Markandeya Purana — Adhyaya 38, Shloka 17

Adhyaya 38 — Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

Sanskrit

अलर्क उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमम् ।

ज्ञानं प्रधानचिच्छक्ति-विवेककरमीदृशम् ॥

Transliteration

alarka uvāca bhagavaṃstvatprasādena mamāvirbhūtamuttamam |

jñānaṃ pradhānacicchakti-vivekakaramīdṛśam ||

Translation

ອະລາຣະກະ ກ່າວວ່າ: ໂອ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພອນ, ໂດຍພຣະອະນຸຄຣາະຂອງທ່ານ ຄວາມຮູ້ອັນປະເສີດນີ້ໄດ້ເກີດຂຶ້ນໃນຂ້າພະເຈົ້າ ເຮັດໃຫ້ເກີດການແຍກແຍະລະຫວ່າງ ປຣະທານ (Pradhāna/Prakṛti) ແລະ ຈິດ-ສັກຕິ (cit-śakti) ອຳນາດແຫ່ງສະຕິຮູ້.

Word by Word

• अलर्कः: Alarka
• अलर्कः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अलर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वक्ता (speaker)

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• भगवन्: O Blessed Lord
• भगवन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• त्वत्: your
• त्वत्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी (6th case) एकवचन; genitive ‘of you/your’ (in compound relation)

• प्रसादेन: by grace
• प्रसादेन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: प्रसाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd case) एकवचन; करण (instrument)

• मम: for me/of me
• मम: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी, एकवचन; genitive ‘of me’

• आविर्भूतम्: manifested
• आविर्भूतम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आविर् + भू (धातु)
• Form: भू-धातोः क्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicate adjective qualifying ज्ञानम्

• उत्तमम्: supreme
• उत्तमम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण of ज्ञानम्

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; object/predicate in context ‘knowledge (has become manifest)’

• प्रधानचित्शक्ति: the consciousness-power of Pradhāna
• प्रधानचित्शक्ति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रधान + चित् + शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष/सम्बन्ध-तत्पुरुष (प्रधानस्य चित्शक्तिः); स्त्रीलिङ्ग (शक्ति), प्रातिपदिक in compound (used as qualifier)

• विवेककरम्: producing discernment
• विवेककरम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विवेक + कर (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष (विवेकं करोति इति); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण of ज्ञानम्

• ईदृशम्: such (of this kind)
• ईदृशम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण of ज्ञानम्

Speakers

• King Alarka to the teaching Brahman/ṛṣi

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhakti", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Guru’s grace
• Viveka-jñāna
• Prakṛti vs Consciousness

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Right teaching and receptivity culminate in viveka—clear separation of the material principle from consciousness—often described as arising through guru-prasāda.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Dialogue-based spiritual instruction (upadeśa), not a pancalakṣaṇa segment.

What is the esoteric significance?

‘Cit-śakti’ language bridges Sāṅkhya (pradhāna) with a more Vedāntic/Shakta-friendly idiom of consciousness-power, indicating an integrative metaphysics within Purāṇic teaching.