Valmiki Ramayana 2.40.44 — Ayodhya Kanda, Sarga 40, Shloka 44

प्रयाणवर्णनम्

Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency

Devanagari script

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

Transliteration

tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tam anudhāvatīm |

krośantīṃ rāma rāmēti hā sīte lakṣmaṇēti ca ||

rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |

asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram ||

Translation

ເມື່ອນັ້ນ ພຣະນາງເກົາສະລະຍາຮ້ອງໄຫ້ ແລະ ແລ່ນຕາມລົດສົງຄາມນັ້ນ ພ້ອມຮ້ອງຄໍາຄວນວ່າ “ພຣະຣາມ ພຣະຣາມ! ໂອ… ພຣະສີຕາ! ພຣະລັກສະມະນ!” ນ້ໍາຕາຈາກນັຍນາງໄຫຼລົງເພື່ອພຣະຣາມ ພຣະລັກສະມະນ ແລະ ພຣະສີຕາ. ໃນຂະນະນັ້ນ ພຣະຣາມຫັນກັບໄປເບິ່ງພຣະມານດາຊ້ໍາໆ ຜູ້ທີ່ໂອນເອນດ້ວຍຄວາມໂສກ ດັ່ງກໍາລັງຟ້ອນລໍາ.

Word by Word

• तथा: thus
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार/तुल्य-वाचक अव्यय (thus/in that manner)

• रुदन्तीम्: weeping
• रुदन्तीम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: रुद् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of Kausalyā)

• कौसल्याम्: Kausalya
• कौसल्याम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कौसल्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• रथम्: the chariot
• रथम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तम्: that
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-विशेषण (that)

• अनुधावतीम्: running after
• अनुधावतीम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: अनु + धाव् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• क्रोशन्तीम्: crying out
• क्रोशन्तीम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: क्रुश् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• राम: O Rama
• राम: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• राम: O Rama (again)
• राम: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (repetition for lament)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-सूचक अव्यय

• हा: alas!
• हा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हा (अव्यय)
• Form: विस्मय/शोक-निपात (interjection)

• सीते: O Sita
• सीते: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• लक्ष्मण: O Lakshmana
• लक्ष्मण: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-सूचक अव्यय

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

Context

While Kausalya was weeping and running after the chariot, crying O 'Rama, O Sita, O Lakshmana, shedding tears for them, Rama repeatedly glanced at her who wastwisting and bending as if in a dancing pose.

Characters & Entities

• Rāma
• Kauśalyā
• Sītā
• Lakṣmaṇa
• chariot (ratha)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is shown as relational responsibility: even while following satya (truth/pledge) and duty, Rāma remains emotionally accountable—he repeatedly looks back, acknowledging his mother’s suffering.

What is the narrative situation?

Kauśalyā runs behind the departing chariot, calling out to Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa; Rāma keeps glancing back at her.

Which character virtue is emphasized?

Dayā (tender compassion) and filial sensitivity (mātuḥ-śuśrūṣā-bhāva), even amid unavoidable separation.