Mantra 2
Rishi: Uncertain without anukramaṇī; Vājasaneyin tradition.
Devata: Agni; associated duals: Night-and-Dawn; Heaven-and-Earth.
Chandas: Triṣṭubh-like; requires metrical verification.
Samhita Patha (Devanagari)
नक्तो॒षासा॒ सम॑नसा॒ विरू॑पे धा॒पये॑ते॒ शिशु॒मेक॑ᳪ समी॒ची । द्यावा॒क्षामा॑ रु॒क्मो अ॒न्तर्वि भा॑ति दे॒वा अ॒ग्निं धा॑रयन्द्रविणो॒दाः
Transliteration
náktōṣásā sámanasā vírūpe dhā́payete śíśum ékaṃ samīcī́ | dyā́vākṣā́mā rukmó antár ví bhāti devā́ agníṃ dhārayann draviṇodā́ḥ
Translation
Night and Dawn, of one mind though of differing form, together suckle one child. Between Heaven and Earth the golden one shines forth within; the Gods, bestowers of wealth, upheld Agni.
Padapatha (Word Analysis)
नक्तो॒षासा॑ । सम॑नसा । विरू॑पे । धा॒पये॑ते । शिशु॑म् । एक॑म् । स॒मी॒ची इति॑ । द्यावा॒-क्षामा॑ । रु॒क्मः । अ॒न्तः । वि । भा॑ति । दे॒वाः । अ॒ग्निम् । धा॒र॒य॒न् । द्र॒वि॒णो॒-दाः ।
Word by Word
नक्तःNight (as a deity)
नक्तः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootनक्त (प्रातिपदिक)
उषासौthe two Dawns / Dawn-pair
उषासौ:
कर्तृ
TypeNoun
Rootउषस् (प्रातिपदिक)
समनसाof one mind, concordant
समनसा:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootसमनस् (प्रातिपदिक)
विरूपेof different forms
विरूपे:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootविरूप (प्रातिपदिक)
धापयेतेthey cause to suck / they nourish
धापयेते:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा/धापय् (धातु; causative of √धा ‘to place/put’)
शिशुम्the child
शिशुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशिशु (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
समीचीmoving/acting together; mutually facing; in due order
समीची:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootसमीचि (प्रातिपदिक)
द्यावाक्षामाHeaven and Earth
द्यावाक्षामा:
अधिकारण/कर्तृ (वाक्यानुसार)
TypeNoun
Rootद्यावा-क्षामा (द्वन्द्व-समास; द्यौ/दिव् + क्षामा)
रुक्मःthe golden (one) / the shining ornament (i.e., the Sun/Agni as radiant)
रुक्मः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootरुक्म (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin, inside
अन्तः:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअन्तर् (अव्यय/उपसर्गार्थ)
विapart, forth, widely
वि:
क्रिया-विशेषक
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
भातिshines
भाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√भा (दीप्तौ)
देवाःthe gods
देवाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni (fire)
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
धारयन्bearing, holding
धारयन्:
कर्तृ-विशेषण
TypeVerb (participle)
Root√धृ (धारणे)
द्रविणोदाःgivers of wealth
द्रविणोदाः:
कर्तृ-विशेषण
TypeNoun/Adjective
Rootद्रविणोदा (समास; द्रविण + √दा ‘to give’)
Entities Mentioned
A
AgniN
Naktā (Night)U
Uṣas (Dawn)D
Dyāvā (Heaven)K
Kṣāmā/Pṛthivī (Earth)D
Devāḥ (Gods) as draviṇodāḥRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes