Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
अयोध्याकाण्ड
ຫຼັງຈາກພັກຄ່ຳຄືນຢູ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ ທີ່ຄ່າຍເກົ່າອັນພຣະຣາມເຄີຍພັກ ພຣະພະຣະຕະຕື່ນໃນຍາມອາລຸນ ແລະໃຫ້ພຣະສັດຣຸຄນໄປເຊີນກຸຫະ ຫົວໜ້ານິສາດ ເພື່ອຈັດການຂ້າມຝັ່ງໃຫ້ກອງທັບທີ່ກຳລັງເດີນທາງ. ພຣະສັດຣຸຄນທູນວ່າພຣະອົງຕື່ນຢູ່ແລ້ວ ແລະກຳລັງລະລຶກເຖິງພຣະຣາມ; ໃນຂະນະນັ້ນ ກຸຫະກໍມາຮອດດ້ວຍມືປະນົມ ຖາມເຖິງຄວາມສະດວກສະບາຍຂອງກອງທັບ. ພຣະພະຣະຕະຜູ້ນອບນ້ອມຕໍ່ພຣະປະສົງຂອງພຣະຣາມ ຈຶ່ງຂໍໃຫ້ຊາວປະມົງຂອງກຸຫະຊ່ວຍພາຂ້າມດ້ວຍເຮືອ. ກຸຫະອອກຄຳສັ່ງຢ່າງວ່ອງໄວໃຫ້ຍາດພີ່ນ້ອງ; ເຮືອຖືກລາກລົງນ້ຳ ແລະຕາມພຣະບັນຊາຫຼວງ ມີເຮືອຫ້າຮ້ອຍລຳມາຊຸມຮວມຈາກທຸກທິດ ລວມທັງເຮືອ “ສວາສຕິກະ” ທີ່ປະດັບງາມ ມີກະດິ່ງ ໃບເຮືອ ທຸງ ແລະໂຄງສ້າງແຂງແຮງ. ກຸຫະເອງນຳເຮືອມົງຄຸນທີ່ມີຮົ່ມຂາວມາ. ການຂຶ້ນເຮືອເປັນລຳດັບ: ພຣາຫມັນແລະປຸໂຣຫິດກ່ອນ, ຕາມດ້ວຍພຣະພະຣະຕະແລະພຣະສັດຣຸຄນ, ແລ້ວພຣະມະເຫສີ—ເກົາສະລະຍາ, ສຸມິຕຣາ ແລະສະຕຣີວັງອື່ນໆ—ຈາກນັ້ນຈຶ່ງເປັນລົດ ເສບຽງ ແລະສິ່ງຂອງ. ທ່າມກາງສຽງຄຶກຄື້ນຂອງການຮື້ຄ່າຍແລະຂົນຂອງ ກອງເຮືອເຄື່ອນໄປຢ່າງໄວ; ບາງລຳບັນທຸກສະຕຣີ, ບາງລຳບັນທຸກມ້າ, ສັດລາກຈູງ ແລະຊັບສົມບັດ. ຜູ້ທີ່ບໍ່ທັນຂຶ້ນເຮືອ ຂ້າມດ້ວຍແພ, ດ້ວຍໝໍ້ ຫຼືວ່າຍນ້ຳ. ຊ້າງທີ່ມີທຸງ ຖືກຄວານຊ້າງຄຸມດ້ວຍຕະຂໍ ລຸຍນ້ຳດັ່ງພູເຂົາມີທຸງຢູ່ຍອດ. ເມື່ອຂ້າມໃນເວລາມົງຄຸນ “ໄມຕຣະມຸຫູຣຕະ” ແລ້ວ ກອງທັບຮອດປ່າປຣະຍາກ; ພຣະພະຣະຕະຕັ້ງຄ່າຍ ແລະໄປພ້ອມປຸໂຣຫິດເພື່ອນົບນ້ອມພົບພຣະລິສີຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ພຣະພາຣະດວາຊ ເຫັນກຸດິນ້ອຍໆ ແລະພົງໄພອັນງາມຂອງອາສຣົມ.
