः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootपथ (प्रातिपदिक) / पन्था
पथःof the path
पथः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootपथ (प्रातिपदिक) / पन्था
परिaround, all about
परि:
(क्रियाविशेषण/उपसर्ग)
TypeIndeclinable
Rootपरि
पतिम्lord, master
पतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
वचस्याto be addressed/praised with speech
वचस्या:
कर्तृ (अध्याहृत ‘सः’ का विशेषण)
TypeAdjective
Rootवचस्य (प्रातिपदिक)
कामेनwith desire; by wish
कामेन:
करण
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
कृतःmade, fashioned
कृतः:
कर्तृ/विशेषण (अध्याहृत ‘सः’)
TypeParticiple (Adjective)
Rootकृ (धातु) → कृत (कृदन्त, क्त)
अभिtowards, upon
अभि:
(क्रियाविशेषण/उपसर्ग)
TypeIndeclinable
Rootअभि
आनडर्कम्the ‘ānadaŕka’ (a Vedic term; often taken as a kind of vehicle/animal or implement)
आनडर्कम्:
कर्म
TypeNoun
Rootआनडर्क (प्रातिपदिक; वैदिक)
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
नःto us / our
नः:
सम्प्रदान (दातृ-सम्बन्ध) / सम्बन्ध
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
रासत्may he give
रासत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootरा (धातु) / रास् (वैदिक प्रयोग)
शुरुधःprotections/shelters (Vedic: ‘defences, aids’)
शुरुधः:
कर्म
TypeNoun
Rootशुरुध् (प्रातिपदिक; वैदिक)
चand
च:
(समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच
चन्द्राग्राःmoon-tipped / having bright points
चन्द्राग्राः:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचन्द्राग्र (प्रातिपदिक; समास)
धियम्thought, insight
धियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootधि (प्रातिपदिक)
धियम्thought, insight
धियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootधि (प्रातिपदिक)
सीषधातिsets in order / strengthens
सीषधाति:
क्रिया
TypeVerb
Rootसीषध् (धातु; वैदिक ‘to strengthen/impel/prepare’)
प्रforth, forward
प्र:
(क्रियाविशेषण/उपसर्ग)
TypeIndeclinable
Rootप्र
पूषाPūṣan (the god Pūṣā)
पूषा:
कर्तृ
TypeNoun (Deity name)
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
P
PūṣanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes