Shloka 9

Adhyaya 13 — The Son’s Account of Hell and the Question of Unseen Sin

Sanskrit

पुरुषः स तदा दृष्ट्वा यातनाशतसंकुलम् ।

नरकं प्राह तं याम्यं किङ्करं कृपयान्वितः ॥

Transliteration

puruṣaḥ sa tadā dṛṣṭvā yātanāśata-saṃkulam | narakaṃ prāha taṃ yāmyaṃ kiṅkaraṃ kṛpayānvitaḥ

Translation

ຕໍ່ມາ ຊາຍນັ້ນເຫັນນະລົກທີ່ແອດແນ້ນໄປດ້ວຍການທໍລະມານນັບຮ້ອຍ ຈຶ່ງກ່າວກັບຜູ້ຮັບໃຊ້ຍາມະ (ຜູ້ຕິດຕາມພຣະຍະມະ) ດ້ວຍຄວາມເມດຕາກະລຸນາ.

Word by Word

• पुरुषः: the man
• पुरुषः: कर्ता (Karta/subject)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta; apposition to पुरुषः)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तदा: then
• तदा: क्रियाविशेषण (temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय (कालवाचक/time adverb)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकाल (prior action; adverbial)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having seen’

• यातनाशतसंकुलम्: filled with hundreds of torments
• यातनाशतसंकुलम्: विशेषण (Viśeṣaṇa to नरकम्)
• Type: Adjective
• Root: यातना-शत-संकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुष: यातनानां शतेन संकुलम् (crowded with hundreds of torments)

• नरकम्: hell
• नरकम्: कर्म (Karma/object of दृष्ट्वा)
• Type: Noun
• Root: नरक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• प्राह: said
• प्राह: क्रिया (verbal predicate)
• Type: Verb
• Root: प्र-आह्/अह् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• तम्: to him
• तम्: कर्म (Karma/object of प्राह; addressee)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• याम्यम्: Yama’s
• याम्यम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: याम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; किङ्करम् इति विशेषण

• किङ्करम्: servant, attendant
• किङ्करम्: कर्म (Karma/object/addressee of प्राह)
• Type: Noun
• Root: किङ्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• कृपया: with compassion
• कृपया: करण (Karaṇa; ‘with/by’)
• Type: Noun
• Root: कृपा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• अन्वितः: endowed (with)
• अन्वितः: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; पुरुषः इति विशेषण

Speakers

• The ‘puruṣa’ (later identified as Vipaścit) addressing a Yāmya kiṅkara

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Yama

Key Themes

• Compassion
• Moral inquiry
• Naraka torments

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Compassion is not negated by grim surroundings; the virtuous respond to suffering with inquiry and concern, not numbness.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ethical narrative (dharma-upadeśa through story) ancillary to pancalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

The compassionate address in hell suggests the bodhisattva-like motif in Purāṇic ethics: higher virtue turns even punitive visions into occasions for understanding and aid.