Shloka 42

समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः

March to the Seacoast and Encampment at the Shore

Devanagari script

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।।।

Transliteration

kapibhyām uhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau | mahādbhyām iva saṃspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau ||

Translation

ເມື່ອຖືກວານອນສອງຕົວພາອຸ້ມຊ່ວຍໄປ ບຸລຸດຜູ້ປະເສີດທັງສອງນັ້ນກໍສ່ອງສະຫວ່າງຜ່ອງໃສ—ດຸດດວງຈັນແລະດວງອາທິດ ເມື່ອຖືກກຣະຫະອັນໃຫຍ່ສອງດວງແຕະຕ້ອງ.

Word by Word

• तम्: to him
• तम्: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• अङ्गदगतः: mounted on/with Angada
• अङ्गदगतः: कर्ता (Karta—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अङ्गद + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त ‘गत’; समास: अङ्गदं गतः (द्वितीया-तत्पुरुष)

• रामम्: Rama
• रामम्: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• शुभया: with auspicious
• शुभया: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘गिरा’ इत्यस्य विशेषण

• गिरा: speech/words
• गिरा: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: गिर् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• उवाच: said/spoke
• उवाच: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• परिपूर्णार्थः: fully resolved in purpose
• परिपूर्णार्थः: कर्ता (Karta—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परि + पूर्ण + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: परिपूर्णः अर्थः यस्य/परिपूर्णार्थः (कर्मधारय—‘one whose purpose is fully formed’)

• स्मृतिमान्: mindful/with good memory
• स्मृतिमान्: कर्ता (Karta—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्मृति + मत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त; ‘having memory’

• प्रतिभानवान्: intelligent/quick-witted
• प्रतिभानवान्: कर्ता (Karta—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रतिभान + वत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वतुप्-प्रत्ययान्त; ‘having presence of mind/intuition’

Context

When Rama and Lakshmana, the best among men were borne by Hanuman and Angada they were shining like the planets Jupiter and Venus conjoined with Sun and Moon.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Sun (bhāskara)
• Moon (candra)
• Planets (graha)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is supported through devoted assistance: the righteous leaders are upheld—literally and symbolically—by capable allies who serve the cause without ego.

What is the narrative situation?

Rāma and Lakṣmaṇa are carried forward by two leading vānaras (traditionally identified here as Hanumān and Aṅgada), and the poet describes their splendor through a celestial comparison.

Which character virtue is emphasized?

Devotional strength (bhakti with capability): allies use their power to elevate and protect dharma’s leaders.