Shlokas
Verse 1
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
ເມື່ອໄດ້ພັກຄ່ຳຄືນຢູ່ທີ່ນັ້ນເທິງຝັ່ງແມ່ນ້ໍາຄົງຄາ—ບ່ອນທີ່ພຣະຣາຆະວະເຄີຍພັກ—ພຣະພະຣະຕະກໍລຸກຂຶ້ນໃນຍາມອາລຸນ ແລະກ່າວຄໍານີ້ແກ່ພຣະສັດຣຸຄນ
Verse 2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।
“ພຣະສັດຣຸຄນະ ຈົ່ງລຸກຂຶ້ນ—ເປັນຫຍັງຍັງນອນຢູ່? ຈົ່ງໄປນຳກຸຫະ ຈອມນາຍແຫ່ງຊົນນິສາດາມາໃຫ້ໄວ ຂໍຄວາມສຸກສະຫວັດດີຈົ່ງມີແກ່ເຈົ້າ; ທ່ານນັ້ນຈະຊ່ວຍພາກອງທັບຂ້າມຝັ່ງ”
Verse 3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।
ເມື່ອຖືກພະພາຣະຕະເຮັ່ງເຮັດ ສັດຣຸຄນາຈຶ່ງຕອບວ່າ: “ຂ້າບໍ່ໄດ້ນອນ; ຂ້າຕື່ນຢູ່ ແລະກຳລັງຄິດຄຳນຶງເຖິງພະເຊດຖາຜູ້ສູງສົ່ງນັ້ນ—ພະຣາມ.”
Verse 4
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।
ໃນຂະນະທີ່ຊາຍຜູ້ດຸດດັ່ງລາຊະສິງສອງຄົນກຳລັງສົນທະນາກັນຢູ່ນັ້ນ ກຸຫະກໍມາຮອດໃນການອັນຄວນ ແລ້ວປະນົມມືກ່າວຕໍ່ພະພາຣະຕະ.
Verse 5
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।
ກຸຫະຖາມວ່າ: “ໂອ ຜູ້ສືບສາຍກາກຸດສະຖະ ເຈົ້າໄດ້ພັກຄ້າງຄືນຢູ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳດ້ວຍຄວາມສຸກສະບາຍຫຼືບໍ? ແລະສຳລັບເຈົ້າພ້ອມກອງທັບ ທຸກຢ່າງປອດໄພ ໄຮ້ໂລກໄພ ແລະໄຮ້ອຸປະສັກຫຼືບໍ?”
Verse 6
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।
ເມື່ອພຣະພາຣະຕະໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄໍາຂອງກຸຫະ ທີ່ກ່າວອອກດ້ວຍຄວາມຮັກແລະເມດຕາ ພຣະອົງຜູ້ນອບນ້ອມຕໍ່ພຣະບັນຊາຂອງພຣະຣາມາເສມອ ກໍໄດ້ຕອບວ່າດັ່ງນີ້
Verse 7
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।
ພຣະພາຣະຕະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພຣະຣາຊາ, ຄືນນີ້ພວກເຮົາຢູ່ຢ່າງສຸກສະບາຍ ແລະໄດ້ຮັບການຕ້ອນຮັບບູຊາຈາກພຣະອົງຢ່າງດີ. ບັດນີ້ຂໍໃຫ້ຊາວປະມົງຈັດເຮືອຫຼາຍໆ ພາພວກເຮົາຂ້າມແມ່ນ້ໍາຄົງຄາ.”
