Valmiki Ramayana 2.54.39: Ayodhya Kanda, Sarga 54, Shloka 39

भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः

Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa

Devanagari script

वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबलनानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः।मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः।।।।गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः।पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।।।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.54.39

Transliteration

vāsam aupayikaṃ manye tava rāma mahābala |

nānā-naga-gaṇopetaḥ kinnaroraga-sevitaḥ |

mayūra-nādābhiruto gajarāja-niṣevitaḥ ||

gamyatāṃ bhavatā śailaś citrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |

puṇyaś ca ramaṇīyaś ca bahu-mūla-phalāyutaḥ ||

Translation

ໂອ ພຣະຣາມຜູ້ມີພະລັງອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ຂ້າພະເຈົ້າເຫັນວ່າ ທີ່ພຳນັກອັນເໝາະສົມສຳລັບພຣະອົງ ແມ່ນພູຈິດຣະກູຏ (Citrakūṭa) ອັນໂດ່ງດັງ: ເຕັມໄປດ້ວຍໄມ້ນານາພັນ ມີກິນນະຣາ ແລະ ນາຄາມາອາໄສ ກ້ອງກັງວານດ້ວຍສຽງນົກຢູງ ແລະເປັນທີ່ມາຢ້ຽມຂອງຊ້າງເຈົ້າ. ອຸດົມດ້ວຍຮາກແລະໝາກໄມ້ ທັງສັກສິດແລະນ່າຊົມ—ຂໍພຣະອົງເສດັດໄປທີ່ນັ້ນເຖີດ।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• वासम्: dwelling / stay
• वासम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• औपयिकम्: suitable / proper
• औपयिकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: औपयिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘वासम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• मन्ये: I think
• मन्ये: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मन् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन

• तव: for you / your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• राम: O Rama
• राम: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• महाबल: O mighty one
• महाबल: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाबल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (महान् बलः यस्य)

• नानानगगणोपेतः: filled with many kinds of trees (lit. groups of ‘naga’)
• नानानगगणोपेतः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नाना + नग + गण + उपेत (प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त; क्त (उपेत), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नानाविध-नगगणैः उपेतः = endowed with groups of various trees/mountains); ‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषणम्

• किन्नरोरगसेवितः: inhabited by kinnaras and serpents
• किन्नरोरगसेवितः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: किन्नर + उरग + सेवित (प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त; क्त (सेवित), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—द्वन्द्वः (किन्नराश्च उरगाश्च) + तत्पुरुष-भावः (तैः सेवितः)

• मयूरनादाभिरुतः: resounding with peacock calls
• मयूरनादाभिरुतः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मयूर + नाद + अभिरुत (प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त; क्त (अभिरुत), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (मयूरनादैः अभिरुतः = resounding with peacock-cries)

• गजराजनिषेवितः: frequented by great elephants
• गजराजनिषेवितः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गजराज + नि + सेवित (प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त; क्त (सेवित), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (गजराजैः निषेवितः = frequented by lordly elephants)

• गम्यताम्: let (it) be gone to / you should go
• गम्यताम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), कर्मणि-प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन; आज्ञार्थः (let it be gone to)

• भवता: by you
• भवता: Kartr-karana (कर्तृ-करण/agent in passive)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; आदरार्थ-प्रयोगः

• शैलः: mountain
• शैलः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषण-भावे (apposition)

• चित्रकूटः: Chitrakuta
• चित्रकूटः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्रकूट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सः: that
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• विश्रुतः: well-known
• विश्रुतः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि√श्रु (धातु)
• Form: कृदन्त; क्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषणम्

• पुण्यः: sacred
• पुण्यः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• रमणीयः: delightful
• रमणीयः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रमणीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘चित्रकूटः’ इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• बहुमूलफलायुतः: abounding in many roots and fruits
• बहुमूलफलायुतः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु + मूल + फल + आयुत (प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्त; क्त (आयुत/युक्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (बहूनि मूलफलानि यस्मिन्/येन आयुतः = furnished with many roots and fruits)

Context

The auspicious mountain (Chaitrakuta) resounds with the note of cheerful lapwings and cuckoos. Intoxicated elephants and deer move about in the enchanting mountain. There you may settle down in a hermitage.ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē catuḥpañcāśa ssargaḥ৷৷Thus ends the fiftyfourth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Characters & Entities

• Rāma
• Bharadvāja
• Citrakūṭa
• Kinnara
• Uraga (serpents)
• Mayūra (peacocks)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is guidance toward a righteous mode of living in exile: choosing a suitable, resource-rich, and sacred place supports disciplined life, non-violence, and continuity of duty even away from the kingdom.

What is the narrative situation?

After reaching Bharadvāja’s vicinity near Prayāga, Rama receives counsel to proceed to the renowned mountain Citrakūṭa, described as ideal for residence during exile.

Which character virtue is emphasized?

Wise counsel and protective compassion (of the sage): Bharadvāja recommends a safe, abundant, and spiritually conducive location, aligning Rama’s hardship with dharmic living.