Shloka 63

Adhyaya 10 — Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

Sanskrit

वाय्वग्रसारी तद्रूपं देहमन्यत् प्रपद्यते ।

तत्कर्मजं यातनार्थं न मातृ-पितृसम्भवम् ।

तत्प्रमाणवयो ’वस्था-संस्थानैः प्राग्भवं यथा ॥

Transliteration

vāyvagrasārī tadrūpaṃ deham anyat prapadyate /

tatkarmajaṃ yātanārthaṃ na mātṛ-pitṛsambhavam /

tatpramāṇavayo 'vasthā-saṃsthānaiḥ prāgbhavaṃ yathā

Translation

ໂດຍມີລົມ (ວາຍຸ) ເປັນຜູ້ນໍາໜ້າ ເຂົາໄດ້ຮັບຮ່າງກາຍອື່ນທີ່ມີຮູບຮ່າງຄ້າຍກັນ—ເກີດຈາກກຳຂອງຕົນ ເພື່ອຮັບຮູ້ທຸກຂ໌ທົນທານ ບໍ່ໄດ້ເກີດຈາກແມ່ແລະພໍ່. ຕາມຂະໜາດ ສະພາບອາຍຸ ແລະຮູບແບບ ມັນຄ້າຍກັບຮ່າງເກົ່າ.

Word by Word

• वाय्वग्रसारी: wind-driven, moving with the wind in front
• वाय्वग्रसारी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वायु + अग्र + सारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (Nom. 1), एकवचन (sg.); समासः—तत्पुरुष (determinative: 'moving foremost with the wind / wind-led')

• तत्: that
• तत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया-विभक्ति (Acc. 2), एकवचन (sg.); विशेषण

• रूपम्: form
• रूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया-विभक्ति (Acc. 2), एकवचन (sg.)

• देहम्: body
• देहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया-विभक्ति (Acc. 2), एकवचन (sg.)

• अन्यत्: another, different
• अन्यत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया-विभक्ति (Acc. 2), एकवचन (sg.); विशेषण

• प्रपद्यते: attains, enters, takes refuge in
• प्रपद्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + पद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Pres.), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (sg.), आत्मनेपद

• तत्: that
• तत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc. 1/2), एकवचन (sg.); विशेषण

• कर्मजम्: born of (one’s) actions
• कर्मजम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कर्म + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया-विभक्ति (Acc. 2), एकवचन (sg.); समासः—तत्पुरुष ('born of karma')

• यातनार्थम्: for torment/punishment
• यातनार्थम्: Prayojana (प्रयोजन/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यातना + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास (adverbial): 'for the purpose of torment'

• न: not
• न: Nishedha (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• मातृ: mother
• मातृ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), षष्ठी-तत्पुरुषे पूर्वपद (stem-form in compound)

• पितृ: father
• पितृ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), षष्ठी-तत्पुरुषे पूर्वपद (stem-form in compound)

• सम्भवम्: born from (mother and father)
• सम्भवम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + भू (धातु) → सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया-विभक्ति (Acc. 2), एकवचन (sg.); कृदन्त-प्रातिपदिक; समासः—तत्पुरुष ('arising from mother and father')

• तत्: by those
• तत्: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), तृतीया-विभक्ति (Instr. 3), बहुवचन (pl.)—समासे पूर्वपद-सम्बन्धार्थे (as qualifier to following instrumentals)

• प्रमाण: measures, proportions
• प्रमाण: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: प्रमाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), तृतीया-विभक्ति (Instr. 3), बहुवचन (pl.)

• वयः: age
• वयः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वयस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), तृतीया-विभक्ति (Instr. 3), बहुवचन (pl.)

• अवस्था: conditions, states
• अवस्था: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अवस्था (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), तृतीया-विभक्ति (Instr. 3), बहुवचन (pl.)

• संस्थानैः: configurations, bodily forms
• संस्थानैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: संस्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), तृतीया-विभक्ति (Instr. 3), बहुवचन (pl.)

• प्राक्: formerly, before
• प्राक्: Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्राक् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: formerly/before)

• भवम्: previously existing; former
• भवम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया-विभक्ति (Acc. 2), एकवचन (sg.); विशेषण

• यथा: as, just like
• यथा: Upamana/Prakara (उपमान/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकार-अव्यय (comparative particle: as/just as)

Speakers

• Frame-dialogue context not explicit in the provided excerpt (likely an instructive narration within Adhyaya 10)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Karma
• Afterlife
• Subtle body
• Retributive suffering (yātanā)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Actions concretize consequences: the text stresses that post-mortem experience is karmically structured, motivating restraint, generosity, and adherence to dharma to avoid ‘yātanā’ states.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

It is outside the core pancalakṣaṇa categories (sarga, pratisarga, vaṃśa, manvantara, vaṃśānucarita) and belongs to dharma/karmaphala exposition—an important didactic layer typical of Purāṇas.

What is the esoteric significance?

The ‘karma-born body’ indicates a subtle/experiential vehicle shaped by saṃskāras; ‘vāyu leading’ points to prāṇa as the mover that escorts consciousness into the next experiential sheath.