Verse 8
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।
ແລ້ວກຸຫະໄດ້ຟັງຄໍາສັ່ງຂອງພຣະພາຣະຕະຢ່າງຮວດເລັວ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປໃນຖິ່ນຖານຂອງຕົນ ແລະກ່າວກັບຍາດພີ່ນ້ອງຂອງຕົນ
Verse 9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।
ຈົ່ງລຸກຂຶ້ນ ຈົ່ງຕື່ນເຖີດ; ຂໍໃຫ້ມີມົງຄຸນແກ່ທ່ານທັງຫຼາຍຕະຫຼອດໄປ. ຈົ່ງລາກເຮືອລົງສູ່ນ້ຳ; ພວກເຮົາຈະພາກອງທັບຂ້າມຝັ່ງ
Verse 10
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।
ເມື່ອໄດ້ຮັບຄໍາສັ່ງດັ່ງນັ້ນ ພວກເຂົາກໍລຸກຂຶ້ນທັນທີ; ແລະດ້ວຍຄວາມວ່ອງໄວຕາມພຣະຣາຊະບັນຊາ ໄດ້ນໍາເຮືອຫ້າຮ້ອຍລໍາມາຈາກທຸກທິດໂດຍພລັນ
Verse 11
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।
“ຍັງມີເຮືອອັນປະເສີດອື່ນໆ ຖືກນຳມາ ທີ່ຮູ້ຈັກກັນວ່າ ‘ສະວັສຕິກະ’—ສ້າງແນ່ນຫນາແຂງແຮງ ງາມດ້ວຍທຸງທິວ ຕິດໃບເຮືອ ແລະແຂວນກະດິ່ງໃຫຍ່ໄວ້”
Verse 12
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।
ຕໍ່ມາ ກຸຫະໄດ້ນຳເຮືອມົງຄຸນທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ສະວັສຕິກະ’ ອອກມາ ຄຸ້ມດ້ວຍຜ້າຂາວ ແລະກ້ອງກັງວານດ້ວຍສຽງອັນໄພເຣາະ
Verse 13
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।
ກ່ອນອື່ນ ປຸໂຣຫິດປະຈຳລາຊະວົງ ແລະຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່—ອາຈານ ແລະພຣາຫມັນ—ໄດ້ຂຶ້ນເຮືອກ່ອນ. ຕໍ່ມາ ພຣະພະຣະຕະ ແລະພຣະສັດຣຸຄນະຜູ້ມີພະລັງຫນັກ ພ້ອມດ້ວຍ ພຣະນາງເກົາສະລະຍາ ພຣະນາງສຸມິຕຣາ ແລະນາງສະຫວັນລາຊະວັງອື່ນໆ ກໍຂຶ້ນຕາມ; ແລ້ວຈຶ່ງເປັນພຣະມະເຫສີຂອງພຣະຣາຊາ ແລະລົດເກວຽນບັນທຸກເສບຽງ.
Verse 14
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।
ກ່ອນອື່ນ ປຸໂຣຫິດປະຈຳລາຊະວົງ ແລະຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່—ອາຈານ ແລະພຣາຫມັນ—ໄດ້ຂຶ້ນເຮືອກ່ອນ. ຕໍ່ມາ ພຣະພະຣະຕະ ແລະພຣະສັດຣຸຄນະຜູ້ມີພະລັງຫນັກ ພ້ອມດ້ວຍ ພຣະນາງເກົາສະລະຍາ ພຣະນາງສຸມິຕຣາ ແລະນາງສະຫວັນລາຊະວັງອື່ນໆ ກໍຂຶ້ນຕາມ; ແລ້ວຈຶ່ງເປັນພຣະມະເຫສີຂອງພຣະຣາຊາ ແລະລົດເກວຽນບັນທຸກເສບຽງ.
Verse 15
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।
ບາງຄົນຈຸດໄຟໃຫ້ທີ່ພັກຊົ່ວຄາວສວ່າງໄສ, ບາງຄົນລົງໄປທີ່ທ່າຂ້າມເພື່ອລົງອາບນ້ຳໃນຕີຣຖະ, ແລະບາງຄົນກໍຂົນຍ້າຍສິ່ງຂອງ; ສຽງອື້ອອຶງນັ້ນດັງຂຶ້ນຮາວກັບຈະແຕະຟ້າ.
Verse 16
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।
ເຮືອເຫຼົ່ານັ້ນປະດັບດ້ວຍທຸງ ແລະມີຊາວປະມົງເປັນຜູ້ຄຸ້ມຄອງເອງ; ເມື່ອຜູ້ຄົນຂຶ້ນນັ່ງແລ້ວ ກໍລ່ອງອອກໄປຢ່າງວ່ອງໄວ.
Verse 17
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।
ເຮືອບາງລຳເຕັມໄປດ້ວຍສະຕຣີ, ບາງລຳບັນທຸກມ້າ; ແລະບາງລຳຢູ່ນີ້ຂົນສັດທີ່ໃຊ້ລາກລົດ ພ້ອມທັງຊັບສົມບັດອັນມະຫາສານ.
Verse 18
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।
ເມື່ອເຮືອເຫຼົ່ານັ້ນໄປຮອດຝັ່ງອີກຟາກ ແລະສົ່ງຜູ້ຄົນລົງແລ້ວ ກໍຫັນກັບຄືນມາ; ພວກຊາວປະມົງໄດ້ສະແດງຝີມື ບັງຄັບເຮືອໃຫ້ເຄື່ອນເປັນລວດລາຍຕ່າງໆ ຢ່າງງາມ.
Verse 19
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।
ຊ້າງທັງຫຼາຍທີ່ປະດັບດ້ວຍທຸງໄຊ ແລະຖືກຜູ້ຂີ່ເຮັ່ງເຮັດ ໄດ້ຂ້າມນ້ຳໄປດ້ວຍຄວາມສ່ອງປະກາຍ ດຸດດັ່ງພູເຂົາທີ່ມີທຸງປັກຢູ່ຍອດ.
Verse 20
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।
ບາງຄົນຂຶ້ນເຮືອ; ບາງຄົນຂ້າມດ້ວຍແພ; ບາງຄົນເກາະໄຫໃຫຍ່ໆ ແລ້ວລອຍຂ້າມ; ແລະບາງຄົນກໍຂ້າມໂດຍວ່າຍນ້ໍາດ້ວຍແຮງແຂນຂອງຕົນເອງ
Verse 21
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।
ກອງທັບອັນເປັນມົງຄຸນນັ້ນ ໄດ້ຖືກຊາວປະມົງພາຂ້າມແມ່ນ້ໍາຄົງຄາແລ້ວ ໃນເວລາ “ໄມຕຣະ ມຸຫູຣຕະ” ກໍອອກເດີນທາງ ແລະໄປຮອດປ່າແຫ່ງປຣະຍາກະອັນປະເສີດ
Verse 22
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।
ເມື່ອພຣະພາຣະຕະຜູ້ມີໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ ໄດ້ປອບໃຈກອງທັບໃຫ້ພັກຜ່ອນ ແລະຈັດໃຫ້ຕັ້ງຄ່າຍຕາມທີ່ພວກເຂົາປາດຖະໜາແລ້ວ ກໍພ້ອມດ້ວຍຣິຕວິຊ (ປຸໂຣຫິດຜູ້ປະກອບຍັດ) ອອກເດີນທາງໄປເພື່ອເຂົ້າເຝົ້າພຣະຣິສີຜູ້ປະເສີດ ພຣະພາຣັດວາຊະ
Verse 23
स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।
ເມື່ອພຣະພາຣະຕະເຂົ້າໄປໃກ້ອາສຣົມຂອງພຣະພຣາຫມັນຜູ້ມີໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ ຄືພຣະພາຣັດວາຊະ ປຸໂຣຫິດແຫ່ງເທວະແລ້ວ ກໍເຫັນປ່າໃຫຍ່ອັນງາມສະງ່າ ມີກຸດິອາສຣົມອັນນ່າຊົມ ແລະກຸ່ມໄມ້ອັນຮົ່ມເຢັນ ເປັນປ່າອັນຮື່ນຮົມຂອງພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດ
Frequently Asked Questions
The chapter presents an action-centered dharma of governance: Bharata must move a large, multi-class retinue across the Gaṅgā without disorder. He relies on legitimate local authority (Guha) and implements structured boarding (priests first, then royals, then supplies), balancing urgency with ritual-social propriety.
The dialogue models responsible leadership as service and coordination rather than display: Bharata’s obedience to Rāma’s moral axis, Guha’s affectionate hospitality, and the fisherfolk’s skilled cooperation together illustrate that collective dharma is enacted through disciplined roles, timely action, and mutual trust.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank campsite associated with Rāma, the crossing of the Gaṅgā by boats and fords, arrival in the Prayāga forest at Maitra muhūrta, and the culturally significant āśrama of Bharadvāja—an institutional center of Vedic hospitality, counsel, and pilgrimage geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.